करण र अकरण

काम हुने, गरिने वा कुनै कुरा रहने अर्थ दिने वाक्यलाई करण वाक्य भनिन्छ। काम नहुने, नगरिने वा कुनै कुरा नरहने अर्थ दिने वाक्यलाई अकरण वाक्य भनिन्छ। करणलाई सकारात्मक र अकरणलाई नकारात्मक वाक्य पनि भनिन्छ।

करण	अकरण
भाइ हरेक बिहान दुध पिउँछ।	भाइ हरेक बिहान दुध पिउँदैन।
तिमी राम्रो चित्र कोर्छौ।	तिमी राम्रो चित्र कोर्दैनौ।
हिजो बजारमा मेला लाग्यो।	हिजो बजारमा मेला लागेन।
हामी गाउँ पुगेका छौँ।	हामी गाउँ पुगेका छैनौँ।
भोलि हिउँ पर्ला।	भोलि हिउँ नपर्ला।
यहाँ बस।	यहाँ नबस।

करणलाई अकरण बनाउँदा, वा अकरणलाई करण बनाउँदा, क्रियापद मात्र बदलिन्छ। कर्ता, कर्म, काल र वाक्यका अरू शब्द जस्ताका तस्तै रहन्छन्: ‘हामी गाउँ पुगेका छौँ’ को अकरण ‘हामी गाउँ पुगेका छैनौँ’ हो, ‘हामी सहर पुगेका छौँ’ होइन।

अकरणको रूप कुन काल र पक्षमा क्रिया छ भन्ने कुराले बदलिन्छ। तलको तालिकामा गर् धातुका ‘ऊ’ (अन्य पुरुष, एकवचन) का रूप छन्; काल र पक्षको विस्तार काल र पक्ष अध्यायमा छ।

काल र पक्ष	करण	अकरण
सामान्य वर्तमान	गर्छ	गर्दैन
अपूर्ण वर्तमान	गर्दै छ	गर्दै छैन
पूर्ण वर्तमान	गरेको छ	गरेको छैन
सामान्य भूत	गर्‍यो	गरेन
अपूर्ण भूत	गर्दै थियो	गर्दै थिएन
पूर्ण भूत	गरेको थियो	गरेको थिएन
अज्ञात भूत	गरेछ	गरेनछ
अभ्यस्त भूत	गर्थ्यो	गर्दैनथ्यो
सामान्य भविष्यत्	गर्ने छ	गर्ने छैन
सम्भावना	गर्ला	नगर्ला
आज्ञा	गर	नगर
इच्छा	गरोस्	नगरोस्

कर्ता बदलिँदा अकरणको रूप पनि कर्ताअनुसार बदलिन्छ:

कर्ता	करण (वर्तमान)	अकरण (वर्तमान)
म	पढ्छु	पढ्दिनँ
तिमी	पढ्छौ	पढ्दैनौ
ऊ (केटा)	पढ्छ	पढ्दैन
ऊ (केटी)	पढ्छे	पढ्दिन
हामी	पढ्छौँ	पढ्दैनौँ
उनीहरू	पढ्छन्	पढ्दैनन्

कर्ता	करण (भूत)	अकरण (भूत)
म	पढेँ	पढिनँ
तिमी	पढ्यौ	पढेनौ
ऊ (केटा)	पढ्यो	पढेन
ऊ (केटी)	पढी	पढिन
हामी	पढ्यौँ	पढेनौँ
उनीहरू	पढे	पढेनन्

खा, जा, आउ जस्ता स्वरमा टुङ्गिने धातुको अकरणमा द अघि चन्द्रविन्दु आउँछ: खान्छ → खाँदैन, जान्छ → जाँदैन, आउँछ → आउँदैन। यो फेरबदल किन हुन्छ भन्ने कुरा शब्द रूपायन अध्यायमा छ।

आदरार्थी क्रियाका अकरण यस्ता हुन्छन्: गर्नुहुन्छ → गर्नुहुन्न, गर्नुभयो → गर्नुभएन, गर्नुभएको छ → गर्नुभएको छैन, गर्नुभएछ → गर्नुभएनछ, गर्नुहोस् → नगर्नुहोस्।

आदरार्थी अभ्यस्त भूतमा गर्नुहुन्थ्यो → गर्नुहुन्नथ्यो।

‘हो’ र ‘छ’

‘हो’ र ‘छ’ ले अकरण बनाउँदा ‘न’ थप्दैनन्, आफ्नै छुट्टै रूप लिन्छन्:

करण	अकरण	उदाहरण
हो, हुन्	होइन, होइनन्	यो मेरो झोला होइन। उनीहरू दाजुभाइ होइनन्।
हुँ, हौँ	होइनँ, होइनौँ	म डाक्टर होइनँ।
छ, छन्	छैन, छैनन्	घरमा कोही छैन। आज पसल खुला छैनन्।
छु, छौँ	छैनँ, छैनौँ	म थाकेको छैनँ।
थियो, थिए	थिएन, थिएनन्	हिजो बिजुली थिएन।

