संश्लेषण र विश्लेषण

दुई वा दुईभन्दा बढी वाक्यलाई जोडेर एउटै वाक्य बनाउने कामलाई वाक्य संश्लेषण भनिन्छ। एउटा लामो वाक्यलाई टुक्र्याएर दुई वा दुईभन्दा बढी छोटा वाक्य बनाउने कामलाई वाक्य विश्लेषण भनिन्छ। विश्लेषण संश्लेषणको ठिक उल्टो काम हो।

छुट्टाछुट्टै वाक्य	जोडिएको एउटै वाक्य
रोशनले खेतमा धान रोप्यो। रोशनले कुलो पनि सफा गर्‍यो।	रोशनले खेतमा धान रोपेर कुलो पनि सफा गर्‍यो।
हिउँ पर्‍यो। बाटो बन्द भयो।	हिउँ परेकाले बाटो बन्द भयो।

तालिकाको बायाँबाट दायाँ जानु संश्लेषण हो, दायाँबाट बायाँ जानु विश्लेषण।

दुवै काममा एउटा कुरा कहिल्यै बदलिनु हुँदैन: अर्थ। जोड्दा कुनै कुरा छुट्नु हुँदैन, फुटाउँदा नयाँ कुरा थपिनु हुँदैन। दोस्रो उदाहरणमा बाटो बन्द हुनुको कारण हिउँ हो; जोडिएको वाक्यले पनि त्यही कारण बताउनुपर्छ।

जोडेर बनेको वाक्यलाई संश्लेषित वाक्य र फुटाएर बनेका वाक्यलाई विश्लेषित वाक्य भनिन्छ। कक्षा ८ देखि पाठ्यपुस्तकले यी दुईलाई तालिकामा आमनेसामने राखेर देखाउँछ।

कक्षा १० को पाठ्यपुस्तकले यसको उपयोग पनि बताउँछ: यसको अभ्यासले थोरै शब्दमा आफ्नो भाव भन्न, लेखाइमा गति ल्याउन र भाषामाथि राम्रो नियन्त्रण राख्न सघाउँछ। राम्रो लेखकले छोटा र लामा दुवै किसिमका वाक्य मिसाएर लेख्छ; सबै वाक्य टुक्रा टुक्रा भए लेख बच्चाको जस्तो सुनिन्छ, सबै वाक्य लामा भए पढ्न गाह्रो हुन्छ।

कक्षा ७ बाट दुई छोटा वाक्यलाई एउटै वाक्यमा जोड्ने अभ्यास सुरु हुन्छ। कसरी जोड्ने भन्ने कुरा दुई वाक्यबिचको अर्थको नाताले तय गर्छ:

दुई वाक्यको नाता	के गर्ने	छुट्टाछुट्टै	जोडिएको
एउटै काम, फरक शब्द	दोहोरिएको भाग एक पटक राख्ने, फरक शब्द ‘र’ ले जोड्ने	दिदीले कापी किनिन्। दिदीले कलम किनिन्।	दिदीले कापी र कलम किनिन्।
एकपछि अर्को काम	पहिलेको क्रियालाई -एर, -ई वा -एपछि बनाउने	किसानले धान काट्यो। किसानले धान भित्र्यायो।	किसानले धान काटेर भित्र्यायो।
कारण र परिणाम	कारणको क्रियालाई -एकाले वा -नाले बनाउने	पानी परेन। मकै ओइलायो।	पानी नपरेकाले मकै ओइलायो।
काम गर्नुको उद्देश्य	उद्देश्यको क्रियालाई -न बनाउने	हजुरआमा वन जानुभयो। हजुरआमाले दाउरा बटुल्नुभयो।	हजुरआमा दाउरा बटुल्न वन जानुभयो।
अलग अलग दुई कुरा	र, अनि, तर, त्यसैले, किनभने जस्ता संयोजकले जोड्ने	दाइ खेत जानुभयो। म पसल गएँ।	दाइ खेत जानुभयो र म पसल गएँ।
एउटा कुरा अर्कोमा भर पर्ने	जब … तब, यदि … भने जस्ता जोडी संयोजक राख्ने	घन्टी बज्यो। विद्यार्थी कक्षामा पसे।	जब घन्टी बज्यो, तब विद्यार्थी कक्षामा पसे।

