‘हिजो हामी चाँडै फर्कियौँ।’ यो एउटै फर्कियौँ ले तीन कुरा बताउँछ: फर्कने काम भयो, त्यो काम बितिसकेको समयमा भयो, र फर्कने ‘हामी’ थियौँ। ‘फर्कियो’ भन्दा अरू कोही, ‘फर्किन्छौँ’ भन्दा अर्कै समय बुझिन्छ। धातु एउटै छ, फर्कि; त्यसमा लाग्ने साना अंशले नै यति धेरै अर्थ बोकेका छन्। वाक्यको मुटु मानिने यही पद, क्रियापद, यस अध्यायको विषय हो।
कक्षा ६ मा धातुबाट क्रियापद बनाउने अभ्यास, कक्षा ७ र ८ मा धातुका प्रकार र समापक–असमापक, कक्षा ९ र १० मा कृदन्त, सकर्मक–अकर्मक र नाम धातु पढिन्छन्। कक्षा ९ को शिक्षक निर्देशिकाले संयुक्त क्रिया र द्विकर्मक पनि चिनाउँछ, र कक्षा १२ को ऐच्छिक भाषाविज्ञानले पूरक। एककर्मक, मिथ्याकर्म, व्युत्पन्न धातु बन्ने तरिका र संयुक्त क्रियाका धेरै ढाँचा (+) कुनै पाठ्यक्रममा नभए पनि पूरा व्याकरणका अंश हुन्, त्यसैले यहाँ छन्।
धातु र क्रियापद
कुनै काम गर्नु, हुनु वा कुनै अवस्थामा रहनु भन्ने बुझाउने पदलाई क्रियापद भनिन्छ: लेख्छ, पग्लियो, बस्नुहुन्छ। प्रायः वाक्य क्रियापदमै टुङ्गिन्छ।
क्रियापदको अर्थ बोक्ने मूल अंशलाई धातु भनिन्छ। धातुमा प्रत्यय लागेर नै क्रियापदका अनेक रूप बन्छन्:
| धातु | क्रियापदका केही रूप |
|---|---|
| लेख् | लेख्छु, लेख्छौ, लेख्यो, लेख्ला, लेखेको छ, लेख्नुहुन्छ |
| खा | खान्छु, खायौ, खाइन्, खाऊ, खानुभयो |
| आउ | आउँछ, आयो, आउला, आइपुग्यो |
धातु चिन्ने सजिलो उपाय क्रियाको शब्दकोशमा भेटिने रूप हेर्नु हो। लेख्नु, खानु, आउनु बाट -नु हटाउँदा लेख्, खा, आउ धातु बाँकी रहन्छन्। -नु सहितको यस्तो रूपलाई क्रियामूल भनिन्छ।
‘बजारबाट आमाले गुलियो ल्याइदिनुभयो, अनि हामी खुसी भयौँ।’ वाक्यमा भयौँ को धातु कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अधिकारीको व्याकरणमा धातुमा लागेर क्रियापद बनाउने प्रत्ययलाई तिङ् र तिनबाट बनेका क्रियापदलाई तिङन्त भनिएको छ। धातुको अन्त्यमा व्यञ्जन छ कि स्वर भन्ने कुराले पनि रूप बदल्छ। लेख्, पढ् जस्ता व्यञ्जनान्त (हलन्त) धातुमा प्रत्यय सिधै लाग्छ: लेख्छ। खा, जा, दि, धु जस्ता एक अक्षरका स्वरान्त (अजन्त) धातुमा वर्तमान कालमा न् थपिन्छ: खान्छ, जान्छ, दिन्छ, धुन्छ। आउ, पकाउ जस्ता धातुमा भने चन्द्रविन्दु लाग्छ: आउँछ, पकाउँछ। कालअनुसार क्रियापदका पूरा रूप धातुरूपावली मा छन्।
सामान्य, प्रेरणार्थक र नाम धातु
बनोटका आधारमा धातु तीन किसिमका हुन्छन्:
| प्रकार | कसरी बन्छ | उदाहरण |
|---|---|---|
| सामान्य धातु | आफैँ मूल धातु | लेख्, गर्, सुन्, सुत् |
| प्रेरणार्थक धातु | सामान्य धातुमा -आउ लागेर, अरूलाई काम गर्न लगाउने | लेखाउ, गराउ, सुनाउ, सुताउ |
| नाम धातु | नाम वा विशेषणबाट बनेर | रिसाउ (रिस), मोटाउ (मोटो), लजाउ (लाज) |
