ताली बजाउँदै आफ्नो नाम भन्नुहोस्: तेन्-जिङ, दुई ताली; रिज्-वान, दुई ताली; अ-नु-प-मा, चार ताली। हरेक तालीमा जति आवाज एकै झोक्कामा निस्कन्छ, त्यसैलाई अक्षर भनिन्छ। शब्द कति अक्षरको छ भन्ने कुरा कविताको लय मिलाउन, शब्द शुद्ध बोल्न र घर लेखिँदा पनि किन घर् सुनिन्छ भन्ने बुझ्न काम लाग्छ।
कवितामा अक्षर गन्ने अभ्यास कक्षा ५ देखि नै, अक्षर संरचना कक्षा ९ मा सुरु भएर कक्षा १२ सम्म पुग्छ; लेखाइ र उच्चारणमा अन्तिम अ को कुरा पनि कक्षा ९ मै आउँछ। अक्षरका भाग कक्षा १२ मा आउँछन्, र बोल्दा कुनै अक्षर वा शब्दमा दिइने जोड (बलाघात) र आवाजको उतारचढाव (तान) अरू पाठ्यक्रममा कक्षा १० देखि पढाइन्छन्। माथिको ‘कक्षा … सम्म’ बाट आफ्नो कक्षा छान्दा त्यस कक्षासम्मका कुरा मात्र देखिन्छन्।
अक्षर भनेको के हो?
सासको एक झोक्कामा उच्चारण हुने ध्वनिको समूहलाई अक्षर भनिन्छ। हरेक अक्षरमा एउटा स्वर अनिवार्य हुन्छ; स्वरको अगाडि, पछाडि वा दुवैतिर व्यञ्जन हुन सक्छन्, नहुन पनि सक्छन्। त्यसैले शब्दमा जति स्वर बोलिन्छन्, त्यति नै अक्षर हुन्छन्।
अक्षर छुट्याउँदा लेखाइ होइन, बोलाइ हेरिन्छ। दोषी लेखिन्छ, तर बोलिन्छ /दो.सि/, दुई अक्षर। घर लेख्दा दुई अक्षर जस्तो देखिन्छ, तर बोल्दा /घर्/, एउटै अक्षर हुन्छ। अक्षरको बनोट लेख्दा बोलिने रूप / / भित्र राखिन्छ र अक्षरबिच थोप्लो (.) राखिन्छ:
| शब्द | अक्षर संरचना | अक्षर सङ्ख्या |
|---|---|---|
| ऊ | /उ/ | एक |
| घर | /घर्/ | एक |
| आमा | /आ.मा/ | दुई |
| किताब | /कि.ताब्/ | दुई |
| सिपालु | /सि.पा.लु/ | तीन |
| सरस्वती | /स.रस्.स्व.ति/ | चार |
| उपमहानगरपालिका | /उ.प.म.हा.न.गर्.पा.लि.का/ | नौ |
मानिस शब्दमा कति अक्षर छन्?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
किसान शब्दको सही अक्षर संरचना कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अक्षरको बनोट
स्वरलाई स्व र व्यञ्जनलाई व्य भनेर अक्षरको बनोट देखाइन्छ। नेपालीमा यस्ता बनोट पाइन्छन्:
| बनोट | उदाहरण | उच्चारण |
|---|---|---|
| स्व | ऊ | /उ/ |
| स्वव्य | आठ | /आठ्/ |
| व्यस्व | जा | /जा/ |
| व्यस्वव्य | पढ् | /पढ्/ |
| व्यव्यस्व | त्यो | /त्यो/ |
| व्यव्यस्वव्य | प्वाल | /प्वाल्/ |
| व्यव्यव्यस्व | स्त्री | /स्त्रि/ |
| व्यव्यव्यस्वव्य | स्प्रिङ | /स्प्रिङ्/ |
| व्यस्वव्यव्य | पार्क | /पार्क्/ |
