अव्यय

नेपालीका नौ पदवर्गमध्ये पाँचओटाको रूप लिङ्ग, वचन, पुरुष, आदर वा कालअनुसार बदलिँदैन:

पदवर्ग	के गर्छ	उदाहरण
क्रियायोगी	क्रियाको समय, स्थान, रीति, कारण बताउँछ	ऊ चाँडै आयो।
नामयोगी	नाम वा सर्वनामसँग जोडिएर अर्को शब्दसँगको सम्बन्ध देखाउँछ	किताब टेबलमाथि छ।
संयोजक	शब्द, पदावली वा वाक्य जोड्छ	आमा र बुबा आउनुभयो।
निपात	वाक्यमा भाव वा जोड थप्छ	म पनि जान्छु।
विस्मयादिबोधक	मनको अचानक भाव पोख्छ	स्याबास! राम्रो खेल्यौ।

रूप नबदलिने यी पाँच पदवर्गलाई मिलाएर अव्यय भनिन्छ। अव्यय र रूप बदलिने पदवर्ग (विकारी र अविकारी) को कुरा पदवर्ग अध्यायमा छ।

क्रियाको काम कहाँ, कहिले, कसरी वा किन भयो भन्ने बताउने पदलाई क्रियायोगी भनिन्छ (कतै क्रियाविशेषण पनि भनिन्छ; एसइईको उत्तरकुञ्जिकाले दुवै नाम लेख्छ)। क्रियालाई प्रश्न सोधेर यसको प्रकार चिनिन्छ:

प्रकार	प्रश्न	उदाहरण
स्थानबोधक	कहाँ?	यहाँ, त्यहाँ, माथि, तल, भित्र, टाढा, नजिकै
समयबोधक	कहिले?	आज, भोलि, अहिले, पछि, हिजोआज, तुरुन्तै
रीतिबोधक	कसरी?	बिस्तारै, छिटो, सुटुक्क, राम्ररी, एक्कासि
कारणबोधक	किन?	किन, थाकेकाले, पानी परेकाले
परिमाणबोधक	कति?	अलिकति, धेरै, अत्यन्तै, निकै

उदाहरण: ‘हजुरबुबा बिहानै उठेर बिस्तारै तल झर्नुहुन्छ।’ कहिले? बिहानै। कसरी? बिस्तारै। कहाँ? तल।

क्रियायोगी वाक्यको अनिवार्य अंश होइन: हजुरबुबा झर्नुहुन्छ पनि पूरा वाक्य हो, र एउटै वाक्यमा धेरै क्रियायोगी आउन सक्छन्। परिमाण बताउने क्रियायोगीले क्रियाको मात्र होइन, विशेषण र अर्को क्रियायोगीको पनि मात्रा बताउँछ: निकै अग्लो रुख, एकदमै बिस्तारै बोल्यो। क्रियायोगीको रूप बदलिँदैन, तर यसमा विभक्ति वा नामयोगी लाग्न सक्छ: भोलिदेखि, यहाँसम्म, माथितिर, टाढाबाट।

क्रियाबाट बनेका क्रियायोगी

धातुमा -एर, -ई, -दा, -दै, -एकाले जस्ता प्रत्यय लागेर बनेका रूपले पनि मुख्य क्रियाको समय, रीति वा कारण बताउँछन्, त्यसैले पदवर्ग छुट्याउँदा यिनलाई क्रियायोगी भनिन्छ: ‘ऊ दौडेर आयो’ (कसरी?), ‘घर पुग्दा साँझ परिसकेको थियो’ (कहिले?), ‘बिरामी भएकाले ऊ आएन’ (किन?)। यस्ता रूप क्रियाका पनि असमापक रूप हुन् (क्रियापद)।