‘आमा सुत्नुभयो।’ मा आमा आफैँ सुत्नुभयो; ‘आमाले नानीलाई सुताउनुभयो।’ मा आमाले नानीलाई सुत्ने बनाउनुभयो। सामान्य धातुबाट प्रेरणार्थक बनाउँदा कहिलेकाहीँ धातुको रूप पनि फेरिन्छ: खा → खुवाउ, पिउ → पिलाउ, हाँस् → हँसाउ। प्रेरणार्थक वाक्य बनाउने तरिका प्रेरणार्थक अध्यायमा छ।
प्रेरणार्थकको उल्टो, आफैँ काम गर्ने बुझाउने क्रियालाई सामान्यार्थक भनिन्छ: हाँस्छ सामान्यार्थक, हँसाउँछ प्रेरणार्थक।
तलकामध्ये कुन नाम धातु हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
नाम धातुका रूप
नाम वा विशेषणबाट धातु बन्दा प्रायः -आउ, -याउ वा -इ लाग्छ:
| आधार | लाग्ने अंश | धातु | प्रयोग |
|---|---|---|---|
| मोटो (विशेषण) | -आउ | मोटाउ | बिदामा भाइ अलि मोटायो। |
| अग्लो (विशेषण) | -याउ | अग्ल्याउ | उसले भित्तो अग्ल्यायो। |
| चिसो (विशेषण) | -इ | चिसि | पानी चिसियो। |
| भुनभुन (नाम) | -आउ | भुनभुनाउ | ऊ दिनभरि भुनभुनाउँछ। |
कक्षा १० को पुस्तकले स्विकार् लाई पनि स्वीकार नामबाट बनेको नाम धातु भन्छ।
मूल र व्युत्पन्न धातु
लेख्, खा, बस् जस्ता धातुलाई अरू कुनै शब्दबाट छुट्याएर देखाउन सकिँदैन; यिनलाई अव्युत्पन्न (मूल) धातु भनिन्छ। प्रेरणार्थक र नाम धातु भने अर्को धातु वा शब्दमा केही थपेर बनेका हुन्छन्, त्यसैले यी व्युत्पन्न धातु हुन् (अधिकारीको व्याकरणमा: अव्युत्पन्न र व्युत्पन्न क्रिया)।
-आउ थप्नु मात्र धातु बनाउने तरिका होइन। सकर्मक र अकर्मक धातुका धेरै जोडा धातुभित्रकै स्वर फेरेर बनेका छन्:
| कसरी | अकर्मक | सकर्मक |
|---|---|---|
| -आउ वा -याउ थपेर | उठ्नु, डुब्नु | उठाउनु, डुबाउनु |
| छोटो स्वर लामो बनाएर | ढल्नु, झर्नु, तर्नु | ढाल्नु, झार्नु, तार्नु |
| स्वरको ठाउँ सारेर | सुध्रनु, ओर्लनु | सुधार्नु, ओराल्नु |
| उ लाई ओ र ट लाई ड बनाएर | फुट्नु, जुट्नु | फोड्नु, जोड्नु |
| -इ थपेर (उल्टो दिशामा) | च्यातिनु, चिरिनु | च्यात्नु, चिर्नु |
| केही नफेरी | ‘ट्याङ्की भर्यो।’ | ‘दिदीले ट्याङ्की भर्नुभयो।’ |
पहिला चार पङ्क्तिमा अकर्मकबाट सकर्मक बनेको छ; -इ थपिँदा भने सकर्मकबाट अकर्मक बन्छ (अधिकारीको व्याकरणमा: अकर्मकीकरण)। च्यातियो, चिरियो कर्मवाच्यका रूपसँग मिल्छन्, तर ‘मेरो कमिज काँडामा अड्केर च्यातियो।’ मा कसैले च्यातेको होइन, आफैँ च्यातिएको हो; यो अकर्मक वाक्य हो, कर्मवाच्य होइन (वाच्य)।
समापक र असमापक क्रिया
‘दिदी कलेजबाट फर्केर खाना पकाउनुभयो।’ यो वाक्यमा दुई क्रिया छन्। पकाउनुभयो ले वाक्य टुङ्ग्याएको छ, र यसबाट काम कहिले भयो र कसले गर्यो भन्ने थाहा हुन्छ। फर्केर ले भने वाक्य टुङ्ग्याउँदैन; ‘दिदी कलेजबाट फर्केर।’ भनेर रोकियो भने कुरा अधुरो रहन्छ।
- वाक्य टुङ्ग्याउने, काल र कर्ताको पुरुष, वचन, लिङ्ग, आदर देखाउने क्रियालाई समापक क्रिया भनिन्छ: पकाउनुभयो, गयो, पढ्छे, आउँदैन।
