सर्वनाम

नामको सट्टामा प्रयोग हुने पदलाई सर्वनाम भनिन्छ। सर्वनामले आफैँमा कुनै एउटै व्यक्ति वा वस्तुको नाम लिँदैन; प्रसङ्गले मात्र त्यो कसलाई जनाएको हो भन्ने बुझिन्छ। ऊ आयो मा ‘ऊ’ जो कोही हुन सक्छ; अगाडिको वाक्यले ‘ऊ’ भनेको को हो भन्ने छुट्याउँछ।

सर्वनामले नाम जस्तै विभक्ति लिन्छ, तर धेरै सर्वनामको रूप विभक्तिसँग बदलिन्छ: म → मैले, मलाई, मेरो; ऊ → उसले, उसलाई, उसको; यो → यसले, यसको। यी रूपको पूरा तालिका कारक र विभक्ति अध्यायमा छ।

अर्थ र कामका आधारमा सर्वनामका प्रकार यस्ता छन्:

प्रकार	के जनाउँछ	उदाहरण
पुरुषवाचक	बोल्ने, सुन्ने वा अरू कसैलाई	म, हामी, तँ, तिमी, तपाईँ, हजुर, ऊ, उनी, उहाँ
निजवाचक	आफैँलाई, कसैको आफ्नोपन	आफू, स्वयम्
दर्शकवाचक	नजिक वा टाढाको कुरा देखाउने	यो, त्यो, यी, ती
प्रश्नवाचक	प्रश्न सोध्ने	को, के, कुन
सम्बन्धवाचक	दुई भनाइलाई जोडेर अघिल्लो कुरासँग सम्बन्ध देखाउने	जो, जे, जुन

यसबाहेक कोही, केही, अरू जस्ता किटान नगरिएको कुरा जनाउने सर्वनाम तल छन्।

अधिकारीको व्याकरणले सर्वनामका आठ प्रकार गनेको छ: पुरुषवाचक, आत्मवाचक (पाठ्यपुस्तकको निजवाचक), दर्शक, सम्बन्धवाचक, प्रश्नवाचक, अनिश्चयवाचक, निश्चयवाचक र पारस्परिक। पछिल्ला तीन यस अध्यायका कोही, केही, अरू र एकअर्को र एकआपस खण्डमा छन्।

पुरुषवाचक सर्वनाम

बोल्ने व्यक्ति (प्रथम पुरुष), सुन्ने व्यक्ति (द्वितीय पुरुष) र तेस्रो व्यक्ति वा कुरा (तृतीय पुरुष) जनाउने सर्वनाम पुरुषवाचक हुन्। द्वितीय र तृतीय पुरुषमा आदरअनुसार फरक सर्वनाम छन्:

पुरुष	सामान्य आदर	मध्यम आदर	उच्च आदर
प्रथम (बोल्ने)	म, हामी
द्वितीय (सुन्ने)	तँ	तिमी	तपाईँ, हजुर
तृतीय (अरू)	ऊ	उनी	उहाँ

बहुवचनमा ‘हरू’ थपिन्छ: हामीहरू, तिमीहरू, तपाईँहरू, उनीहरू, उहाँहरू। हामी आफैँ बहुवचन हो, त्यसैले ‘हामीहरू’ मा ‘हरू’ ऐच्छिक मात्र हो। ‘ऊ’ को बहुवचन उनीहरू हुन्छ, ‘ऊहरू’ होइन।

हामी ले कहिले सुन्ने व्यक्तिलाई पनि समेट्छ, कहिले समेट्दैन। हिँड, हामी पनि खेल हेर्न जाऔँ। मा सुन्ने साथी पनि ‘हामी’ भित्र छ (समावेशी हामी); आज हामी घरमै बस्छौँ, तिमीहरू जाओ। मा सुन्नेहरू ‘हामी’ बाहिर छन् (असमावेशी हामी)। एक जना बोल्ने व्यक्तिले पनि पद वा अहम् देखाउन ‘म’ को सट्टा ‘हामी’ भन्न सक्छ: हामी यस्तो कुरा सहँदैनौँ।