अधिकारीको व्याकरणमा यिनलाई कृदन्तीय क्रियायोगी भनिएको छ, र मुख्य क्रियासँगको सम्बन्धअनुसार छुट्याइएको छ: मुख्य कामभन्दा पहिले भएको (खाना खाएर निस्क्यो), पछि हुने वा पछिको समय (पढ्न बस्यो, खाएपछि, सुत्नुअघि), सँगै भएको (बाटो हिँड्दा भेट भयो), काम गर्ने तरिका (हाँस्दै बोल्यो), कारण (ढिलो भएकाले), विपरीत (थाकेर पनि हिँडिरह्यो) र सर्त (पानी परे)।

क्रियायोगीका अरू प्रकार

अधिकारीको व्याकरणमा क्रियायोगीलाई अर्थका आधारमा चौध प्रकारमा छुट्याइएको छ। माथिका स्थान, समय (उहाँको नाममा कालिक), रीति, कारण (हेतु) र परिमाणबाहेक अरू यस्ता छन्:

प्रकार	के बताउँछ	उदाहरण
आवृत्ति	कति पटक	सधैँ, कहिलेकाहीँ, घरीघरी, विरलै: ‘ऊ घरीघरी घडी हेर्छ।’
साधन वा माध्यम	केले, केबाट	‘दिदीले कैँचीले कागज काट्नुभयो।’ ‘चिठी हुलाकबाट आयो।’
परिणाम	अघिल्लो कुराको फल	त्यसैले, फलस्वरूप, अतः: ‘बाटो बिग्रियो; फलस्वरूप बस ढिलो आयो।’
प्रयोजन	केका लागि	‘भाइ पानी ल्याउन गयो।’ ‘जाँचका लागि पढ्यो।’
सर्त	के भए	‘पानी परे खेल हुँदैन।’ ‘समयमा आएमा टिकट पाइन्छ।’
परिस्थिति	कुन अवस्थामा	‘बत्ती गएको बेला हामी कथा भन्थ्यौँ।’ ‘दिउँसो हुँदाहुँदै अँध्यारो भयो।’
विपरीत	के हुँदाहुँदै पनि	‘थाकेको भए पनि ऊ हिँडिरह्यो।’
वाक्यात्मक	पूरै भनाइबारे बोल्नेको धारणा	सायद, वास्तवमा, भाग्यवश, पक्कै: ‘भाग्यवश कसैलाई चोट लागेन।’
तुलनात्मक	कसको तुलनामा कसरी	‘भाइ दाइभन्दा छिटो दौडन्छ।’ ‘बहिनी चराजस्तै गाउँछे।’

• वाक्यात्मक क्रियायोगीले कुनै एउटा क्रियाको होइन, पूरै वाक्यको बारेमा बोल्नेको धारणा देखाउँछन्, र प्रायः वाक्यको सुरुमा आउँछन्।
• तुलनात्मक क्रियायोगीमा भन्दा लागेको पदसँगै छिटो, राम्ररी जस्ता क्रियायोगी आउँछन्, वा जस्तो, जस्तै, जसरी, झैँ ले बराबरीको तुलना हुन्छ। झन्, अझ ले भने तुलनाको मात्रा मात्र बढाउँछन् (‘आज झन् धेरै पानी पर्‍यो’), त्यसैले यी परिमाणका क्रियायोगी हुन्।
• साधन, सर्त, परिस्थिति र विपरीतका धेरैजसो उदाहरण विभक्ति लागेका नाम वा क्रियाबाट बनेका रूप हुन्; अधिकारीको व्याकरणले यस्ता पदलाई पनि क्रियायोगी नै मान्छ। पाठ्यपुस्तकले भने विभक्ति लागेको नामलाई नाम नै भन्छ (पदवर्ग अध्यायको मत फरक)।

