सामान्य गल्ती

अङ्ग्रेजी पढ्ने, सुन्ने र त्यसबाट उल्था गर्ने बानीले नेपाली लेखाइमा अङ्ग्रेजीको ढाँचा छिर्छ। तलका गल्ती प्रायः अङ्ग्रेजीमा सोचेर नेपालीमा लेख्दा हुन्छन्।

क्रियापद वाक्यको अन्त्यमा

नेपालीको सामान्य वाक्यमा कर्ता सुरुमा, क्रियापद अन्त्यमा र बाँकी पद बिचमा आउँछन्। अङ्ग्रेजीमा क्रियापद कर्तापछि आउँछ, त्यसैले उल्था गर्दा क्रियापद वाक्यको बिचमै आइपुग्छ:

कवितामा र भावमा जोड दिन क्रम जानीजानी फेरिन्छ (आलङ्कारिक पदक्रम), र बोल्दा कहिलेकाहीँ क्रियापछि पद थपिन्छ (पदक्रमका थप नियम)। तर निबन्ध, निवेदन र परीक्षाका उत्तरमा व्याकरणिक क्रम नै लेखिन्छ।

वर्णन गर्ने भाग नामभन्दा अगाडि

अङ्ग्रेजीमा कुनै नामको वर्णन नामपछि ‘who’, ‘which’ लगाएर थपिन्छ। त्यसलाई जस्ताको तस्तै सार्दा ‘जो कि’, ‘जुन कि’ आउँछन्। नेपालीमा भने नामको वर्णन नामभन्दा अगाडि आउँछ, प्रायः -ने, -एको लागेको कृदन्त बनेर:

वर्णन लामो भए नेपालीको आफ्नै जुन … त्यो ढाँचा पनि चल्छ: ‘जुन पुल गएको वर्ष बनेको थियो, त्यो भत्कियो।’ (मिश्र वाक्यका आश्रित उपवाक्य)।

‘को’ कहाँ ‘का’ हुन्छ, र ‘को’ को लहर

लागि, निम्ति, बारेमा, रूपमा, माध्यमबाट जस्ता शब्दअघि षष्ठी विभक्ति का हुन्छ: साथीका लागि, देशका निम्ति, वातावरणका बारेमा, शिक्षकका रूपमा। पाठ्यपुस्तकले का लागि सात सयभन्दा बढी ठाउँमा लेखेको छ, को लागि पाँच ठाउँमा मात्र; का बारेमा दुई सयभन्दा बढी ठाउँमा छ, को बारेमा एक ठाउँमा पनि छैन। शब्दकोशको उदाहरणमा पनि रामका निम्ति छ।

अर्को समस्या को को लहर हो। अङ्ग्रेजीको ‘of’ जस्तो हरेक नामलाई को ले जोड्दै जाँदा वाक्य बुझ्न गाह्रो हुन्छ: ‘विद्यालयको पुस्तकालयको कोठाको झ्यालको सिसा फुट्यो।’ यो व्याकरणिक गल्ती होइन, तर बिचमा अर्को विभक्ति वा क्रिया राख्दा वाक्य सफा हुन्छ: ‘विद्यालयको पुस्तकालयमा एउटा झ्यालको सिसा फुट्यो।’ (दुई विभक्ति सँगै आउँदाको यस्तै कुरा कारक र विभक्ति अध्यायमा छ।)

शब्दशः उल्था गरिएका पदावली

अङ्ग्रेजीका पदावलीलाई शब्दैपिच्छे उल्था गर्दा नेपालीमा अर्थ मिल्दैन वा अनौठो सुनिन्छ।

अङ्ग्रेजी क्रियापदमा ‘गर्नु’

अङ्ग्रेजी क्रियापदमा गर्नु जोडेर बनाइएका पद (मिस गर्नु, रिक्वेस्ट गर्नु, सेयर गर्नु) साथीसँगको कुराकानीमा चल्छन्, तर निवेदन, निबन्ध र उत्तरमा औपचारिक नेपाली चाहिन्छ (औपचारिक र अनौपचारिक भाषा):

मोबाइल, कम्प्युटर, बस जस्ता नेपालीमा बसिसकेका आगन्तुक शब्द भने औपचारिक लेखाइमा पनि लेखिन्छन् (आगन्तुक शब्द)। प्रश्न यत्ति हो: त्यही अर्थ दिने नेपाली शब्द चलेको छ कि छैन।

जताततै ‘हरू’

अङ्ग्रेजीमा धेरै भए नाममा सधैँ बहुवचनको चिह्न लाग्छ; नेपालीमा लाग्दैन। सङ्ख्या वा धेरै, सबै ले बहुवचन देखाइसकेपछि हरू प्रायः लगाइँदैन, र पानी, दुध, चामल जस्ता गन्न नसकिने नाम जति धेरै भए पनि एकवचनमै रहन्छन् (‘हरू’ का थप नियम, समूह र द्रव्य जनाउने नाम):

सङ्ख्यासँग हरू लगाउनुलाई गल्ती भनिँदैन, तर त्यो नचाहिने हो: पाँच जना विद्यार्थीहरू आए भन्दा पाँच जना विद्यार्थी आए छोटो र स्वाभाविक हुन्छ।

लेख्य चिह्न

कक्षा ६ बाटै पढाइने लेख्य चिह्नमा पनि अङ्ग्रेजीको बानी देखिन्छ:

• पूर्णविराम (।): सामान्य वाक्य पूर्णविरामले टुङ्गिन्छ, अङ्ग्रेजीको थोप्लो (.) ले होइन (पूर्णविराम)। ✗ आज बिदा छ. ✓ आज बिदा छ।
• ‘र’ अघि अल्पविराम: धेरै पद एकै ठाउँ आउँदा अल्पविरामले छुट्याइन्छ, तर अन्तिम दुई पदबिच र आएपछि अल्पविराम लाग्दैन। ✗ दाल, भात, र तरकारी ✓ दाल, भात र तरकारी (अल्पविराम)। कक्षा ६ देखि १० सम्मका पाठ्यपुस्तकमा र अघि अल्पविराम दुई ठाउँमा मात्र भेटिन्छ।

सबै लेख्य चिह्नका नियम लेख्य चिह्न अध्यायमा छन्।

बोल्दा हामी छोटो र सजिलो रूप प्रयोग गर्छौँ। यस्ता रूप कुराकानीमा स्वाभाविक हुन्छन्, तर लेखाइमा मानक रूप चाहिन्छ (मानक नेपाली र कथ्य नेपाली)।

बोलीका छोटा रूप

कथा र नाटकमा पात्रको बोली उद्धरण चिह्नभित्र जस्ताको तस्तै राख्न सकिन्छ; तर आफ्नो उत्तर र वर्णन मानक नेपालीमै लेख्नुपर्छ।

बोलीका निपात र सम्बोधन

नि, है, क्यारे, ल, खै जस्ता निपात र ए, हेर जस्ता सम्बोधनले कुराकानीमा भाव थप्छन् (निपात)। साथीलाई लेखिने चिठी र संवादमा यी ठिकै हुन्, तर निवेदन, निबन्ध र लामो उत्तरमा तिनले भाषालाई अनौपचारिक बनाउँछन्:

बोलीअनुसार ‘ले’

बोलचालमा कहिलेकाहीँ अकर्मक क्रियाको कर्तामा ले लगाइन्छ, र सकर्मक क्रियाको भूत कालमा चाहिने ले छुटाइन्छ। लेखाइमा यो नियम कडाइका साथ मानिन्छ (कर्ता र कर्म, विभक्ति कहिले लाग्छ):

एउटै व्यक्तिलाई दुई किसिमको आदर

बोल्दा कहिलेकाहीँ एउटै व्यक्तिलाई एउटा पदमा तपाईँ र अर्कोमा तिमी भनिन्छ। लेखाइमा एउटै व्यक्तिका लागि सुरुदेखि अन्त्यसम्म एउटै आदर राखिन्छ (आदरमा लिङ्ग र वचन):

सुने जस्तै हिज्जे

नेपालीमा ब र व, श, ष र स, ह्रस्व र दीर्घ प्रायः उस्तै सुनिन्छन्, त्यसैले सुने जस्तै लेख्दा हिज्जे बिग्रन्छ: ✗ बिध्यार्थी ✓ विद्यार्थी, ✗ प्रसाशन ✓ प्रशासन। हिज्जेको निर्णय उच्चारणले होइन, शब्दकोशले गर्छ; सबै नियम वर्णविन्यास अध्यायमा छन्, र शब्दकोश हेर्ने तरिका शब्दकोशको प्रयोग मा।

कुनै एउटा व्याकरणिक बुँदासँग जोडिएका गल्ती तिनकै अध्यायमा, ‘गल्ती नगरौँ’ बाकसमा छन्:

कक्षा ८ देखिका परीक्षामा अशुद्धि भएको वाक्य शुद्ध पार्ने प्रश्न आउँछ। भारतका नेपाली पाठ्यक्रमले यसलाई शुद्ध–अशुद्ध वाक्य वा शुद्धीकरण भन्छन्। तलका वाक्यमा एउटा मात्र गल्ती छ; हरेकको नियम कोष्ठमा दिइएको अध्यायमा छ। पढ्दा शुद्ध रूप छोपेर आफैँ सच्याएर हेर्नुहोस्।

परीक्षाको वाक्यमा भने एउटै वाक्यमा दुई चार गल्ती हुन्छन्, जस्तै ‘मेरो साथीहरू हिजो पोखरा जान्छ’ मा भेदक, वचन र काल तीनै: मेरा साथीहरू हिजो पोखरा गए। एउटा गल्ती भेटेपछि नरोकिनुहोस्; हरेक पद एक एक गरी जाँच्नुहोस्।

यस अध्यायका गल्तीका लागि छुट्टै प्रश्न सोधिँदैन, तर लेख्ने हरेक प्रश्नमा तिनले अङ्क घटाउँछन्:

• कक्षा ६ र ७: यी कक्षाका परीक्षा पनि प्रायः कक्षा ८ कै विशिष्टीकरण तालिकाको ढाँचामा बनाइन्छन्।
• कक्षा ८ (आधारभूत तहको परीक्षा): प्रश्न ५ मा चार अशुद्धि भएको वाक्य शुद्ध पार्ने, २ अङ्क। निबन्ध, चिठी, संवाद जस्ता लेखाइका प्रश्नमा भाषिक शुद्धता (वर्णविन्यास, लेख्य चिह्न तथा पदसङ्गति) को छुट्टै १ अङ्क हुन्छ; अङ्ग्रेजीको क्रममा लेखिएको वा बोलीको रूप भएको वाक्यले यही अङ्क घटाउँछ।
• कक्षा ९ र १० (एसइई): प्रश्न ४ (ख) मा कक्षा ८ कै जस्तो वाक्य सम्पादन, २ अङ्क; लेखाइका प्रश्नमा वाक्य गठन तथा भाषिक शुद्धता को १ अङ्क।
• कक्षा ११ र १२: प्रश्न २, ३ अङ्क: छओटा अशुद्धि भएको अनुच्छेद शुद्ध गरी पुनर्लेखन गर्ने।

प्रश्नको पूरा ढाँचा वर्णविन्यास र लेख्य चिह्न अध्यायमा छ।