‘हो’ ले कुनै कुरा के हो भनेर चिनाउँछ; ‘छ’ ले कुनै कुरा कहाँ वा कस्तो अवस्थामा छ भन्ने बताउँछ। त्यसैले हो को अकरण होइन र छ को अकरण छैन मात्र हुन्छ; एउटाको ठाउँमा अर्को लेखिँदैन।

कक्षा ९ मा करणलाई अकरण बनाउँदा ‘न’ कहाँ लाग्छ भन्ने नियम छुट्याएर पढिन्छ। यो नियम क्रियाको काल, पक्ष र भावमा भर पर्छ:

‘न’ कहाँ	कुन रूपमा	करण → अकरण
अन्त्यमा	तीनै कालका सामान्य, अपूर्ण र पूर्ण पक्ष	लेख्छ → लेख्दैन; लेख्यो → लेखेन; लेख्दै छ → लेख्दै छैन; लेखेको थियो → लेखेको थिएन; लेख्ने छ → लेख्ने छैन
बिचमा	अज्ञात र अभ्यस्त भूत	लेखेछ → लेखेनछ; लेख्थ्यो → लेख्दैनथ्यो
सुरुमा	आज्ञा, इच्छा र सम्भावना	लेख → नलेख; लेखोस् → नलेखोस्; लेख्ला → नलेख्ला

सम्झिने सजिलो तरिका: आज्ञा, इच्छा र सम्भावनामा काम अझै भएको हुँदैन, कसैले चाहेको वा अनुमान गरेको मात्र हुन्छ; यस्ता रूपमा ‘न’ क्रियाको अगाडि आउँछ। काम भएको, भइरहेको वा हुने निश्चित भएको बताउने रूपमा ‘न’ पछाडि जान्छ।

अधिकारीको व्याकरणमा यी तीन ठाउँलाई पश्चवर्ती (अन्त्यमा), अग्रवर्ती (सुरुमा) र मध्यवर्ती (बिचमा) भनिएको छ। उनका अनुसार बिचमा देखिने ‘न’ पनि खास गरी पश्चवर्ती नै हो: लेख्दैनथ्यो दुई क्रिया (लेख्दैन र थ्यो) जोडिएर बनेको हो, र लेखेनछ मा लेखेन पछि छ जोडिएको। -दै, -एको, -ने, -नु, -न, -ई जस्ता कृदन्तमा भने ‘न’ सधैँ सुरुमा आउँछ: नहेर्दै, नसुनेको, नजाने, नबोल्नु, नआउन, नभनी।

एउटा वाक्यमा धेरै क्रिया हुन सक्छन्: खाएर, नगई, पढ्ने, नसकेको जस्ता कृदन्त र वाक्य टुङ्ग्याउने मुख्य क्रियापद। वाक्य करण हो कि अकरण भन्ने कुरा मुख्य क्रियापदले मात्र निर्धारण गर्छ। कृदन्तमा ‘न’ लाग्दा त्यसको सुरुमा लाग्छ (नखाई, नपढेको), तर त्यसले वाक्यलाई अकरण बनाउँदैन।

वाक्य	मुख्य क्रियापद	वाक्य
बिहान केही नखाई भाइ विद्यालय गयो।	गयो	करण
घाम लागेर पनि लुगा सुकेन।	सुकेन	अकरण
गृहकार्य नसकेका विद्यार्थी चौरमा खेल्दै थिए।	खेल्दै थिए	करण

सर्त बुझाउने वाक्यमा भने मुख्य क्रिया मात्र बदल्दा अर्थ बिग्रन सक्छ: ‘समयमै बिउ छरे भने राम्रो बाली हुन्छ।’ को अकरण ‘समयमै बिउ छरे भने राम्रो बाली हुँदैन।’ लेख्दा भनाइ नै अनौठो हुन्छ। त्यसैले एसइईको नमुना उत्तरले जस्तै सर्त र मुख्य क्रिया दुवै उल्टाउनुहोस्: ‘समयमै बिउ नछरे भने राम्रो बाली हुँदैन।’

पढ्न सक्छ, खाइसक्यो, बोल्न थाल्यो, भनिदियो जस्ता दुई धातु मिलेका संयुक्त क्रिया मा ‘न’ प्रायः पछिल्लो धातुमा लाग्छ:

करण	अकरण
भाइ पौडी खेल्न सक्छ।	भाइ पौडी खेल्न सक्दैन।
पाहुना भात खाइसके।	पाहुना भात खाइसकेनन्।
बच्चा बोल्न थाल्यो।	बच्चा बोल्न थालेन।
साथीले बाटो देखाइदियो।	साथीले बाटो देखाइदिएन।

-नुपर्छ र -नुहुँदैन ले फरक कुरा भन्छन्। ‘भोलि विद्यालय जानुपर्छ।’ (जानु जरुरी छ) को अकरण ‘भोलि विद्यालय जानुपर्दैन।’ हो: जान जरुरी छैन, जान मन लागे जान पनि सकिन्छ। ‘राति एक्लै वन जानुहुँदैन।’ ले भने जान नहुने, मनाही भएको कुरा बताउँछ। यी दुई अर्थ एकअर्कामा साट्न मिल्दैन।