कसलाई कुन सर्वनामले सम्बोधन गर्ने भन्ने कुरा आदरमा भर पर्छ: साना भाइबहिनी वा मिल्ने साथीलाई प्रायः तिमी, ठुला, शिक्षक वा अपरिचितलाई तपाईँ, धेरै आदर गर्नुपर्नेलाई हजुर। तँ घरका साना वा धेरै नजिकका साथीलाई भनिन्छ, तर अरूलाई भन्दा अनादर हुन्छ। आदरका तह र क्रियापदसँगको मेल आदरार्थी प्रयोग अध्यायमा, पुरुष र वचनको मेल लिङ्ग, वचन र पुरुष अध्यायमा छ।

निजवाचक सर्वनाम

कर्ता आफैँलाई फर्केर जनाउने सर्वनाम निजवाचक हो (अधिकारीको व्याकरणमा: आत्मवाचक): आफू। यसका रूप आफूले, आफूलाई हुन्, र जोड दिन आफैँ भनिन्छ। आफ्नो पनि ‘आफू’ बाटै बनेको हो, तर पछि नाम आउँदा पाठ्यपुस्तकले यसलाई विशेषण भन्छ (तल हेर्नुहोस्)।

• म आफ्नो काम आफैँ गर्छु।
• उनले आफूलाई ऐनामा हेरिन्।
• आफू सुध्रे जग सुध्रिन्छ।

संस्कृतबाट आएको स्वयम् पनि निजवाचक सर्वनाम हो: प्रधानाध्यापक स्वयम् कक्षामा आउनुभयो।

आफू (र यहाँ) सुन्ने व्यक्तिलाई विशेष आदरले बोलाउन पनि आउँछन्, तपाईँ को सट्टा; यसको कुरा आदरार्थी प्रयोग अध्यायमा छ।

‘आफू’ का अरू प्रयोग

• आफू प्रायः वाक्यको कर्तालाई नै जनाउँछ, तर वाक्यमा त्यसको काम अर्कै हुन सक्छ: दिदीले आफूलाई नयाँ कापी किन्नुभयो। (कर्म), उसले आफ्नो पालो पर्खियो। (भेदक), आफूमा भरोसा राख। (अधिकरण)।
• जोड दिन आफैँ आउँछ, र विभक्ति ‘आफैँ’ मा वा कर्तामा जुनमा लगाए पनि हुन्छ: विद्यार्थीहरूले आफैँ कक्षा सफा गरे। / विद्यार्थीहरू आफैँले कक्षा सफा गरे।
• आफू ले कहिले अघिल्लो कुनै नाम नजनाई बोल्ने, सुन्ने वा जो कोहीलाई जनाउँछ: आफू त भोलि बिहानै निस्किन्छ। (म), आफू नगई काम बन्दैन। (जो कोही)। यसरी ‘आफू’ तीनै पुरुषका लागि आउन सक्ने भएकाले अधिकारीको व्याकरणमा यसलाई महासर्वनाम पनि भनिएको छ।
• आफू ले कहिले आदर पनि जनाउँछ: आफूको विचार के छ, भन्नुहोस् न। (आदरार्थी प्रयोग)
• काम आफैँ बन्यो मा भने ‘आफैँ’ ले कसैलाई जनाउँदैन, ‘स्वतः’ भन्ने अर्थ दिन्छ; त्यहाँ यो क्रियायोगी हो।

दर्शकवाचक सर्वनाम

नजिकको वा टाढाको कुरा औँल्याए झैँ देखाउने सर्वनाम दर्शकवाचक हो:

	एकवचन	बहुवचन
नजिकको	यो	यी (यिनीहरू)
टाढाको	त्यो	ती (तिनीहरू)

यो मेरो हो। त्यो कसको हो? यी पाकिसकेका छन्। यिनका रूप पनि विभक्तिसँग बदलिन्छन्: यसले, यसको, त्यसलाई, त्यसमा।

प्रश्नवाचक सर्वनाम

प्रश्न सोध्न प्रयोग हुने सर्वनाम प्रश्नवाचक हो:

• को: मानिसका बारेमा: को आयो? कसले भन्यो? कसको किताब हो?
• के: वस्तु, काम वा कुराका बारेमा: के भयो? केले काट्यो?
• कुन: धेरैमध्ये छान्नका लागि: यीमध्ये कुन तिम्रो हो?