यी प्रकार पाठ्यपुस्तक र परीक्षामा सोधिँदैनन्; परीक्षामा ‘क्रियायोगी’ लेखे पुग्छ।

क्रियायोगीको पदक्रम

एउटै वाक्यमा धेरै क्रियायोगी आए सामान्यतया समय पहिले, त्यसपछि ठाउँ, र काम गर्ने तरिका क्रियाको ठिक अगाडि आउँछ: ‘हामी भोलि बिहान चोकबाट हतारहतार निस्कन्छौँ।’ (कहिले, कहाँ, कसरी)। धेरै, निकै, अति जस्ता परिमाणबोधक शब्द जसको मात्रा बताउँछन्, त्यसको ठिक अगाडि बस्छन्: ‘ऊ निकै बिस्तारै बोल्छ।’

अधिकारीको व्याकरणले अरू प्रकारको ठाउँ पनि बताएको छ: कति पटक भन्ने र केका लागि भन्ने क्रियायोगी रीतिभन्दा अघि, साधन प्रायः कर्ताको अघि वा ठिक पछि, परिणाम र वाक्यात्मक क्रियायोगी वाक्यको सुरुमा, र सर्त, परिस्थिति र विपरीत बताउने उपवाक्य मुख्य उपवाक्यभन्दा अघि: ‘पानी परे हामी भोलि घरमै आरामले बस्छौँ।’

यो क्रम कडा नियम होइन। जोड दिन चाहेको शब्द अगाडि सार्न सकिन्छ: ‘भोलि म जान्छु।’ ले ‘भोलि’ मा जोड दिन्छ, ‘म भोलि जान्छु।’ सामान्य भनाइ हो। तर रीतिबोधक क्रियायोगीलाई क्रियाबाट धेरै टाढा राख्दा वाक्य कम स्वाभाविक सुनिन्छ: ‘हतारहतार हामी भोलि बिहान चोकबाट निस्कन्छौँ।’ भन्दा माथिको वाक्य बढी स्वाभाविक छ।

नाम वा सर्वनामको पछाडि जोडिएर त्यसको अर्को शब्दसँगको सम्बन्ध देखाउने पदलाई नामयोगी भनिन्छ: रुखमुनि, घरतिर, साथीसँग, बजारबाहेक, तिमीभन्दा।

नामयोगी	के देखाउँछ	उदाहरण
माथि, मुनि, भित्र, बाहिर, छेउ, पारि	ठाउँ	छानामाथि घाम लाग्यो।
अघि, पछि, अगाडि	समय वा ठाउँ	खानापछि औषधी खानू।
सँग, सित, साथ	सँगै भएको	आमासँग बजार गएँ।
तिर, तर्फ	दिशा	गाउँतिर लाग।
भन्दा	तुलना	पहाड हिमालभन्दा होचो छ।
मध्ये	धेरैमध्ये छुट्याएको	सबैमध्ये उही बलियो थियो।
बाहेक, समेत, अनुसार, मार्फत, बिना, बारे, अन्तर्गत	अपवाद, समावेश, आधार, माध्यम	नियमअनुसार लाइन बस्नुहोस्। आइतबारबाहेक पुस्तकालय दिनहुँ खुल्छ।

नामयोगीलाई अगाडिको नाम वा सर्वनामसँग जोडेर लेखिन्छ: घरभित्र, मसँग, विद्यालयअगाडि। कतिपय नामयोगीको अगाडि को, का आउँछ, र त्यसबेला नामयोगी छुट्टै लेखिन्छ: घरको छेउमा, देशका लागि। का लागि विभक्ति हो कि नामयोगी भन्ने मत फरक कारक र विभक्ति अध्यायमा छ।

अधिकारीको व्याकरणले नामयोगीलाई ठाउँ बताउने (माथि, भित्र, तिर, पारि), समय बताउने (पर्यन्त, ताका, उप्रान्त, बित्तिकै) र दुवै बताउने (अघि, पछि, सम्म, देखि) भनी छुट्याएको छ, र अरू अर्थ पनि गनेको छ: प्रयोजन (का लागि, निम्ति, खातिर), साथ र बिना (सहित, बिना, बेगर), आधार (अनुसार, बमोजिम), विषय (बारे, प्रति), माध्यम (मार्फत), थप वा अपवाद (साथै, बाहेक), तुलना (भन्दा, झैँ, जस्तै), विरोध (विरुद्ध), साटो (सट्टा, बदला), धेरैमध्ये (मध्ये), भरि (भर, भरि), र हरेक (पिच्छे: घरपिच्छे एउटा धारा)।