पहिला चार तरिकामा जोडिएको वाक्यको अन्त्यमा वाक्य टुङ्ग्याउने क्रियापद एउटै रहन्छ, र अरू क्रिया काटेर, नपरेकाले, बटुल्न जस्ता अधुरा रूपमा आउँछन्। अन्तिम दुई तरिकामा दुवै वाक्यका क्रियापद पूरै रहन्छन्, र बिचमा जोड्ने शब्द आउँछ। जोड्ने शब्दका बारेमा अव्यय अध्यायमा छ।

वाक्य टुङ्ग्याउने क्रियापदलाई समापक र -एर, -एकाले, -न जस्ता अधुरा रूपलाई असमापक क्रिया भनिन्छ (क्रियापद)। त्यसैले छोटो नियम यस्तो हुन्छ: जोड्दा अन्तिम काम समापक रहन्छ, अघिल्ला काम असमापक बन्छन्।

कक्षा ८ बाट जोड्दा कस्तो वाक्य बनाउने भन्ने निर्देशन पनि आउँछ: ‘(सरल वाक्य)’, ‘(संयुक्त वाक्य)’ वा ‘(मिश्र वाक्य)’। एउटै दुई वाक्यलाई तीनै किसिमले जोड्न सकिन्छ:

बनाउने वाक्य	कसरी जोड्ने	‘मीनाले छात्रवृत्ति पाइन्। उनी खुसी भइन्।’
सरल	अघिल्लो क्रियालाई असमापक बनाउने; समापक क्रिया एउटै राख्ने	मीना छात्रवृत्ति पाएर खुसी भइन्।
संयुक्त	दुवै क्रियापद पूरै राखेर र, अनि, तर, त्यसैले जस्ता संयोजकले जोड्ने	मीनाले छात्रवृत्ति पाइन् र उनी खुसी भइन्।
मिश्र	एउटा वाक्यलाई अर्कोको अधीनमा राख्ने जब … तब, जुन … त्यो, यदि … भने जस्ता संयोजकले जोड्ने	जब मीनाले छात्रवृत्ति पाइन्, तब उनी खुसी भइन्।

तीन किसिमका वाक्य कसरी चिन्ने, संयुक्त वाक्यमा जोडिने अर्थ (समुच्चय, विकल्प, विपरीत, कारण) र मिश्र वाक्यका उपवाक्य वाक्यका प्रकार अध्यायमा छन्। यहाँ जोड्ने र फुटाउने काम मात्र छ।

कक्षा १२ को ऐच्छिक भाषाविज्ञानले जोड्ने यो कामलाई वाक्य संयोजन भन्छ र दुई किसिम छुट्याउँछ: बराबर हैसियतका दुई घटक (शब्द, पदावली वा उपवाक्य) जोड्नु समान घटक संयोजन हो, जसबाट संयुक्त वाक्य बन्छ; एउटा घटकलाई अर्कोको अङ्ग बनाएर जोड्नु असमान घटक संयोजन हो, जसबाट मिश्र वाक्य बन्छ।

विशेषण बनाएर जोड्ने

कुनै वाक्यले एउटै व्यक्ति वा वस्तुको परिचय मात्र दिन्छ भने त्यो वाक्य अर्को वाक्यभित्र विशेषण बनेर बस्न सक्छ:

• ‘सन्तोष कुशल डकर्मी हुन्। उनले विद्यालयको पर्खाल लगाए।’ → ‘कुशल डकर्मी सन्तोषले विद्यालयको पर्खाल लगाए।’
• ‘खोलो गाउँको तलबाट बग्छ। खोलामा माछा पाइन्छ।’ → ‘गाउँको तलबाट बग्ने खोलामा माछा पाइन्छ।’

पहिलो उदाहरणमा ‘कुशल डकर्मी हुन्’ ले सन्तोष को हुन् भन्ने मात्र बताएको थियो; त्यो भाग नामअगाडि आयो। दोस्रोमा ‘बग्छ’ बाट बनेको बग्ने ले कुन खोला भन्ने छुट्याउँछ। -ने र -एको लागेका यस्ता क्रिया कृदन्त हुन्।