पहिलेका छओटा बनोट नेपालीका आफ्नै शब्दमा धेरै भेटिन्छन्। स्वरअघि तीन व्यञ्जन भएका बनोट केही तत्सम, अनुकरणात्मक र आगन्तुक शब्दमा मात्र आउँछन्, र स्वरपछि दुई व्यञ्जन केही आगन्तुक शब्दमा मात्र (पार्क, बैङ्क); धेरैले यस्ता शब्दमा पनि पछि अ थपेर बोल्छन्।
अक्षर कसरी टुङ्गिन्छ भन्ने आधारमा पनि छुट्याइन्छ: स्वरमा टुङ्गिने (अजन्त) अक्षर मुक्ताक्षर (आ.मा का दुवै अक्षर, जा, त्यो) र व्यञ्जनमा टुङ्गिने (हलन्त) अक्षर बद्धाक्षर (घर्, आठ्, प्वाल्)। एउटै अक्षरको शब्दलाई एकाक्षरी शब्द भनिन्छ (जा, घर, त्यो); नेपालीमा घर जस्तै व्यस्वव्य बनोटका एकाक्षरी शब्द सबैभन्दा धेरै छन्, र अक्षर बढ्दै जाँदा शब्दको सङ्ख्या घट्दै जान्छ।
ऐ र औ द्विस्वर हुन् (/अइ/, /अउ/), तर एकै झोक्कामा बोलिने भएकाले एउटै अक्षरमा पर्छन्: ऐन /अइन्/ एक अक्षर, ऐना /अइ.ना/ दुई अक्षर। लेखाइमा छुट्टै अक्षर नभएका आइ, आउ, एउ जस्ता द्विस्वर पनि एउटै अक्षरमा पर्छन्: पढाइ /प.ढाइ/, देउराली /देउ.रा.लि / । द्विस्वरबारे वर्ण अध्यायमा पढ्नुहोस्।
त्यो शब्दको अक्षरको बनोट कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अक्षर छुट्याउने तरिका
शब्दलाई अक्षरमा टुक्र्याउने कामलाई अक्षरीकरण भनिन्छ। यसरी गर्नुहोस्:
- शब्द बिस्तारै, स्वाभाविक तरिकाले बोल्नुहोस्; लेखाइ होइन, बोलाइ हेर्नुहोस्।
- बोलिने स्वर गन्नुहोस्; जति स्वर, त्यति अक्षर।
- दुई स्वरबिच एउटा व्यञ्जन भए त्यो पछिल्लो अक्षरमा जान्छ: आमा /आ.मा / ।
- दुई स्वरबिच दुई व्यञ्जन भए पहिलो अघिल्लो अक्षरमा र दोस्रो पछिल्लोमा जान्छ: पत्तो /पत्.तो/, सन्तान /सन्.तान् / ।
- बिचको व्यञ्जनपछि य वा व आए त्यो व्यञ्जन दुवै अक्षरमा सुनिन्छ, त्यसैले दुई पटक लेखिन्छ: सत्य /सत्.त्य/, कन्या /कन्.न्या/, विश्वास /बिस्.स्वास् / । तर र् पछि य आउँदा र् प्रायः दोहोरिँदैन: कार्य /कार्.य/ (पाठ्यपुस्तकले सूर्योदय लाई /सुर्.यो.द.य/ र /सुर्.र्यो.द.य/ दुवै दिएको छ)।
- अन्तिम अक्षरको अ सुनिन्छ कि सुनिँदैन, हेर्नुहोस् (तल)।
कक्षा १२ को पाठ्यपुस्तकले यस्ता उदाहरण दिएको छ: व्यवस्था /ब्य.बस्.था/ (तीन), सूर्योदय /सुर्.यो.द.य/ वा /सुर्.र्यो.द.य/ (चार), संरचनागत /सम्.र.च.ना.गत्/ (पाँच), अपरिवर्तनीय /अ.प.रि.बर्.त.नि.य/ (सात)।
अधिकारीको व्याकरणअनुसार बिचको व्यञ्जन र र ल अघि पनि दोहोरिन्छ: मित्रता /मित्.त्र.ता/, अम्ल /अम्.म्ल / । तर नेपालीका क्रियापदमा हलन्त व्यञ्जन य सँग टाँसिएर आउँदा दोहोरिँदैन: सुन्यो /सु.न्यो/, टुट्यो /टु.ट्यो/, गर्यो /ग.र्यो / ।