- वाक्य नटुङ्ग्याई अर्को क्रियासँग जोडिएर आउने क्रियालाई असमापक क्रिया भनिन्छ: फर्केर, फर्की, पढ्दै, खाँदा, हेर्न।
कक्षा १० को पुस्तकले वाक्य संश्लेषणको पाठमा समापकलाई ‘मुख्य क्रिया’ र असमापकलाई ‘पूर्वकालिक वा असमापिका क्रिया’ भनेको छ। अधिकारीको व्याकरणमा पनि यिनलाई समापिका र असमापिका भनिएको छ।
‘हामी खोलामा पौडी खेलेर घर फर्कँदा साँझ परिसकेको थियो।’ वाक्यमा समापक क्रिया कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
पदवर्ग छुट्याउँदा फर्केर, खाँदा, हुनाले जस्ता असमापक रूपलाई कक्षा ७ देखिका पुस्तकले क्रियायोगी भन्छन्, किनभने तिनले मुख्य क्रियाको समय, रीति वा कारण बताउँछन्; त्यो अव्यय अध्यायमा छ।
कृदन्त
धातुमा -एर, -दै, -ने, -एको जस्ता प्रत्यय लागेर बनेका रूपलाई कृदन्त भनिन्छ। कृदन्त एक्लैले वाक्य टुङ्ग्याउँदैन; कुनै अर्को क्रियासँग, नामसँग वा छ, थियो जस्ता क्रियासँग आउँछ:
| प्रत्यय | उदाहरण | के बुझाउँछ |
|---|---|---|
| -एर | नुहाएर खाना खायो | एउटा काम सकेर अर्को |
| -ई | नुहाई खाना खायो | -एर कै अर्थ, लेख्य भाषामा बढी |
| -दै | गाउँदै हिँड्यो | काम चलिरहँदा |
| -दा | घर पुग्दा रात परेको थियो | काम हुँदाको समय |
| -न | पानी ल्याउन गयो | कामको उद्देश्य |
| -ने | उड्ने चरा | नामको विशेषता |
| -एको | सुकेको पात | भइसकेको काम, नामको विशेषता |
| -नु | पौडनु राम्रो व्यायाम हो | कामको नाम |
कालमा पनि कृदन्त नै आधार बन्छ: -ने मा छ थपिएर भविष्यत् (पढ्ने छ), -दै मा छ वा थियो थपिएर अपूर्ण पक्ष (पढ्दै छ), -एको मा छ वा थियो थपिएर पूर्ण पक्ष (पढेको छ) बन्छ। यिनको विस्तार काल र पक्ष अध्यायमा छ।
कृत् प्रत्ययको पूरा सूची प्रत्यय अध्यायमा छ; -ने र -एको ले बनाउने विशेषण विशेषण अध्यायमा।
‘बाटोमा भेटिएको साथीसँग कुरा गर्दै हामी विद्यालय पुग्यौँ।’ वाक्यमा कृदन्त कति छन्?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
सकर्मक र अकर्मक क्रिया
कर्म लिने क्रियालाई सकर्मक र कर्म नलिने क्रियालाई अकर्मक भनिन्छ। छुट्याउन क्रियालाई ‘के?’ वा ‘कसलाई?’ सोध्नुहोस्; उत्तरमा कर्म आए क्रिया सकर्मक हुन्छ:
| सकर्मक | प्रश्न र उत्तर | अकर्मक |
|---|---|---|
| दाइले रोटी पकाउनुभयो। | के पकाउनुभयो? रोटी | दाइ सुत्नुभयो। |
| बहिनीले भाइलाई बोलाई। | कसलाई बोलाई? भाइलाई | बहिनी हाँसी। |
| किसानले धान काट्यो। | के काट्यो? धान | किसान थाक्यो। |
भूत कालमा सकर्मक क्रियाको कर्तामा ले लाग्छ र अकर्मकको कर्तामा लाग्दैन; यो नियम कारक र विभक्ति अध्यायमा छ। वाच्य बदल्दा पनि यो भेद चाहिन्छ: सकर्मक क्रियाबाट कर्मवाच्य र अकर्मकबाट भाववाच्य बन्छ (वाच्य)।
कुन क्रिया अकर्मक हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