कक्षा ८ बाट तीन चार वाक्यलाई एउटै वाक्यमा जोड्न लगाइन्छ। यस्तो लामो संश्लेषण यी चरणमा सजिलो हुन्छ:

1. मुख्य कुरा छान्ने। सबै वाक्य पढेर कुन वाक्यले अन्तिम वा मुख्य कुरा भन्छ, त्यो छुट्याउनुहोस्। त्यसको क्रियापद समापक रहन्छ र वाक्यको अन्त्यमा आउँछ।
2. परिचय दिने वाक्यलाई विशेषण बनाउने। ‘… हुन्’, ‘… हो’, ‘… छ’ जस्ता परिचय दिने वाक्य नामअगाडि विशेषण बन्छन्।
3. बाँकी कामलाई असमापक बनाउने। काम भएकै क्रममा -एर, -ई, -एपछि, -एकाले, -न लगाउनुहोस्।
4. दोहोरिएको भाग एक पटक राख्ने। एउटै कर्ता, कर्म वा ठाउँ फेरि आएको छ भने हटाउनुहोस्।
5. सङ्गति मिलाउने। अन्तिम क्रियाअनुसार कर्ता र क्रियापद मिलाउनुहोस्, र जोडिएको वाक्य एक पटक ठुलो स्वरमा पढेर अर्थ जाँच्नुहोस्।

उदाहरण:

तानसेन पाल्पाको सदरमुकाम हो। तानसेनमा ढाका बुनिन्छ। व्यापारीले ढाका काठमाडौँ लैजान्छन्। व्यापारीले ढाका बेच्छन्।

मुख्य कुरा अन्तिम काम बेच्छन् हो। पहिलो वाक्य परिचय भएकाले विशेषण बन्छ, दोस्रोको बुनिन्छ कृदन्त बुनिने बन्छ, तेस्रोको लैजान्छन् असमापक लगेर बन्छ:

व्यापारीले पाल्पाको सदरमुकाम तानसेनमा बुनिने ढाका काठमाडौँ लगेर बेच्छन्।

चार वाक्यका ‘ढाका’ र ‘व्यापारीले’ एक एक पटक मात्र रहे, तर कुनै कुरा छुटेन।

जोड्दा प्रयोग हुने साधन

कक्षा १० को पाठ्यपुस्तकले संश्लेषण गर्दा चाहिने भाषाका साधन गनाएको छ: मुख्य क्रियाको छनोट, पूर्वकालिक वा असमापिका क्रिया, विशेषण, नाम र क्रिया पदावली, आवश्यकताअनुसार उपसर्ग, प्रत्यय र समास, र कहिलेकाहीँ नयाँ शब्द। माथि नआएका केही साधन:

साधन	छुट्टाछुट्टै	जोडिएको
समास	पूजा र आरती दिदी र बहिनी हुन्। उनीहरू सँगै नाच्छन्।	दिदीबहिनी पूजा र आरती सँगै नाच्छन्।
प्रत्यय	मञ्जु धेरै मिहिनेत गर्छिन्। मञ्जु परीक्षामा प्रथम भइन्।	मिहिनेती मञ्जु परीक्षामा प्रथम भइन्।
उपसर्ग	एउटा मान्छे गाउँ आयो। उसलाई कसैले चिनेको थिएन।	एउटा अपरिचित मान्छे गाउँ आयो।
नयाँ शब्द	बिना हरेक दिन बिहान दौडिन्छिन्। उनी कुनै दिन छुटाउँदिनन्।	बिना नियमित रूपमा बिहान दौडिन्छिन्।
नामको काम गर्ने पदावली	हामी हरेक दिन व्यायाम गर्छौँ। यो काम स्वास्थ्यका लागि राम्रो हुन्छ।	हरेक दिन व्यायाम गर्नु स्वास्थ्यका लागि राम्रो हुन्छ।