सम्बन्धवाचक सर्वनाम

एउटा भनाइलाई अर्को भनाइसँग जोडेर अघिल्लो कुरासँग सम्बन्ध देखाउने सर्वनाम सम्बन्धवाचक हो। यो प्रायः त्यो, उही, ऊ जस्ता जोडीसँग आउँछ:

• जो … ऊ / त्यो: जो धेरै सोध्छ, ऊ धेरै सिक्छ।

• जसले … उसले: जसले रोप्छ, उसले नै फल खान्छ।

• जे … त्यही: जे देख्यौ, त्यही भन।

• जुन … त्यही: यीमध्ये जुन मन पर्छ, त्यही लेऊ।

• जो मानिसका लागि, जे वस्तु वा कुराका लागि, र जुन धेरैमध्ये छान्दा आउँछ। जो जो ले एक एक गरी सबैलाई समेट्छ: जो जो आए, सबैलाई चिया दिइयो।

जोसुकै (जो पनि) र जेसुकै (जे पनि) ले कुनै किटान नगरी सबैलाई समेट्छन्: जोसुकै आए पनि ढोका खोलिदिनू। (अधिकारीको व्याकरणमा यी, जुनसुकै र जोकोही अनिश्चयवाचक सर्वनाममा गनिएका छन्।)

कसैलाई वा कुनै कुरालाई किटान नगरी जनाउने सर्वनाम पनि छन्:

• कोही: कुनै मानिस: ढोकामा कोही छ।
• केही: कुनै कुरा: भाँडामा केही बाँकी छैन।
• अरू: अर्को वा अर्कै मानिस वा कुरा: अरूले के भन्छन्, त्यता ध्यान नदेऊ।
• सबै: सम्पूर्ण: सबै आइपुगे।

यस्ता सर्वनामलाई व्याकरणका पुस्तकले अनिश्चयवाचक सर्वनाम भन्छन्; पाठ्यपुस्तकमा भने यो नाम आउँदैन। प्रश्नवाचक को, के, कुन मा ‘ही’ वा ‘ऐ’ जोडिएर यी बनेका हुन् (कोही → कसैले, केही, कुनै)। केही मानिसका लागि पनि आउँछ: केही आए, केही आएनन्। कोही ले एक जना र केही जना दुवै जनाउन सक्ने भएकाले यससँग एकवचन र बहुवचन दुवै क्रियापद आउँछन्: ढोकामा कोही उभिएको छ। कोही खेतमा गए, कोही घरमै बसे।

सबै, प्रत्येक, हरेक ले भने किटान गरेरै जनाउँछन्: प्रत्येकले आफ्नो कापी ल्याओस्। सबै आइपुगे। अधिकारीको व्याकरणमा यिनलाई निश्चयवाचक सर्वनाम भनिएको छ (प्रत्येक, हरेक ले एक एक जनालाई, सबै ले सबैलाई एकैसाथ जनाउँछन्), र दुवै, एउटा, अर्को, अरू पनि यसैमा गनिएका छन्: एउटा पढ्छ, अर्को लेख्छ। दुवै र सबै बहुवचनमा मात्र आउँछन्; अरू एकवचन र बहुवचन दुवैमा।

दुई वा बढी जनाले एकले अर्कालाई गर्ने काम जनाउन एकअर्को (विभक्तिसँग एकअर्का-: एकअर्कालाई, एकअर्काको) र एकआपस प्रयोग हुन्छन्: दुई दाजुभाइले एकअर्कालाई अँगाले। खेलाडीहरूले एकआपसमा सल्लाह गरे।

यस्ता सर्वनामलाई पारस्परिक सर्वनाम भनिन्छ (अधिकारीको व्याकरणमा पनि यही नाम)। आपस एक्लै पनि आउँछ (आपसमा नझगड), र आ-आफ्नो ले प्रत्येकको आफ्नै भन्ने अर्थ दिन्छ: सबैले आ-आफ्नो झोला बोक। शब्दकोशमा एकअर्को र एकआपस दुवै सर्वनामका रूपमा छन्।