एककर्मक, द्विकर्मक र पूरकापेक्षी
अधिकारीको व्याकरणमा वाक्यमा क्रियाले के के माग्छ भन्ने आधारमा क्रियालाई चार वर्गमा राखिएको छ: अकर्मक, एककर्मक, द्विकर्मक र पूरकापेक्षी।
| प्रकार | के माग्छ | उदाहरण |
|---|---|---|
| अकर्मक | कर्ता मात्र | बच्चा रोयो। |
| एककर्मक | एउटा कर्म | हजुरबुबाले अखबार पढ्नुभयो। |
| द्विकर्मक | दुईओटा कर्म: कसलाई र के | गुरुले विद्यार्थीलाई गणित पढाउनुभयो। |
| पूरकापेक्षी | अर्थ पूरा गर्न पूरक | ऊ डाक्टर बनी। आकाश निलो देखियो। |
द्विकर्मक क्रियाका अरू उदाहरण: सोध्नु (आमाले छोरीलाई बाटो सोध्नुभयो), सिकाउनु (दाइले भाइलाई पौडी सिकायो)। सकर्मक क्रियाबाट बनेको प्रेरणार्थक प्रायः द्विकर्मक हुन्छ, किनभने त्यसमा काम गर्न लगाइने व्यक्ति पनि थपिन्छ: ‘भाइ दुध पिउँछ’ बाट ‘आमा भाइलाई दुध पिलाउनुहुन्छ’। अकर्मकबाट बनेको प्रेरणार्थक भने प्रायः सकर्मक (एककर्मक) हुन्छ: ‘नानी सुत्यो’ बाट ‘आमाले नानीलाई सुताउनुभयो’। कक्षा ९ को शिक्षक निर्देशिकाले प्रेरणार्थक बनाउने नियममा यही भनेको छ: अकर्मक भए सकर्मक, सकर्मक भए द्विकर्मक।
कारक छुट्याउँदा दिनु जस्ता क्रियाको ‘कसलाई?’ उत्तर, जसले केही पाउँछ, त्यसलाई सम्प्रदान कारक मानिन्छ: ‘बुबाले छोरालाई घडी दिनुभयो’ (कारक र विभक्ति)।
पूरकापेक्षी क्रियामा पूरक नभए वाक्य अधुरो हुन्छ: ‘ऊ बनी।’ भन्दा कुरा पूरा हुँदैन; के बनी भन्ने चाहियो। हुनु, बन्नु, देखिनु, लाग्नु (‘खाना मिठो लाग्यो’) यस्तै क्रिया हुन्। उद्देश्य र पूरकको कुरा उद्देश्य र विधेय अध्यायमा छ।
कुन वाक्यको क्रिया द्विकर्मक हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
कर्तृ पूरक र कर्म पूरक
पूरकले कसको बारेमा भन्छ भन्ने आधारमा पूरक दुई किसिमका हुन्छन्:
| पूरक | कसको बारेमा | क्रिया | उदाहरण |
|---|---|---|---|
| कर्तृ पूरक | कर्ताको | हो, छ, हुनु, बन्नु, देखिनु, लाग्नु, निस्कनु | ‘मेरी फुपू नर्स हुनुहुन्छ।’ ‘परीक्षाको नतिजा राम्रो निस्क्यो।’ |
| कर्म पूरक | कर्मको | ठान्नु, मान्नु, भन्नु, चुन्नु, बनाउनु | ‘गाउँलेले रमालाई वडाध्यक्ष चुने।’ ‘सबैले उसको कुरालाई ठिक ठाने।’ |
कर्म पूरक भएको वाक्यमा कर्म र पूरक दुवै हुन्छन्, तर पूरक अर्को कर्म होइन। ‘गाउँलेले रमालाई वडाध्यक्ष चुने।’ मा चुनिने व्यक्ति रमा हो, त्यसैले कर्म रमालाई हो। वडाध्यक्ष ले कुनै छुट्टै व्यक्ति वा वस्तु बुझाउँदैन; चुनिएपछि रमा के भइन् भन्ने मात्र बताउँछ। त्यसैले चुन्नु यहाँ द्विकर्मक होइन। ‘दाइले भाइलाई किताब दिनुभयो।’ मा भने भाइ र किताब दुई छुट्टाछुट्टै कुरा हुन्, त्यसैले दिनु द्विकर्मक हो।
मिथ्याकर्म र अकर्मकको कर्म
