पक्ष

क्रियापदले काम कुन अवस्थामा छ भन्ने बुझाउँछ: चलिरहेको छ कि सकिएको छ, बानी भएर दोहोरिन्थ्यो कि बोल्नेले पछि मात्र थाहा पायो। कामको यही अवस्थालाई पक्ष भनिन्छ। काल र पक्ष सँगै आउँछन्: पढ्दै थियो मा काल भूत र पक्ष अपूर्ण छ, पढेको छ मा काल वर्तमान र पक्ष पूर्ण छ।

विद्यालयका पाठ्यपुस्तकले पक्ष पाँच किसिमका देखाउँछन्:

अज्ञात र अभ्यस्त पक्ष भूत कालमा मात्र आउँछन्, त्यसैले तिनलाई अज्ञात भूत र अभ्यस्त भूत पनि भनिन्छ। अपूर्ण र पूर्ण पक्ष भने तीनै कालमा आउँछन्।

काम चलिरहेको, सकिएको वा बानी भएको कुनै अवस्था नछुट्याई काम मात्र भन्दा सामान्य पक्ष हुन्छ: भाइ विद्यालय गयो (सामान्य भूत), भाइ विद्यालय जान्छ (सामान्य वर्तमान), भाइ विद्यालय जाने छ (सामान्य भविष्यत्)। काल अध्यायमा दिइएका सबै रूप सामान्य पक्षका हुन्। यी रूप कक्षा ६ देखि नै पढाइन्छन्; ‘सामान्य’ भन्ने नाम भने कक्षा ८ को अभ्यासमा पहिलो पटक आउँछ, जस्तै ‘सामान्य वर्तमान’।

काम सुरु भएर अझै चलिरहेको छ, सकिएको छैन भने अपूर्ण पक्ष हुन्छ। धातुमा -दै लगाएर त्यसपछि थियो, छ वा हुने छ का रूप राखिन्छन्, र तिनैले काल छुट्याउँछन्:

-दै भएको शब्द कहिल्यै बदलिँदैन; पुरुष, वचन, लिङ्ग र आदरअनुसार पछिको थियो, छ, हुने छ मात्र बदलिन्छन्। स्वरमा टुङ्गिने धातुमा -दै अघि चन्द्रविन्दु आउँछ: खाँदै, जाँदै, आउँदै, पकाउँदै।

-दै को सट्टा -इरहेको लगाएर पनि अपूर्ण पक्ष बनाइन्छ: पानी परिरहेको छ (पर्दै छ), बस गुडिरहेका थिए (गुड्दै थिए)। यहाँ -इरहेको ले पूर्ण पक्षको -एको जस्तै लिङ्ग र वचनअनुसार रूप फेर्छ: दिदी कुरा गरिरहेकी थिइन्।

दुई कुरामा ध्यान दिनुपर्छ। पहिलो, पुरानो वा साहित्यिक लेखाइमा -दै को ठाउँमा -दो पनि भेटिन्छ, भूत र वर्तमान दुवैमा (ऊ पढ्दो थियो, ऊ पढ्दो छ), र यो विशेषण जस्तै लिङ्ग र वचनअनुसार बदलिन्छ (पढ्दी थिई, पढ्दा छन्)। दोस्रो, छँदै छ र रहँदै छ को रूप अपूर्ण जस्तो देखिए पनि अर्थ अपूर्ण होइन: घरमा चामल छँदै छ को अर्थ ‘चामल पहिलेदेखि नै छ’ हो, केही काम चलिरहेको होइन (अधिकारी, अध्याय ५ र ६)। त्यस्तै थाहा पाउनु, चिन्नु, मन पराउनु जस्ता मनको अवस्था बुझाउने क्रिया पनि -दै छ मा विरलै आउँछन्: ‘म उसलाई चिन्दै छु’ भन्दा अनौठो सुनिन्छ; ‘चिन्छु’ नै भनिन्छ।