भित्र, बाहिर, माथि, अघि जस्ता केही नामयोगी एक्लै क्रियायोगीका रूपमा पनि आउँछन्; तिर, तर्फ, पट्टि, प्रति, नेर, समक्ष भने सधैँ अर्को शब्दमा टाँसिएर मात्र आउँछन्। नामयोगी नाममा मात्र होइन, क्रियायोगीमा पनि लाग्छ (भोलिसम्म, बाहिरतिर) र क्रियाबाट बनेका रूपमा पनि (खाएपछि, पुग्नेबित्तिकै)। बिना जस्ता केही नामयोगी नामको अगाडि पनि आउँछन्: कामबिना / बिनाकाम।

नामयोगी र विभक्ति

नामयोगीपछि विभक्ति पनि लाग्न सक्छ: घरभित्रबाट, रुखमुनिको छाया, ढोकाअगाडिसम्म। विभक्ति र नामयोगी दुवैले नामको अर्को शब्दसँगको सम्बन्ध देखाउँछन्; फरक यत्ति हो, विभक्ति छोटो र सधैँ टाँसिने चिह्न हो, नामयोगीको भने आफ्नै अर्थ हुन्छ र त्यो आफैँ क्रियायोगीका रूपमा पनि आउन सक्छ। नामयोगीले विभक्तिभन्दा ठ्याक्कै सम्बन्ध बताउँछ: झोलामा भन्दा झोलाको कुनै ठाउँ बुझिन्छ, झोलाभित्र, झोलामाथि, झोलामुनि ले भने ठ्याक्कै कहाँ भन्ने छुट्याउँछन्। दुई विभक्ति सँगै आउने कुरा कारक र विभक्ति अध्यायमा छ।

अधिकारीको व्याकरणले नामयोगी र विभक्तिका यी कुरा पनि देखाएको छ:

• विभक्तिले जस्तै नामयोगीले पनि अगाडिको शब्दको तिर्यक रूप माग्छ: डोको → डोकाभित्र, यो → यसबाहिर। कहिले दुवै रूप चल्छन्: योभन्दा / यसभन्दा।
• नाम र नामयोगीका बिचमा विभक्ति पनि आउन सक्छ: घरबाट पर, घरदेखि टाढा, घरको सामुन्ने। प्रयोजनका नामयोगीअगाडि को अनिवार्य हुन्छ (देशका लागि, भाइको निम्ति), तर समयका नामयोगीअगाडि विभक्ति विरलै आउँछ।

नामयोगी सरल र जटिल हुन्छन्। एउटै शब्दको नामयोगी (माथि, सँग, भित्र) सरल हो। दोहोरिएर (सँगसँगै, साथसाथै), दुई शब्द जोडिएर (वारिपारि, वरिपरि, तलमाथि) वा दुई नामयोगी मिलेर (बाहिरतिर, मुनितिरसम्म) बनेको नामयोगी जटिल हो।

दुई वा बढी शब्द, पदावली वा वाक्यलाई जोड्ने पदलाई संयोजक भनिन्छ। संयोजकले जोडिएका भागबिचको सम्बन्ध पनि देखाउँछ:

सम्बन्ध	संयोजक	उदाहरण
थप्ने	र, अनि, तथा	दाइ र म खेलमा गयौँ। हात धोऊ अनि खाऊ।
विकल्प	वा, अथवा, कि	चिया वा कफी लिनुहोस्।
विरोध	तर, तापनि, तैपनि	घाम लाग्यो, तर हावा चिसो थियो।
कारण	किनभने, किनकि	ऊ आएन, किनभने उसलाई ज्वरो आएको थियो।
परिणाम	त्यसैले	पानी पर्‍यो, त्यसैले खेल रोकियो।
सर्त वा चेतावनी	नत्र	छिटो हिँड, नत्र बस छुट्छ।
विरोध (लेख्य)	किन्तु, यद्यपि, तथापि	यद्यपि बाटो लामो थियो, तथापि हामी समयमै पुग्यौँ।