मेहनत गर्नु, माया गर्नु, बिन्ती गर्नु जस्ता क्रियामा मेहनत, माया, बिन्ती कर्म जस्तो देखिन्छन्, तर तिनले कुनै छुट्टै वस्तु बुझाउँदैनन्; गर्नु सँग मिलेर एउटै काम बुझाउँछन्। यस्तो कर्मलाई अधिकारीको व्याकरणमा मिथ्याकर्म भनिएको छ। ‘दाइले परीक्षाका लागि निकै मेहनत गर्नुभयो।’ मा कर्म जस्तो देखिने मेहनत मात्र छ, त्यसैले वाक्य एककर्मकको ढाँचामा छ। ‘आमा छोरीलाई माया गर्नुहुन्छ।’ र ‘हामीले प्रधानाध्यापकलाई बिदाको बिन्ती गर्यौँ।’ मा भने मिथ्याकर्मसँगै लाई लागेको साँचो कर्म पनि आएको छ, त्यसैले यी वाक्य द्विकर्मक जस्तो ढाँचामा छन्।
अकर्मक क्रियाले पनि कहिलेकाहीँ आफ्नै अर्थ फैलाउने नाम कर्मका रूपमा लिन्छ: ‘काकीले सोरठी नाच नाच्नुभयो।’ ‘दाइले पूरै म्याराथन दौड दौडनुभयो।’ यसरी अकर्मक सकर्मकको ढाँचामा आउनुलाई अधिकारीको व्याकरणमा सकर्मकीकरण भनिएको छ। यस्तो बेला वाक्य सकर्मककै ढाँचामा आउने हुनाले भूत कालमा कर्तामा ले पनि लाग्छ।
संयुक्त क्रिया र सहायक क्रिया
कहिलेकाहीँ दुई क्रिया मिलेर एउटै काम बुझाउँछन्: ‘साथीले मलाई किताब ल्याइदियो।’ ‘म भोलि आउन सक्छु।’ ‘अब हामीले पढ्नुपर्छ।’ यसरी बनेको क्रियालाई संयुक्त क्रिया भनिन्छ। पहिलो क्रियाले मुख्य अर्थ दिन्छ (ल्याउ, आउ, पढ्); पछिल्लो सहायक क्रिया ले काल, पुरुष र वचन बोक्दै अर्थमा केही थप्छ:
| सहायक क्रिया | के थप्छ | उदाहरण |
|---|---|---|
| दि | अर्काका लागि गरिदिने | लेखिदियो, बोकिदिनुभयो |
| सक् | सकिएको वा सक्ने | खाइसक्यो; पौडन सक्छ |
| रह् | चलिरहने | बोलिरह्यो, बसिरहेको छ |
| थाल् | सुरु भएको | पानी पर्न थाल्यो |
| पर् | गर्नुपर्ने | जानुपर्छ, बुझाउनुपर्यो |
| हु (होस्) | आदरसहित आग्रह | बस्नुहोस्, खानुहोस् |
अधिकारीको व्याकरणले पढ्नुहोस् लाई -नु कृदन्त र होस् सहायक क्रिया मिलेर बनेको संयुक्त क्रियापद भनेको छ। पढ्दै छ, गएको थियो मा पनि छ र थियो ले सहायक क्रियाकै काम गरेका छन्।
तलकामध्ये कुन वाक्यमा संयुक्त क्रिया छैन?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
मुख्य क्रियाको रूप र सहायक क्रिया
सहायक क्रिया मुख्य क्रियाको कुनै न कुनै कृदन्त रूपपछि आउँछ, र कुन रूपपछि कुन सहायक आउँछ भन्ने निश्चित हुन्छ:
| मुख्य क्रियाको रूप | पछि आउने सहायक | उदाहरण |
|---|---|---|
| -इ (गरि-, खाइ-) | दि, सक्, रह्, हाल्, राख्, बस्, छाड्, हेर्, जा, पठाउ | पढिसक्यो, बोलिहाल्यो, लेखिराख, खाइहेर |
| -न (गर्न, खान) | सक्, थाल्, लाग्, खोज्, पाउ, दि, आँट्, चाह् | जान खोज्यो, बोल्न थाल्यो, खेल्न पायो |
| -नु (गर्नु, जानु) | पर्, हु, छ | जानुपर्छ, बस्नुहोस्, पढ्नु छ |
| -दै | छ, रह्, गर्, जा, आउ | पढ्दै छ, बढ्दै गयो, गर्दै आयो |
| -एको | छ, हु | गएको छ, गएको हुन्छ, गएको होला |
| -ने | छ, हु, गर् | जाने छ, जाने होला, जाने गर्छ |
| -ए | हुन्छ, पुग्छ, भयो | बसे हुन्छ, आए पुग्छ |