सत्य शब्दको सही अक्षर संरचना कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
लेखाइमा अजन्त, उच्चारणमा हलन्त
व्यञ्जनमा टुङ्गिने उच्चारण वा लेखाइलाई हलन्त र स्वरमा टुङ्गिनेलाई अजन्त भनिन्छ। नेपालीका धेरै शब्द लेख्दा अजन्त हुन्छन्, तर बोल्दा हलन्त: घर /घर्/, किसान /कि.सान्/, सरल /स.रल् / । यस्ता शब्दमा अन्तिम अ लेखिन्छ, बोलिँदैन। कक्षा ९ को पाठ्यपुस्तकले शब्दलाई तीन समूहमा राखेको छ:
| समूह | उदाहरण |
|---|---|
| लेख्दा र बोल्दा दुवैमा हलन्त | गर्छन्, आओस्, भगवान्, विद्वान् |
| लेख्दा अजन्त, बोल्दा हलन्त | घर, किसान, बजार, थरथर |
| लेख्दा र बोल्दा दुवैमा अजन्त | सत्य, गर, तर, भय |
लेख्दा अजन्त भए पनि यी ठाउँमा अन्तिम अ बोलिन्छ:
- शब्दको अन्त्यमा संयुक्त व्यञ्जन भए: सत्य, धर्म, गर्छ, झलमल्ल।
- तिमी लाई दिइने आज्ञामा: तिमी यहाँ बस, गर। (तँ बस् मा भने हलन्त।)
- तर, अब, आज जस्ता केही अव्ययमा, र त, र, न जस्ता एक वर्णका शब्दमा।
- भय, लय, शिव जस्ता अन्त्यमा य वा व भएका केही तत्सम शब्दमा।
- अधिकारीको व्याकरणअनुसार य र ह जहाँ आए पनि स्वरसहितै बोलिन्छन्, शब्द जुनसुकै स्रोतको होस्: समय /स.म.य/, कलह /क.ल.ह/; व पनि प्रायः स्वरसहित: देव /दे.ब / ।
कुन शब्दमा हलन्त लेख्ने भन्ने नियम वर्णविन्यास अध्यायमा छ; यहाँ कुरा बोल्ने को हो।
कुन वाक्यको रेखाङ्कित शब्दमा अन्तिम अ बोल्दा पनि सुनिन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
समास र विभक्तिमा
एउटै शब्द एक्लै बोल्दा र अर्को शब्दसँग जोडिँदा उच्चारण फरक हुन सक्छ। नगर एक्लै /न.गर्/, तर नगरपालिका मा /न.गर्.पा.लि.का/; घर /घर्/, घरमा /घर्.मा / । सत्य /सत्.त्य/, तर सत्यता /सत्.त्य.ता / । अर्थात् अघिल्लो शब्दको अन्तिम अ नबोलिने हो भने जोडिँदा पनि बोलिँदैन, र बोलिने हो भने बोलिन्छ।
कवितामा अक्षर गन्ने
कविताको एक हरफमा कति अक्षर छन् भनेर गन्नु लय मिलाउने पहिलो काम हो। कक्षा ५ देखि नै पुस्तकले हरफमा कति अक्षर गन्न लगाउँछन् (कक्षा ७ मा पनि), र कक्षा ९ र १० का पुस्तकले छन्दको लयमा पढ्न। तर कवितामा प्रायः लेखिएका अक्षर गनिन्छन्, बोलाइका होइनन्: कलम लाई कवितामा क-ल-म तीन अक्षर गनिन्छ, जबकि बोल्दा /क.लम्/ दुई अक्षर हो। हलन्त व्यञ्जन (महान् को न्) र संयुक्त अक्षरको पहिलो व्यञ्जनलाई भने छुट्टै अक्षर गनिँदैन।