जोडामा आउने संयोजक

केही संयोजक दुई भागमा जोडा बनाएर आउँछन्; पहिलो भाग पहिलो वाक्यमा र दोस्रो अर्कोमा:

• जहाँ … त्यहाँ: ‘जहाँ पानी हुन्छ, त्यहाँ बस्ती बस्छ।’
• जे … त्यही: ‘जे रोप्यो, त्यही फल्छ।’
• जब … तब: ‘जब घाम अस्ताउँछ, तब चरा गुँडतिर फर्कन्छन्।’
• जहिले … तहिले: ‘जहिले उसलाई भेट्छु, तहिले ऊ हाँसिरहेको हुन्छ।’
• न … न: ‘न ऊ आयो, न उसको खबर आयो।’
• कि … कि: ‘कि आज जाऊ, कि भोलि।’

अधिकारीको व्याकरणले यी जोडालाई दुई समूहमा राखेको छ। न … न, कि … कि, या … या, चाहे … चाहे, यद्यपि … तथापि, (यदि) … भने, एकातिर … अर्कातिर जस्ता जोडा युगल संयोजक हुन्: ‘एकातिर घाम लाग्यो, अर्कातिर पानी पर्‍यो।’ जहाँ … त्यहाँ, जे … त्यही, जब … तब, जहिले … तहिले जस्ता ज- र त- का जोडा भने युगल होइनन्, सम्बन्धवाचक संयोजक हुन् (तल)।

सापेक्ष र निरपेक्ष संयोजक

र, अनि, वा, अथवा, तर जस्ता संयोजकले जोडिएका दुवै वाक्य आफैँमा पूरा हुन्छन्; यिनलाई निरपेक्ष संयोजक भनिन्छ। यिनले संयुक्त वाक्य बनाउँछन्: ‘घाम लाग्यो र हिउँ पग्लियो।’

जुन … त्यो, जति … त्यति, भने, भन्ने जस्ता संयोजकले एउटा वाक्यलाई अर्कोमा निर्भर बनाएर जोड्छन्; यिनलाई सापेक्ष संयोजक भनिन्छ। यिनले मिश्र वाक्य बनाउँछन्: ‘जति पढ्यो, त्यति सिक्यो।’ ‘पानी पर्‍यो भने खेल रोकिन्छ।’

वाक्यका यी प्रकार वाक्यका प्रकार अध्यायमा छन्।

अधिकारीको व्याकरणमा संयोजकलाई अरू किसिमले पनि केलाइएको छ:

• सरल र जटिल: एउटै शब्दको संयोजक (र, तर, वा) सरल, र एकभन्दा बढी शब्द मिलेको (तर पनि, त्यसो भए, यस कारण) जटिल।
• समपदिक र विषमपदिक: उस्तै तहका भाग जोड्ने संयोजक (र, वा, तर, अनि, बरु, नत्र र सबै युगल संयोजक) समपदिक, र एउटा उपवाक्यलाई अर्कोको अंश बनाएर जोड्ने (भन्ने, भनेर, भने, किनभने, कि र सबै सम्बन्धवाचक) विषमपदिक। यो विभाजन पाठ्यपुस्तकको निरपेक्ष र सापेक्षसँग धेरै हदसम्म मिल्छ।
• र, वा, अथवा, तथा, अनि ले शब्द, पदावली र उपवाक्य सबै जोड्छन्; अरू धेरैजसो संयोजकले उपवाक्य मात्र जोड्छन्।
• विषमपदिक संयोजक प्रायः शुद्ध जोड्ने शब्द मात्र हुँदैनन्, आफ्नो उपवाक्यमा अर्को काम पनि गर्छन्; खाएपछि, पुग्नेबित्तिकै, आएदेखि मा क्रियाबाट बनेका रूपमा लागेका नामयोगीले पनि दुई उपवाक्य जोड्ने काम गर्छन्।