काम सकिइसकेको छ भने पूर्ण पक्ष हुन्छ। धातुमा -एको लगाएर त्यसपछि थियो, छ वा हुने छ राखिन्छ:

अपूर्णको -दै जस्तो नभई पूर्णको -एको आफैँ पनि बदलिन्छ: स्त्रीलिङ्गमा -एकी र बहुवचनमा वा उनी जस्तो मध्यम आदरमा -एका हुन्छ: दिदी गएकी छिन्, साथीहरू आइपुगेका छन्। पुरुष, वचन, लिङ्ग र आदरको पूरा मिलान पदसङ्गति अध्यायमा छ। -एकी पछि पाठ्यपुस्तकले छ लेख्छ (ऊ पढेकी छ); बोलचालमा पढेकी छे पनि सुनिन्छ (पदसङ्गति मा ‘मत फरक छ’ हेर्नुहोस्)। सकर्मक क्रियाको पूर्ण पक्षमा तीनै कालमा कर्तामा ‘ले’ लाग्छ: मैले खाना खाएको छु, उसले चिठी लेखेको हुने छ।

पूर्ण वर्तमानले काम सकिएको र त्यसको असर अहिले पनि रहेको बुझाउँछ: मैले खाना खाएको छु (अब भोक छैन), ढोका खुलेको छ (अहिले पनि खुला छ)। पूर्ण भविष्यत्ले भविष्यको कुनै समयसम्म काम सकिइसक्ने बुझाउँछ: तपाईँ आइपुग्दा हामीले खाना पकाइसकेका हुने छौँ।

कथा र पुरानो लेखाइमा पूर्ण भूतको छोटो रूप पनि भेटिन्छ: गएको थियो को सट्टा गएथ्यो, आएको थियो को सट्टा आएथ्यो। अधिकारीका अनुसार यस्तो रूप प्रायः धेरै पहिले, आजभन्दा अघिका दिनमा भएका घटनाका लागि आउँछ।

काम भइसकेको छ, तर हुँदा बोल्नेलाई थाहा थिएन, पछि मात्र थाहा भयो भने अज्ञात पक्ष हुन्छ: रातभरि हिउँ परेछ (बिहान उठेर ढोका खोल्दा मात्र थाहा भयो), भाइले मेरो कलम लगेछ। धातुमा -एछ (स्त्रीलिङ्गमा -इछ) लाग्छ:

जा र हु जस्ता धातु यहाँ पनि भूत कालमा जस्तै बदलिन्छन्: गएछ, भएछ। ‘ले’ को नियम भूत कालकै हो: सकर्मक क्रियाको कर्तामा लाग्छ (बाँदरले मकै खाएछ), अकर्मकमा लाग्दैन (बाख्रा भागेछ)।

‘म’ सँग अज्ञात पक्ष अचम्म लाग्न सक्छ, किनभने आफ्नो कामचाहिँ आफूलाई थाहा हुन्छ। तर निदाएको बेला वा ध्यान नदिँदा भएको कामचाहिँ पछि थाहा हुन्छ: म त बसमै निदाएछु, मैले छाता घरमै छोडेछु।

‘रहेछ’ ले पनि यही अर्थ दिन्छ, र यसले बोल्ने बेलामा भर्खर थाहा पाएको कुरा पनि बताउँछ: यो आँप त निकै गुलियो रहेछ! (चाख्दा मात्र थाहा भयो), यो खोला त यति गहिरो रहेछ! पूर्ण र अपूर्णसँग जोडिँदा पनि यसले पछि थाहा भएको अर्थ ल्याउँछ: बस छुटिसकेको रहेछ, बाहिर पानी परिरहेको रहेछ।

पहिले बानी भएर बारम्बार हुने गरेको काम अभ्यस्त पक्ष हो: सानो छँदा म हजुरबुबासँग गाईवस्तु चराउन जान्थेँ, पहिले गाउँमा सबैले ढिकीमा धान कुट्थे। धातुमा -थ्यो र त्यसका रूप लाग्छन्:

स्वरमा टुङ्गिने धातुमा वर्तमान कालमा जस्तै न् वा चन्द्रविन्दु थपिन्छ: खान्थ्यो, जान्थ्यो, आउँथ्यो, पकाउँथिन्। अभ्यस्त पक्षमा सकर्मक क्रियाको कर्तामा ‘ले’ लगाउन पनि सकिन्छ, नलगाउन पनि: ऊ दिनहुँ पत्रिका पढ्थ्यो, उसले दिनहुँ पत्रिका पढ्थ्यो। नकारात्मक रूप पढ्दैनथ्यो वा पढ्थेन हुन्छ।

व्यञ्जनमा टुङ्गिने धातुमा पढ्दथ्यो, गर्दथ्यो जस्ता द थपिएका रूप पनि लेखाइमा भेटिन्छन्; अर्थ पढ्थ्यो, गर्थ्यो कै हो (अधिकारी, अध्याय ६)।

कक्षा १० को पाठ्यपुस्तकमा पुरानो लेखाइका उठ्ती हुन्, पिन्दी हुन् जस्ता रूप पनि आउँछन्, जसले बानी नै जनाउँछन्। आजको लेखाइको अभ्यस्त पक्षमा बदल्दा तिनको रूप उठ्थिन्, पिन्थिन् हुन्छ।

पाँच पक्षका रूपबाहेक नेपालीमा कामको अवस्था बताउने अरू धेरै तरिका छन्। यिनमा मुख्य क्रियापछि अर्को क्रिया जोडिन्छ:

अभ्यस्त पक्ष भूत कालमा मात्र आउँछ, तर -ने गर्छ ले वर्तमानको बानी पनि बताउँछ: म बिहान हिँड्ने गर्छु। यी बनोट परीक्षाका पाँच पक्षमा गनिँदैनन्। पर्न थाल्यो जस्ता बनोटको काल र पक्ष छुट्याउँदा अन्तिम क्रियापद थाल्यो हेरिन्छ, त्यसैले यो सामान्य भूत हुन्छ।

• कक्षा ६ र ७: यी कक्षाका परीक्षा पनि कक्षा ८ को विशिष्टीकरण तालिकाको ढाँचामा बनाइन्छन्।
• कक्षा ८ (आधारभूत तहको परीक्षा): प्रश्न ७, २ अङ्क। धातु र निर्देशन दिएर खाली ठाउँ भर्न लगाइन्छ; चारमध्ये दुई वाक्य काल र पक्षका हुन्छन् (नमुनामा ‘खेल्: अपूर्ण भविष्यत्’, उत्तर खेल्दै हुने छ वा खेल्दै हुने छन्), हरेकलाई ०.५ अङ्क।
• कक्षा ९ र १० (एसइई): प्रश्न ७, २ अङ्क। एउटै पक्षमा लेखिएको चार वाक्यको अनुच्छेदलाई निर्देशनअनुसार अर्को काल वा पक्षमा बदल्नुपर्छ, हरेक वाक्यलाई ०.५ अङ्क। नमुना प्रश्नमा अनुच्छेदलाई अपूर्ण भविष्यत्मा बदल्न भनिएको छ; पाठ्यपुस्तकका अभ्यासमा अज्ञात भूत, अभ्यस्त भूत र पूर्ण वर्तमान पनि धेरै आउँछन्।
• कक्षा ११: विशिष्टीकरण तालिकामा पक्षको छुट्टै प्रश्न छैन, तर पाठ्यपुस्तकका अभ्यासमा सबै पक्ष दोहोरिन्छन्।
• कक्षा १२: प्रश्न ८, ४ अङ्क, दुईमध्ये एक: काल, पक्ष वा भावमध्ये कुनै एकको प्रयोग गरी चार वाक्यमा वर्णन गर्ने, वा वाच्य वा ध्रुवीयताका आधारमा वाक्य बदल्ने।