सुन्दर शब्दमा बोलाइका आधारमा (अक्षर संरचनाअनुसार) कति अक्षर छन्?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अक्षरका भाग
कक्षा १२ को पाठ्यपुस्तकले भन्छ: अक्षरमा स्वर एउटा मात्र हुन्छ, र त्यसको अघि, पछि वा दुवैतिर व्यञ्जन आउन सक्छन्। अक्षरका यिनै भागलाई नाम दिँदा अक्षरको बिचको स्वर केन्द्र (केन्द्रीय भाग) हो, स्वरअघिका व्यञ्जन आरम्भ र स्वरपछिका व्यञ्जन अन्त्य हुन्। आरम्भ र अन्त्य नहुन पनि सक्ने भएकाले तिनलाई परिधीय भाग भनिन्छ। (पाठ्यपुस्तकले यी भागको नाम दिँदैन; यी नाम अधिकारीको व्याकरणका हुन्।)
| अक्षर | आरम्भ (परिधीय) | केन्द्र | अन्त्य (परिधीय) |
|---|---|---|---|
| /उ/ | उ | ||
| /आठ्/ | आ | ठ् | |
| /जा/ | ज् | आ | |
| /प्वाल्/ | प्व् | आ | ल् |
| /स्त्रि/ | स्त्र् | इ |
केन्द्र कहिल्यै खाली हुँदैन; आरम्भ र अन्त्य खाली हुन सक्छन्। नेपालीमा स्वरअघि तीनसम्म व्यञ्जन आउँछन् (स्त्री), तर स्वरपछि सामान्यतया एउटा मात्र; केही आगन्तुक शब्दमा दुई (पार्क)।
अक्षरको सीमा
एउटा अक्षर कहाँ सकिन्छ र अर्को कहाँ सुरु हुन्छ, त्यो अक्षरको सीमा हो। नेपालीमा सीमा प्रायः यसरी पर्छ: दुई स्वरबिचको एउटा व्यञ्जन पछिल्लो अक्षरमा स्वरअघि जान्छ (अ.मर्), दुई व्यञ्जन भए सीमा तिनका बिचमा पर्छ (अक्.छ्यर्), र य, व अघिको व्यञ्जन सीमाका दुवैतिर पर्छ (सत्.त्य)। यही कारण मानिस /मा.निस्/ हो, /मान्.इस्/ होइन: नेपालीमा स्वरले सुरु हुने अक्षरभन्दा व्यञ्जनले सुरु हुने अक्षर स्वाभाविक हुन्छ।
सीमा गलत ठाउँमा पारेर बोल्दा शब्द नै नचिनिने हुन्छ। सरलता लाई /स.रल्.ता/ बोल्नुपर्छ, /सर्.ल.ता/ होइन, किनभने यो सरल र ता मिलेर बनेको हो। अनुकरणात्मक शब्दमा सीमा दोहोरिएका भागकै बिचमा पर्छ: झलझल /झल्.झल्/, टलक्क /ट.लक्.क / ।
बलाघात, तान र काकु
बोल्दा शब्दका सबै अक्षर वा वाक्यका सबै शब्द उत्तिकै जोडले बोलिँदैनन्। कुनै अक्षर वा शब्दलाई अरूभन्दा बढी जोड दिएर, अलि चर्को र स्पष्ट बोल्नुलाई बलाघात भनिन्छ। नेपालीमा शब्दभित्रको बलाघातले अर्थ प्रायः फेर्दैन, त्यसैले लेखाइमा यसको चिह्न हुँदैन। वाक्यमा कुन शब्दमा जोड दिइयो भन्नेले भने बोल्नेको ध्यान कहाँ छ भन्ने देखाउँछ:
| जोड कहाँ | के बुझिन्छ |
|---|---|
| म भोलि पोखरा जान्छु। | अरू कोही होइन, म जान्छु |
| म भोलि पोखरा जान्छु। | आज होइन, भोलि |
| म भोलि पोखरा जान्छु। | अरू ठाउँ होइन, पोखरा |