सम्बन्धवाचक संयोजक

सापेक्ष संयोजकमध्ये जो … त्यो, जुन … त्यो, जहाँ … त्यहाँ, जता … उता, जति … त्यति, जत्रो … त्यत्रो, जस्तो … त्यस्तो, जसरी … त्यसरी, जब … तब जस्ता जोडालाई अधिकारीको व्याकरणमा सम्बन्धवाचक संयोजक भनिएको छ। यिनको पहिलो भाग ज- बाट र दोस्रो त- (वा उ-) बाट सुरु हुन्छ। ज- वाला शब्द आश्रित उपवाक्यमा बस्छ र त- वाला मुख्य उपवाक्यमा; त- वालाले ज- वालाले भनेको कुरालाई फर्केर देखाउँछ: ‘जसले बाटो देखायो, उसैलाई धन्यवाद दिनुपर्छ।’

यी शब्द सर्वनाम वा क्रियायोगीको काम पनि गर्छन्, त्यसैले दुवै उपवाक्यमा आफ्नो आफ्नो विभक्ति लिन्छन्: माथिको वाक्यमा जसले ले ‘देखायो’ को कर्ता भएकाले ले लिएको छ, र उसैलाई ले धन्यवाद पाउने व्यक्ति देखाउने भएकाले लाई। ‘जुन किताब तिमीले ल्यायौ, त्यो मैले पढिसकेँ।’ मा जुन र त्यो दुवै एउटै नाम, किताब, सँग जोडिएका छन्।

आफ्नो छुट्टै अर्थ नभए पनि वाक्यमा भाव, जोड वा बोल्नेको मनस्थिति थप्ने पदलाई निपात भनिन्छ। निपात हटाउँदा वाक्यको मूल कुरा उस्तै रहन्छ, तर भाव बदलिन्छ: ‘ऊ आयो।’ / ‘ऊ पो आयो।’ (आउला जस्तो थिएन) / ‘ऊ आयो रे।’ (अरूबाट सुनेको)।

निपात	थप्ने भाव	उदाहरण
नै	जोड: अरू होइन, यही	म नै जान्छु।
पनि	समावेश	भाइ पनि आयो।
मात्र	सीमा	एक कप मात्र चिया देऊ।
त	जोड वा तुलना	म त थाकेँ।
रे	अरूबाट सुनेको कुरा	भोलि बिदा छ रे।
खै	थाहा नभएको, अलमल	खै, म भन्न सक्दिनँ।
पो	अचम्म, सोचेभन्दा फरक	ओहो, तिमी पो जितेछौ!
नि	जोड वा सम्झाउने	मैले भनेको थिएँ नि!
है	सहमति खोज्ने	भोलि सबेरै आउनू है।
क्यारे	अनुमान	उनी घर गइन् क्यारे।

अधिकारीको व्याकरणमा निपातको सूची यसभन्दा लामो छ: चाहिँ (धेरैमध्ये एउटालाई छुट्याउने: म चाहिँ बस्छु), केवल (मात्र जस्तै), ल, न (आग्रह: बस न), र (शङ्का: ऊ आउला र?), हगि (सहमतिको अपेक्षा), ब्यारे (आफ्नो भनाइ सच्याउँदा), लौ, खै, क्या। निपात वाक्यको सुरु, बिच वा अन्त्यमा आउँछन्; अन्त्यमा आउनेले प्रायः पूरै भनाइको भाव बदल्छन्। निपात दोहोरिन (ल ल) वा मिलेर आउन (त नि, र पो, है त) पनि सक्छन्।