यो, त्यो, यी, ती, कुन, कोही, केही, अरू, सबै पछि नाम आयो भने यिनले त्यो नामलाई देखाउने वा छुट्याउने काम गर्छन्; त्यसबेला यिनी विशेषण हुन्छन्:

सर्वनाम (पछि नाम छैन)	विशेषण (पछि नाम छ)
त्यो मेरो हो।	त्यो घडी मेरो हो।
कुन राम्रो छ?	कुन गीत राम्रो छ?
यी पाकेका छन्।	यी आँप पाकेका छन्।
अरू कहाँ गए?	अरू साथी कहाँ गए?

पाठ्यपुस्तकले मेरो, तेरो, आफ्नो, तपाईँको जस्ता रूप पछि नाम आउँदा तिनलाई पनि विशेषण नै भन्छ: मेरो झोला, आफ्नो झोला, तपाईँको सामान।

सर्वनाम यसरी विशेषणको काममा आउनुलाई सर्वनामबाट विशेषणमा भएको पदवर्ग विचलन भनिन्छ।

सर्वनामबाट बनेका यस्ता विशेषणलाई सार्वनामिक विशेषण भनिन्छ। विशेषणका अरू प्रकार विशेषण अध्यायमा छन्।

मानिसका लागि र वस्तु वा पशुपक्षीका लागि सबै सर्वनाम उस्तै चल्दैनन्:

• ऊ, उनी, उहाँ मानिसका लागि प्रयोग हुन्छन्। वस्तुका लागि यो वा त्यो भनिन्छ: मेरो छाता कहाँ गयो? त्यो ढोकामा छ। (कथामा बोल्ने पशुपक्षी वा घरपालुवा जनावरलाई भने मानिसलाई झैँ ‘ऊ’ पनि भनिन्छ।)
• उनीहरू पनि प्रायः मानिसका लागि आउँछ; यिनीहरू र तिनीहरू भने मानिस र अरू कुरा दुवैका लागि चल्छन्: गाईहरू चर्न गए; तिनीहरू साँझ फर्किन्छन्।
• यो र त्यो भने मानिस र वस्तु दुवैका लागि आउँछन्; मानिसका लागि आउँदा आदर नभएको तहमा: यो मेरो सानो भाइ हो। आदर दिनुपर्दा यिनी, तिनी (मध्यम) वा उहाँ (उच्च) भनिन्छ।
• विभक्ति लाग्दा यी, ती को रूप यिन, तिन हुन्छ, र यो रूप वस्तुका लागि पनि चल्छ: यी गिलास भर्खरै माझेका हुन्; तिनमा पानी राख। (मानिसका लागि आउँदा यिनले, तिनलाई ले मध्यम आदर पनि जनाउन सक्छन्।)
• प्रश्न गर्दा मानिसका लागि को, अरू कुराका लागि के: को आयो? के आयो?

अधिकारीको व्याकरणको ‘सङ्गति’ अध्यायमा यही भेदलाई मानवीय सन्दर्भ र मानवेतर सन्दर्भ भनिएको छ; त्यहाँका नियम माथिकासँग मिल्छन्।

सर्वनामको आफ्नै अर्थ हुँदैन; त्यसले कसलाई जनाएको हो भन्ने कुरा अघिल्लो वा पछिल्लो वाक्यले तय गर्छ। दिदीले नयाँ साइकल किन्नुभयो। उहाँ त्यसैमा विद्यालय जानुहुन्छ। यहाँ उहाँ ले दिदी लाई र त्यसैमा ले साइकल लाई जनाएका छन्। सर्वनामले जुन नाम वा कुरालाई जनाएको हुन्छ, त्यसलाई त्यसको सन्दर्भ भनिन्छ। अधिकारीको व्याकरणले सर्वनामलाई यही सन्दर्भ देखाउने काम गर्ने पदका रूपमा चिनाउँछ: नामवर्गमा पर्ने तर थोरै सदस्य भएको, नयाँ शब्द नथपिने बद्ध वर्गको पद।