बोल्दा आवाज माथि उठ्ने र तल झर्ने लयलाई तान भनिन्छ (कतै स्वराघात पनि भनिन्छ)। ‘तिमी भोलि आउँछौ।’ भन्दा वाक्यको अन्त्यमा आवाज झर्छ; ‘तिमी भोलि आउँछौ?’ भन्दा उठ्छ। शब्द उही छन्, तर तानले मात्र कथनलाई प्रश्न बनायो। लेख्दा यही फरक पूर्णविराम र प्रश्नचिह्नले देखाउँछन्।
बोल्नेको मनको भावअनुसार आवाजको लवज फेरिँदा वाक्यको अर्थ नै उल्टो हुन सक्छ। परीक्षामा कम अङ्क ल्याएको भाइलाई दिदीले मुख बिगारेर ‘वाह, कस्तो राम्रो पढिस्!’ भन्दा त्यो प्रशंसा होइन, व्यङ्ग्य हो। भावअनुसार आवाज फेरेर अर्थ फेर्ने यस्तो बोलाइलाई काकु भनिन्छ।
‘भात पाक्यो।’ र ‘भात पाक्यो?’ बोल्दा फरक कुन कुराले छुट्याउँछ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
परीक्षामा
- कक्षा ९ र १० (एसईई): अक्षर संरचनाको छुट्टै प्रश्न विशिष्टीकरण तालिकामा छैन; हलन्त र अजन्तको शुद्ध लेखाइ वर्णविन्यासको प्रश्नमा आउन सक्छ।
- कक्षा ११: पाठ्यक्रमले अक्षरीकरणसहित उच्चारणको अभ्यास राखेको छ, तर परीक्षाको छुट्टै प्रश्न तोकिएको छैन।
- कक्षा १२: भाषिक संरचनाको प्रश्न, ३ अङ्क: रेखाङ्कन गरिएका तीनओटा शब्द (बढीमा पाँच अक्षरका) को अक्षर संरचना देखाउने। हरेक शब्दको बोलिने रूप / / भित्र, अक्षरबिच थोप्लो राखेर लेख्नुहोस्।
- कक्षा १२, ऐच्छिक भाषाविज्ञान (Lin. 218): नमुना प्रश्नपत्रमा बलाघात भन्नाले के बुझिन्छ? (अति छोटो उत्तर, १ अङ्क)। एक वाक्यमा परिभाषा र एउटा उदाहरण लेख्नुहोस्।
अभ्यास
तलका शब्दको अक्षर संरचना र अक्षर सङ्ख्या लेख्नुहोस्: बाटो, पुस्तक, दाजु, पत्थर, विज्ञान।
उत्तर
तलका शब्दलाई ‘लेख्दा र बोल्दा हलन्त’, ‘लेख्दा अजन्त, बोल्दा हलन्त’ र ‘लेख्दा र बोल्दा अजन्त’ मा छुट्याउनुहोस्: पढ्छन्, गाउँ, तर, महान्, बाटो, किताब, कर्म।
सङ्केत
उत्तर
तलका शब्दको अक्षरको बनोट स्व र व्य प्रयोग गरी देखाउनुहोस्: ओठ, खा, स्याल, ऐन।
उत्तर
अक्षर संरचना देखाउनुहोस्: अध्यक्ष, उद्योग, अभ्यास।
सङ्केत
उत्तर
छिरिङले विद्यार्थी को अक्षर संरचना /बि.द्यार्.थी/ लेखे। उनका दुई गल्ती के के हुन्? सही संरचना लेख्नुहोस्।
उत्तर
लेखाइमा दिन र उच्चारणमा /दिन्/ भए जस्तै लेखाइ र उच्चारण फरक हुने पाँचओटा शब्द लेख्नुहोस्।
उत्तर
प्वाल को अक्षरमा केन्द्रीय भाग र परिधीय भाग छुट्याउनुहोस्।
उत्तर
‘हामी आज खेल्न जान्छौँ।’ लाई एक पटक कथनका रूपमा र अर्को पटक प्रश्नका रूपमा बोल्दा आवाजमा के फरक हुन्छ? लेख्दा त्यो फरक कसरी देखाइन्छ?