नै, पनि, मात्र, चाहिँ, त नाम वा विभक्तिसँग कसरी जोडिन्छन् भन्ने कुरा कारक र विभक्ति अध्यायमा छ।

र संयोजक मात्र होइन, निपात पनि हुन सक्छ: ‘मलाई के थाहा र!’ मा र ले कुनै दुई कुरा जोडेको छैन, भाव मात्र थपेको छ (पदवर्ग विचलन)।

खुसी, अचम्म, दुःख, घृणा वा प्रशंसा जस्ता मनका भाव अचानक पोख्ने पदलाई विस्मयादिबोधक भनिन्छ। यसको वाक्यका अरू पदसँग व्याकरणिक सम्बन्ध हुँदैन, र प्रायः यसपछि उद्गार चिह्न (!) लाग्छ।

भाव	विस्मयादिबोधक
खुसी	अहा!, वाह!
अचम्म	ओहो!, आम्मै!
प्रशंसा	स्याबास!, धन्य!
घृणा	छिः!, छ्या!
दुःख वा पीडा	आत्था!, हरे!
डर	बाफरे!
दया	बिचरा!

‘छ्या! कति फोहोर पारेको।’ ‘स्याबास! तिमीले पहिलो पुरस्कार जित्यौ।’

विस्मयादिबोधक प्रायः वाक्यको सुरुमा, बाँकी वाक्यबाट छुट्टिएर आउँछ, र यसलाई हटाउँदा बाँकी वाक्य पूरै रहन्छ; एक्लै बोलिँदा यो आफैँ एउटा सानो वाक्य जस्तो हुन्छ (आत्था!)। यही कुराले यसलाई निपातबाट छुट्याउँछ: निपात अर्को शब्दसँगै आएर त्यसको भाव बदल्छ, एक्लै अर्थ दिँदैन। अधिकारीको व्याकरणले मनको भावका साथै बोलाउने (ए, हौ), अभिवादन (नमस्ते), आभार (धन्यवाद), स्वीकार (हवस्, अँ), अस्वीकार (अहँ, नाइँ) र थाहा नभएको (कुन्नि) जनाउने शब्दलाई पनि विस्मयादिबोधकमा राखेको छ। उद्गार चिह्नको प्रयोग लेख्य चिह्न अध्यायमा छ।

अव्यय पदवर्ग पहिचानको प्रश्नमा हरेक तहमा सोधिन्छ:

• कक्षा ६ र ७: यी कक्षाका परीक्षा पनि प्रायः कक्षा ८ कै विशिष्टीकरण तालिकाको ढाँचामा बनाइन्छन्।
• कक्षा ८ (आधारभूत तहको परीक्षा): शब्दवर्गको प्रश्न, २ अङ्क: रेखाङ्कित चार शब्दमध्ये एउटा क्रियायोगी, नामयोगी, संयोजक, विस्मयादिबोधक वा निपात हुन्छ (०.५ अङ्क)। नमुना उत्तरमा: ‘पो: निपात’।
• कक्षा ९ र १० (एसइई): पदवर्ग पहिचान, ३ अङ्क: छ शब्दमध्ये दुईओटा अव्ययका वर्गबाट हुन्छन् (प्रत्येक ०.५ अङ्क), र एउटा शब्द विचलन भएको हुन्छ। नमुना उत्तरमा: ‘र: संयोजक’, ‘कार्यालयबाट: क्रियाविशेषण / क्रियायोगी’ (यसबारे पदवर्ग अध्यायको मत फरक हेर्नुहोस्)।
• कक्षा ११: पदवर्ग पहिचान, २ अङ्क: फरक फरक पदवर्गका चार शब्द, कम्तीमा एउटा विचलन भएको।
• कक्षा १२: पदवर्ग पहिचान, ३ अङ्क: छ शब्दमध्ये दुईओटा ‘अव्ययवर्ग’ बाट, कम्तीमा एउटामा विचलन।