- दुईभन्दा धेरै क्रिया पनि जोडिन्छन्: लेखिदिइसक्यो (लेख् + दि + सक्), पढ्न सकिरहेको छ। यस्तोमा क्रम फेरिए अर्थ फेरिन्छ: ‘भाइ टिभी हेर्न खोजिरह्यो।’ (बारम्बार हेर्ने कोसिस गर्दै रह्यो) र ‘भाइ टिभी हेरिरहन खोज्यो।’ (हेरिरहने कोसिस गर्यो)।
- एउटै धातु मुख्य र सहायक दुवै हुन सक्छ: दिइदियो (दि + दि), सकिसक्यो (सक् + सक्)।
- सहायक क्रिया अन्यत्र आफैँ मुख्य क्रिया पनि हुन्छन्: ‘दिदीले चिठी राखिन्।’ मा राख् मुख्य क्रिया हो, ‘लेखिराखिन्’ मा सहायक।
नाम र क्रिया मिलेर बनेका क्रिया
कुनै नाम वा विशेषणसँग क्रिया जोडिएर पनि एउटै काम बुझाउने क्रिया बन्छ: याद आउनु, भोक लाग्नु, थाहा पाउनु, सफा गर्नु, ढिला हुनु। यिनलाई अधिकारीको व्याकरणमा नामिक संयुक्त क्रिया भनिएको छ। यस्तोमा नाम छुट्टै लेखिन्छ (याद आयो, सफा गर्यो)। आउनु, लाग्नु जस्ता क्रियासँग अनुभव गर्ने व्यक्तिमा लाई लाग्छ: ‘मलाई घरको याद आयो।’ ‘भाइलाई भोक लाग्यो।’
अर्थका आधारमा क्रिया
अधिकारीको व्याकरणमा क्रियाले बुझाउने कामको किसिमका आधारमा क्रियालाई प्रक्रियापरक, गतिविधिपरक र अवस्थापरक भनेर पनि छुट्याइएको छ।
| प्रकार | के बुझाउँछ | उदाहरण |
|---|---|---|
| प्रक्रियापरक | कसैले नगरी कुनै चिज एक अवस्थाबाट अर्कोमा पुग्ने; मनको फेरबदल पनि | हिउँ पग्लियो, आँप पाक्यो, भाइ बिउँझियो, अचानक उसको नाम सम्झियो |
| गतिविधिपरक | कर्ताले आफ्नो इच्छाले गर्ने, रोक्न पनि सक्ने काम | केटी दौडी, भाइले चित्र कोर्यो |
| अवस्थापरक | कुनै काम नभई अवस्था मात्र | घर डाँडामा छ, ऊ बिरामी रहेछ, काठमाडौँ राजधानी हो |
अवस्थापरक वाक्यमा छ र हो ले कर्ता र पूरकलाई जोड्ने काम मात्र गर्छन्, त्यसैले तिनलाई योजक क्रिया पनि भनिन्छ। यो भेदले रूप बनाउनमा पनि असर गर्छ: गतिविधिपरक क्रियामा -दै छ सजिलै लाग्छ (दौडँदै छ), तर झस्किनु, तर्सिनु जस्ता मनमा एकाएक हुने क्रियामा -दै छ कमै लाग्छ (‘भाइ झस्किँदै छ’ भनिँदैन)। अधिकारीले यस्ता मनका क्रियालाई अवस्थापरकतिर ढल्केका मानेका छन्। यो वर्गीकरण पाठ्यपुस्तक र परीक्षामा आउँदैन।
परीक्षामा
क्रियापद धेरै प्रश्नमा आउँछ:
- कक्षा ६ र ७: यी कक्षाका परीक्षा पनि प्रायः कक्षा ८ कै विशिष्टीकरण तालिकाको ढाँचामा बनाइन्छन्।
- कक्षा ८ (आधारभूत तहको परीक्षा): शब्दवर्गको प्रश्नमा क्रियापद चिन्नुपर्ने हुन सक्छ (०.५ अङ्क; नमुना उत्तरमा ‘गर्यौँ: क्रियापद’)। अर्को प्रश्न, २ अङ्क: दिइएका धातु र सङ्केतका आधारमा खाली ठाउँ भर्ने, जस्तै धातु सक् र सङ्केत ‘सामान्य वर्तमान’ दिइयो भने सक्छ वा कर्ताअनुसारको रूप।
- कक्षा ९ र १० (एसइई): पदवर्ग पहिचानमा क्रियापद (प्रत्येक ०.५ अङ्क); वाक्यान्तरणको ४ अङ्क को प्रश्नमा एउटा वाक्य प्रेरणार्थकमा बदल्नुपर्छ; काल र पक्ष (२ अङ्क) र भाव (२ अङ्क) का प्रश्नमा पनि धातुबाट सही रूप बनाउनुपर्छ।