उत्तर
बजार र सरिता का अक्षर छुट्याएर हरेक अक्षर मुक्ताक्षर हो कि बद्धाक्षर, लेख्नुहोस्।
उत्तर
पाठ्यपुस्तकमा
यी तथ्य कहाँबाट लिइएका हुन्
- कक्षा ९ (९): नेपाली, कक्षा ९, पाठ २ (स्वाद), पृष्ठ १७, अभ्यास ३ (ऊ /उ/ एक, दोषी /दो.सि/ दुई, पत्तो /पत्.तो/ दुई, स्वाभाविक /स्वा.भा.बिक्/ तीन); कक्षा ९ को शिक्षक निर्देशिका, पृष्ठ ३९–४० (‘एक झोक्कामा उच्चारण हुने अक्षर नै एक अक्षर’)। पाठ ८ (सारङ्गीमा देश), पृष्ठ ८९: हलन्त र अजन्तका तीन समूह।
- कक्षा ६ (६): कविताको हरफमा कति अक्षर छन् भनेर गन्ने अभ्यास कक्षा ४–५ देखि नै: नेपाली, कक्षा ५, पाठ १, पृष्ठ ४ र पाठ ८, पृष्ठ ८९; कक्षा ७, पाठ १, पृष्ठ ४ मा पनि।
- कक्षा १० (१०): नेपाली, कक्षा १०, पाठ १ (उज्यालो यात्रा), पृष्ठ ४; पाठ ७ (शत्रु), पृष्ठ ९३।
- कक्षा १२ (१२): नेपाली, कक्षा १२, पाठ १ (आमाको सपना), पृष्ठ ८–१० (परिभाषा, स्व / व्य बनोटको तालिका, शब्दका अक्षर संरचना र सङ्ख्या, अभ्यास ३: सत्य /सत्.त्य/, कन्या /कन्.न्या/, विश्वास /बिस्.स्वास्/, ऐना /अइ.ना/); पाठ ७, पृष्ठ ८६। कक्षा १२ को विशिष्टीकरण तालिका (२०७८): अक्षर संरचना, ३ अङ्क।
- पाठ्यक्रम: माध्यमिक शिक्षा पाठ्यक्रम २०७७, कक्षा ११ (अक्षरीकरणसहित उच्चारण) र कक्षा १२ (नेपाली अक्षरको पहिचान र उच्चारण अभ्यास)।
- कक्षा १२ (१२), अक्षरका भाग: नेपाली, कक्षा १२, पाठ १ (आमाको सपना), भाषातत्त्व, पीडीएफ पृष्ठ १४ (‘अक्षरमा स्वर एक्लै पनि रहन सक्छ र त्यसका अघि वा पछि वा अघिपछि दुवैतिर व्यञ्जन वर्ण आउन सक्छन्’); कक्षा १२ को ऐच्छिक भाषाविज्ञान (Lin. 218), माध्यमिक शिक्षा पाठ्यक्रम २०७६, भाग ३, पीडीएफ पृष्ठ १३६ (२.६ अक्षर संरचना)। आरम्भ, केन्द्र, अन्त्य र केन्द्रीय तथा परिधीय भाग: हेमाङ्गराज अधिकारी, समसामयिक नेपाली व्याकरण, अध्याय १, १.७.३ (पृष्ठ १८)।
- थप (+): हेमाङ्गराज अधिकारी, समसामयिक नेपाली व्याकरण, अध्याय १ (वर्ण व्यवस्था), १.७ अक्षरहरूको संरचना, पृष्ठ १७–२१: अक्षरका बनोट र स्वरअघि तीन, स्वरपछि दुई व्यञ्जन भएका आगन्तुक शब्द (पृ. १७), एकाक्षरी शब्द र अक्षरअनुसार शब्दको सङ्ख्या (पृ. १७–१८), मुक्ताक्षर र बद्धाक्षर (पृ. १९), य, ह, व र केही अव्ययमा अन्तिम अ बोलिने (पृ. १९), अक्षरको सीमा र अक्षरीकरण: र, ल अघि व्यञ्जन दोहोरिने, र् + य, क्रियापदमा य सँग टाँसिएको व्यञ्जन, गलत सीमाले शब्द नचिनिने (पृ. १९–२१)। नियम उहाँका, उदाहरण हाम्रै; जहाँ उहाँ र पाठ्यपुस्तक फरक छन् (सूर्योदय), पाठ्यपुस्तकका दुवै रूप दिइएका छन्।
- कक्षा १० (१०), बलाघात, तान र काकु: भारतको एनआईओएस माध्यमिक नेपाली (२३१), पाठ्यक्रम २०२०, छापिएको पृष्ठ ७२–७४, बोलाइ खण्ड (बलाघात, स्वराघात, काकु; कक्षा १० बराबर मानिएको); कक्षा १२ को ऐच्छिक भाषाविज्ञान (Lin. 218), पीडीएफ पृष्ठ १३६ (२.७ बलाघात, २.८ तान); कक्षा १२ ऐच्छिक विषयको विशिष्टीकरण तालिका २०७८ (RS11181), नमुना प्रश्न, पीडीएफ पृष्ठ १५३ (प्रश्न १ घ)।
- यस अध्यायका उदाहरण हाम्रै। हिज्जे: नेपाली बृहत् शब्दकोश।
गल्ती भेटे हामीलाई भन्नुहोस्।