सन्दर्भ देखाउने अरू शब्द: सन्दर्भ देखाउने काम सर्वनामले मात्र गर्दैन। यस्तो, त्यस्तो, यत्रो (विशेषण) र यहाँ, त्यहाँ, अहिले, त्यसबेला (क्रियायोगी) ले पनि अघि भनिएको ठाउँ, समय वा गुणलाई जनाउँछन्: हामी पोखरा गयौँ; त्यहाँ तीन दिन बस्यौँ। अधिकारीको व्याकरणमा यस्ता सबैलाई सार्वनामिक शब्द भनिएको छ, र तीमध्ये नामको ठाउँमा आउने (कर्ता, कर्म वा पूरक बन्ने) लाई मात्र सर्वनाम भनिएको छ।

पछाडि फर्केर वा अगाडि हेरेर: सर्वनामले प्रायः अघि भनिसकिएको कुरालाई जनाउँछ (अधिकारीको व्याकरणमा: अग्र सन्दर्भक)। कहिलेकाहीँ भने यसले पछि आउने कुरातिर औँल्याउँछ (पश्च सन्दर्भक): मेरो भनाइ यही हो: सबैले आफ्नो पालो पर्खनुपर्छ। यहाँ ‘यही’ ले पछि आउने वाक्यलाई जनाएको छ।

सर्वनामले कसलाई जनाएको हो भन्ने कुरा यसरी चिनिन्छ:

• सर्वनाम र त्यसले जनाउने नामको वचन र आदर मिल्नुपर्छ, र मानिस हो कि वस्तु भन्ने कुरा पनि: आमा भनेपछि उहाँ, भाइ भनेपछि ऊ, किताब भनेपछि त्यो।
• सर्वनामले प्रायः नजिकैको मिल्ने नामलाई जनाउँछ। दुई जना एउटै तहका मानिस भए अर्थ दोधारे हुन सक्छ: रमेशले दिनेशलाई भन्यो कि उसको झोला हरायो। कसको झोला? रमेशको कि दिनेशको? यस्तो ठाउँमा सर्वनामको सट्टा नाम नै दोहोर्‍याउनु वा आफ्नो प्रयोग गर्नु राम्रो: रमेशले दिनेशलाई आफ्नो झोला हरायो भन्यो।
• यो, त्यो, यस्तो ले एउटा नाम मात्र होइन, अघिल्लो पूरा कुरा वा वाक्यलाई पनि जनाउन सक्छन्: बिजुली तीन दिनदेखि छैन। यसले गर्दा पढाइ बिग्रियो। (‘यसले’ = यो कुराले।)

कथा र निबन्ध लेख्दा यही नियमले वाक्यलाई एकआपसमा गाँस्छ: नाम एक पटक भनेपछि सर्वनामले त्यसलाई अघि बढाउँछ, र एउटै वाक्यभित्रका भाग पनि यसैले जोडिन्छन् (जो आयो, ऊ बस्यो)। नामलाई बारम्बार दोहोर्‍याउनु नपर्नु र भनाइ गाँसिनु, यी दुई सर्वनामका मुख्य काम हुन्।

• कक्षा ६ देखि ८ सम्मका परीक्षा: रेखाङ्कित पदमध्ये एउटा प्रायः सर्वनाम हुन्छ (कक्षा ८ को नमुनामा हामीहरू); सर्वनामका प्रकार छुट्टै सोधिँदैनन्, पाठका अभ्यासमा भने सोधिन्छन्।
• SEE (पदवर्ग पहिचान, ३ अङ्क): सर्वनाम पदवर्गका रूपमा सोधिन्छ (नमुनामा म)। यो, त्यो, कुन पछि नाम भए विशेषण लेख्नुपर्छ; यही विचलन प्रायः सोधिन्छ।
• अन्य प्रश्नमा सर्वनाम बदलेर वाक्य लेख्न (आदर, वचन वा पुरुष परिवर्तन) लगाइन्छ, जहाँ क्रियापद पनि मिलाउनुपर्छ: पदसङ्गति हेर्नुहोस्।
• कक्षा ११ र १२ को परीक्षा: अनुच्छेदबाट पदवर्ग छुट्याउँदा सर्वनाम र सार्वनामिक विशेषण छुट्याउनुपर्ने हुन्छ।