- कक्षा ११: रूपायन, ४ अङ्क: लिङ्ग, वचन, पुरुष र आदरअनुसार क्रियापदको रूप बदल्ने।
- कक्षा १२: पदवर्ग पहिचानमा क्रियापद; प्रश्न ७ को एउटा विकल्प शब्द रूपायन।
अभ्यास
तलका क्रियापदको धातु लेख्नुहोस्: बोल्यो, गइन्, दिनुभयो, भए, हाँस्छन्, आयौ।
उत्तर
नाच् र पिउ धातुबाट चार चारओटा क्रियापद बनाउनुहोस्।
उत्तर
तलका धातुलाई सामान्य, प्रेरणार्थक र नाम धातुमा छुट्याउनुहोस्: गराउ, भिज्, लोभि, सुकाउ, दुब्लाउ, हिँड्, रिसाउ, फर्काउ।
उत्तर
तलको अनुच्छेदबाट समापक र असमापक क्रिया छुट्याउनुहोस्:
‘बिहान उठेर हामी धारामा गयौँ। पानी भर्दै गर्दा दिदीले गीत गाउनुभयो। गाग्री बोकेर घर फर्कँदा घाम लागिसकेको थियो।’
उत्तर
तलका वाक्यका क्रिया सकर्मक कि अकर्मक, कारणसहित लेख्नुहोस्:
- क.बुढो रुख आँधीमा ढल्यो।
- ख.बालकले भित्तामा चित्र कोर्यो।
- ग.हामी मेलामा रमायौँ।
उत्तर
वाक्य शुद्ध गर्नुहोस्:
- क.मैले हिजो साँझ गाउँ पुगेँ।
- ख.भाइ एउटा गीत गायो।
उत्तर
‘बाटो बिराएका यात्रीलाई गाउँलेले मुस्कुराउँदै घरमा बास दिए।’ वाक्यबाट कृदन्त टिपेर प्रत्येकको धातु र प्रत्यय लेख्नुहोस्।
उत्तर
तलका शब्दबाट नाम धातु बनाई वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्: लाज, पातलो, चिप्लो।
उत्तर
तलका वाक्यको क्रिया एककर्मक, द्विकर्मक वा पूरकापेक्षी के हो, लेख्नुहोस्:
- क.हजुरआमाले नातिनीलाई लोककथा सुनाउनुभयो।
- ख.मेरो दाजु इन्जिनियर हुनुहुन्छ।
- ग.बहिनीले बगैँचामा फूल रोपी।
उत्तर
दि, सक् र पर् सहायक क्रिया प्रयोग गरी एक एकओटा वाक्य बनाउनुहोस्, जोड्ने र छुट्याउने नियम मिलाएर।
उत्तर
तलका क्रियाका अकर्मक वा सकर्मक जोडा लेख्नुहोस्: ढल्नु, फोड्नु, सुध्रनु, डुब्नु, च्यात्नु।
उत्तर
तलका वाक्यमा पूरक टिपेर कर्तृ पूरक हो कि कर्म पूरक, लेख्नुहोस्:
- क.आजको खाना अलि पिरो भयो।
- ख.कक्षाले सुमनलाई कप्तान बनायो।
- ग.हजुरबुबा अझै तन्दुरुस्त देखिनुहुन्छ।
उत्तर
व्याकरण अभ्यासमा अभ्यास गर्नुहोस्: सकर्मक र अकर्मक क्रिया (कक्षा ९–१०), धातु र कृदन्त (कक्षा ९–१०)
पाठ्यपुस्तकमा
यी तथ्य कहाँबाट लिइएका हुन्
- कक्षा ६ (६): नेपाली, कक्षा ६, पाठ ६, पृष्ठ ६५ (पाठ्यक्रम विकास केन्द्र): धातुबाट क्रियापद, क्रियापदबाट धातु (गयो सहित)। धातुबाट क्रियापद बनाउने अभ्यास कक्षा ५ को पुस्तकमा (पृष्ठ ४१) र क्रियामूल शब्द कक्षा ५ र ६ का अनुकरणात्मक शब्दका अभ्यासमा पनि छन्।
- कक्षा ७ (७): नेपाली, कक्षा ७, पाठ २, पृष्ठ २१ (सामान्य, प्रेरणार्थक र नाम धातुको तालिका)।
- कक्षा ८ (८): नेपाली, कक्षा ८, पाठ २, पृष्ठ २२ (धातुका तीन प्रकार; ‘समापक र असमापक क्रिया पहिचान’)। रूपरेखाले समापक र असमापकलाई कक्षा ७ मा राखेको थियो; कक्षा ७ को पुस्तकमा यो पाइएन, त्यसैले कक्षा ८।