मिहिनेती मा मिहिनेत + -ई (प्रत्यय), अपरिचित मा अ- + परिचित (उपसर्ग) र दिदीबहिनी मा दिदी र बहिनी (द्वन्द्व समास) छन्। शब्द बनाउने यी तरिका उपसर्ग, प्रत्यय र समास अध्यायमा छन्।

कक्षा ७ मा संयुक्त र मिश्र वाक्यलाई दुई छुट्टै वाक्यमा फुटाइन्छ: जोड्ने शब्द हटाइन्छ, र दुवै भागलाई आफैँमा पूरा वाक्य बनाइन्छ।

जोडिएको वाक्य	विश्लेषण
हावा चल्यो तर पानी परेन।	हावा चल्यो। पानी परेन।
जब घाम लाग्यो, तब हिउँ पग्लियो।	घाम लाग्यो। हिउँ पग्लियो।
गाउँमा पुल बन्यो, त्यसैले बालबालिका सजिलै विद्यालय पुग्छन्।	गाउँमा पुल बन्यो। बालबालिका सजिलै विद्यालय पुग्छन्।

कक्षा ८ बाट सरल वाक्यभित्र लुकेका कामलाई पनि छुट्याइन्छ। सरल वाक्यमा पनि जति असमापक क्रिया र कृदन्त विशेषण छन्, त्यति नै कुरा लुकेका हुन्छन्। यसो गर्नुहोस्:

1. वाक्यका सबै क्रिया खोज्नुहोस्: समापक, असमापक (-एर, -ई, -दै, -एकाले, -न) र विशेषण बनेका (-ने, -एको)।
2. हरेकलाई पूरा समापक क्रियापद बनाउनुहोस्, त्यही काल राखेर: गएर → गयो, बस्ने → बस्छ।
3. हरेक नयाँ वाक्यमा कर्ता राख्नुहोस्; दोस्रो वाक्यदेखि नाम दोहोर्‍याउनुको सट्टा ऊ, उनी, उनीहरू पनि लेख्न सकिन्छ।
4. र, तर, जब … तब, किनभने जस्ता जोड्ने शब्द हटाउनुहोस्, र कामको क्रम उही राख्नुहोस्।

उदाहरण: ‘मुस्ताङबाट आएका व्यापारीहरू स्याउ बेचेर नुन किन्छन्।’ मा तीन क्रिया छन्:

व्यापारीहरू मुस्ताङबाट आएका छन्। उनीहरू स्याउ बेच्छन्। उनीहरू नुन किन्छन्।

कक्षा १२ मा कति वाक्यमा फुटाउने भन्ने पनि तोकिन्छ: ‘(३ वाक्यमा)’, ‘चारओटा जटिल वाक्यलाई आठओटा सरल वाक्यमा’। कक्षा १२ को विशिष्टीकरण तालिकाले एकभन्दा बढी क्रिया गाँसिएका यस्ता वाक्यलाई जटिल वाक्य भन्छ (यो शब्दबारे वाक्यका प्रकार अध्यायमा छ)। तोकिएको सङ्ख्या पुर्‍याउन वाक्यका क्रिया गन्नुहोस्; त्यति क्रिया भएनन् भने अल्पविराम र ‘र’ ले जोडिएका नामहरू पनि छुट्टै वाक्य बन्छन्: ‘मलाई हिमाल र तराई दुवै मन पर्छ’ → ‘मलाई हिमाल मन पर्छ। मलाई तराई मन पर्छ।’

पाठ्यपुस्तकले संश्लेषणलाई अभ्यासका रूपमा पढाउँछ। हेमाङ्गराज अधिकारीको समसामयिक नेपाली व्याकरण ले उपवाक्य जोडिँदा हुने परिवर्तनलाई चार किसिममा छुट्याउँछ (अध्याय १३, ‘वाक्य निर्माणमा हुने परिवर्तन’)। यी चार कुरा बुझे जुनसुकै वाक्य जोड्न सजिलो हुन्छ:

परिवर्तन	के हुन्छ	उदाहरण
संयोजकको प्रयोग	उपवाक्यबिच जोड्ने शब्द आउँछ; तर असमापक वा कृदन्तले आफैँ जोड्ने काम गर्छ भने छुट्टै संयोजक चाहिँदैन	अमृत खेतमा गए र काकी घरमा बस्नुभयो। / काकी घरमा बसेर अचार हाल्नुभयो।
लोप	दुवै वाक्यमा उही अर्थमा दोहोरिएको शब्द एक ठाउँबाट हट्छ	दिलमाया पोखरा गइन्। दिलमाया फेवाताल हेरिन्। → दिलमाया पोखरा गएर फेवाताल हेरिन्।
पदक्रमको परिवर्तन	एउटा वाक्य अर्कोभित्र पस्दा शब्दको ठाउँ सर्छ	मैले बिरुवा रोपेँ। बिरुवा फुल्यो। → मैले रोपेको बिरुवा फुल्यो।
सर्वनामले सट्टा	दोहोरिने नामको सट्टा सर्वनाम आउँछ	हजुरबुबाले नातिनीहरूलाई बोलाउनुभयो र उनीहरूलाई कथा सुनाउनुभयो।

लोप अरू ठाउँमा पनि हुन्छ। दुवै वाक्यको क्रिया उही भए क्रिया एकै ठाउँ राखेर कर्ता जोडिन्छन्: ‘भाइ पोखरा गयो। बहिनी पनि पोखरा गई।’ → ‘भाइ र बहिनी पोखरा गए।’ मिश्र वाक्यको जुन … त्यो, जति … त्यति को एउटा भाग पनि झर्न सक्छ: ‘जति चाहिन्छ, त्यति लैजाऊ।’ → ‘जति चाहिन्छ, लैजाऊ।’ वा असमापक बनाएर ‘चाहिए जति लैजाऊ।’

तेस्रो उदाहरणमा ‘बिरुवा’ पहिले कर्म थियो र पछि कर्ता; जोडेपछि मैले रोपेको बिरुवाको विशेषण बनेर अगाडि आयो। यसरी जोड्दा एउटा वाक्यले अर्को वाक्यमा कुनै शब्दकै काम गर्न थाल्छ।

संश्लेषण र विश्लेषण एक्लै ठुलो प्रश्न बनेर कम आउँछ; प्रायः वाक्य परिवर्तनका प्रश्नभित्र एउटा वाक्यका रूपमा सोधिन्छ:

• कक्षा ६ र ७: यी कक्षाका परीक्षा प्रायः कक्षा ८ कै विशिष्टीकरण तालिकाको ढाँचामा बनाइन्छन्।
• कक्षा ८ (आधारभूत तहको परीक्षा): प्रश्न ८, वाक्य परिवर्तन, जम्मा ३ अङ्क: तीन वाक्यमध्ये एउटा ‘वाच्य वा वाक्य’ बाट आउँछ। नमुना: ‘म विद्यालयको पोसाक लगाउँछु र विद्यालय जान्छु। (सरल वाक्य)’, उत्तर: ‘म विद्यालयको पोसाक लगाएर विद्यालय जान्छु।’
• कक्षा ९ र १० (एसईई): प्रश्न ९, वाक्यान्तरण, ४ अङ्क, चार वाक्यमध्ये एउटा संश्लेषण वा विश्लेषणको, १ अङ्क। नमुना: ‘दुई दिन घुमेपछि म घर फर्कन्छु। (वाक्य विश्लेषण)’, उत्तर: ‘म दुई दिन घुम्छु। म घर फर्कन्छु।’ पठनबोधको प्रश्न १० (घ) मा पनि अनुच्छेदको एउटा वाक्यलाई सरल, संयुक्त वा मिश्रमध्ये एकमा बदल्न लगाइन्छ, १ अङ्क।
• कक्षा ११: विशिष्टीकरण तालिकामा संश्लेषण र विश्लेषणको प्रश्न छैन।
• कक्षा १२: प्रश्न ९, ४ अङ्क, दुईमध्ये एक: (क) आठओटा सरल वाक्यलाई चारओटा जटिल वाक्यमा संश्लेषण, वा चारओटा जटिल वाक्यलाई आठओटा सरल वाक्यमा विश्लेषण, वा चार सरल वाक्यको अनुच्छेदलाई एउटै वाक्यमा संश्लेषण; (ख) अर्को विकल्प कथन को हुन्छ।