- कक्षा ९ (९): नेपाली, कक्षा ९, पाठ २, पृष्ठ २१–२३ (धातु, कृदन्त, सकर्मक र अकर्मक: ‘के’ र ‘कसलाई’ को प्रश्न, भूत कालमा कर्तामा ‘ले’, र त्यति मात्र आधार नहुने भन्ने सावधानी); पाठ ११, पृष्ठ १२८–१२९ (प्रेरणार्थक धातु, सामान्यार्थक)।
- कक्षा १० (१०): नेपाली, कक्षा १०, पाठ २, पृष्ठ २२–२३; पाठ ११, पृष्ठ १५७ (नाम धातु: मोटाउ, दुब्लाउ, रोगाउ, थलि, भुनभुनाउ, स्विकार्); पाठ १६, पृष्ठ २३३ (मुख्य क्रिया, पूर्वकालिक वा असमापिका क्रिया)।
- कक्षा ९ (९), शिक्षक निर्देशिका: शिक्षक निर्देशिका, माध्यमिक तह, नेपाली कक्षा ९ (पाठ्यक्रम विकास केन्द्र), पृष्ठ २६२ (प्रेरणार्थक बनाउँदा अकर्मक भए सकर्मक र सकर्मक भए द्विकर्मक), पृष्ठ २६४ (संयुक्त क्रियापद जोडेर, बिचको निपात र पढेको छ, पढ्दै छ, पढ्ने छ छुट्याएर लेख्ने), पृष्ठ २८६ (संयुक्त क्रियापदको पदयोग र पदवियोग)। संयुक्त क्रिया, द्विकर्मक र सहायक क्रियाको तह यसैअनुसार।
- कक्षा ११ (११): नेपाली, कक्षा ११, पाठ ४, पृष्ठ ५७ (रूपायन)।
- कक्षा १२ (१२), ऐच्छिक भाषाविज्ञान: माध्यमिक शिक्षा पाठ्यक्रम २०७६, कक्षा ११–१२, भाग ३ (ऐच्छिक विषय), भाषाविज्ञान, कक्षा १२, एकाइ ४.१० (‘व्याकरणिक प्रकार्यहरू: कर्ता, कर्म र पूरक’, PDF पृष्ठ १३७): पूरकापेक्षी क्रिया र कर्तृ पूरक–कर्म पूरकको तह।
- परीक्षा: कक्षा ८ को विशिष्टीकरण तालिका र नमुना प्रश्न (२०८०), शब्दवर्ग र धातुबाट खाली ठाउँ भर्ने प्रश्न; कक्षा ९–१० अनिवार्य नेपालीको विशिष्टीकरण तालिका (पदवर्ग, वाक्यान्तरण, काल र पक्ष, भाव); कक्षा ११ (२०७७) र कक्षा १२ (२०७८) का विशिष्टीकरण तालिका।
- थप (+): हेमाङ्गराज अधिकारी, समसामयिक नेपाली व्याकरण, अध्याय ६ (क्रियापदको रूपायन, पृ. १५१–१७१): धातु र तिङ् प्रत्यय, तिङन्त (पृ. १५१); व्यञ्जनान्त र स्वरान्त धातु, एक अक्षरका स्वरान्त धातुमा न् र आउ जस्ता धातुमा चन्द्रविन्दु (पृ. १५२–१५४); जा बाट ग, हु बाट भ, धु बाट धोयो (पृ. १५७–१५८); -ने, -दै, -एको कृदन्तसँग छ/थि (पृ. १५९–१६०); -नु कृदन्त र होस् सहायक क्रिया मिलेको संयुक्त क्रियापद (पृ. १६६)। अध्याय ४ (क्रिया र यसका प्रकार, पृ. ११२–१२९): प्रक्रियापरक, गतिविधिपरक र अवस्थापरक क्रिया, योजक क्रिया; अकर्मक, एककर्मक, द्विकर्मक र पूरकापेक्षी, कर्तृ पूरक र कर्म पूरक; मिथ्याकर्म, अकर्मकको सकर्मकीकरण, शरीरबाट हुने काममा ले; अव्युत्पन्न र व्युत्पन्न क्रिया, स्वर परिवर्तन र विपर्ययले बनेका जोडा, अकर्मकीकरण; समापिका र असमापिका; संयुक्त क्रिया: कुन कृदन्तपछि कुन सहायक, तीनभन्दा बढी क्रिया, क्रमले अर्थ फेर्ने, नामिक संयुक्त क्रिया। यस अध्यायका नियम र उदाहरण हाम्रै हुन्। हिज्जे: नेपाली बृहत् शब्दकोश।
गल्ती भेटे हामीलाई भन्नुहोस्।