संयुक्त क्रियामा ‘न’ कुन क्रियामा लाग्छ भन्ने कुराले कहिलेकाहीँ अर्थ नै फेर्छ, कहिलेकाहीँ शैली मात्र:

‘न’ पछिल्लो क्रियामा	‘न’ पहिलो क्रियामा	फरक
भाइ भोलि खेल्न सक्दैन। (खेल्न असमर्थ)	भाइ भोलि नखेल्न सक्छ। (नखेल्ने पनि हुन सक्छ)	अर्थ फरक
यो दबाइ खाली पेटमा खानुपर्दैन। (खानु जरुरी छैन)	यो दबाइ खाली पेटमा नखानुपर्छ। (खानु हुँदैन)	अर्थ फरक
त्यो दिन हामीले उसलाई बोलाउनुपर्दैनथ्यो। (बोलाउनु जरुरी थिएन)	त्यो दिन हामीले उसलाई नबोलाउनुपर्थ्यो। (बोलाउनु हुँदैनथ्यो)	अर्थ फरक
भाइले बुझेको नहोला।	भाइले नबुझेको होला।	शैली मात्र
दाइ मासु खाने रहेनछ।	दाइ मासु नखाने रहेछ।	शैली मात्र

‘करण भए अकरण’ बनाउने प्रश्नमा ‘न’ पछिल्लो, अर्थात् मुख्य वाक्य टुङ्ग्याउने क्रियामा लगाउनुहोस्; पहिलो क्रियामा ‘न’ लगाउँदा वाक्य करण नै रहन्छ र अर्थ पनि फेरिन सक्छ।

केही शब्द भनाइका वाक्यमा प्रायः अकरण क्रियासँग मात्र आउँछन्: कहिल्यै, कोही पनि, कुनै पनि, केही पनि, कतै पनि। ‘म कहिल्यै ढिलो आउँदिनँ।’ ‘कक्षामा कोही पनि बोलेनन्।’ यस्ता वाक्यलाई करण बनाउँदा क्रियापदसँगै यी शब्द पनि बदल्नुपर्छ, नत्र वाक्य बिग्रन्छ:

अकरण	करण
ऊ कहिल्यै झुट बोल्दैन।	ऊ सधैँ झुट बोल्छ।
बैठकमा कोही पनि आएनन्।	बैठकमा सबै आए।
बजारमा केही पनि पाइएन।	बजारमा सबै कुरा पाइयो।

दुई कुरालाई सँगै नकार्न न … न (न त … न) आउँछ: ‘न बस आयो न ट्याक्सी।’ यहाँ क्रियापद आयो करणको रूपमा देखिए पनि न … न ले नै नकार बुझाउने भएकाले यो अकरण वाक्य मानिन्छ; कक्षा ८ को पुस्तकले पनि यस्तो वाक्य अकरणकै अभ्यासमा राखेको छ। यसको करण ‘बस पनि आयो, ट्याक्सी पनि।’ हुन्छ।

कक्षा ११ मा करण र अकरणलाई एउटै व्याकरणिक कोटिका दुई छेउ मानिन्छ र यस कोटिलाई ध्रुवीयता भनिन्छ: वाक्य या त करण ध्रुवमा हुन्छ या अकरण ध्रुवमा। लिङ्ग, वचन, काल र वाच्य जस्तै ध्रुवीयताले पनि क्रियापदको रूप बदल्छ, त्यसैले यो पनि रूपायन को एउटा कोटि हो: रुन्छु (करण) र रुँदिनँ (अकरण) एउटै रु धातुका ध्रुवीयताबोधक रूप हुन्।

कक्षा ११ र १२ मा एउटा वाक्यको सट्टा पूरै अनुच्छेदका वाक्यलाई करण भए अकरण र अकरण भए करण बनाउन लगाइन्छ। हरेक वाक्यको मुख्य क्रियापद खोजेर एक एक गरी बदल्नुहोस्:

दिइएको अनुच्छेद	ध्रुवीयता बदलेपछि
बिहान कुहिरो लागेको थियो।	बिहान कुहिरो लागेको थिएन।
जहाज समयमै उड्न सकेन।	जहाज समयमै उड्न सक्यो।
यात्रुहरू रिसाए।	यात्रुहरू रिसाएनन्।
कसैले पनि गुनासो गरेनन्।	सबैले गुनासो गरे।

स्वरमा टुङ्गिने धेरै धातुको वर्तमानमा अकरणका दुई रूप चल्छन्, र दुवै शुद्ध छन्:

कर्ता	पहिलो रूप	दोस्रो रूप
म	जाँदिनँ	जान्नँ
तिमी	जाँदैनौ	जान्नौ
ऊ	जाँदैन	जान्न
हामी	जाँदैनौँ	जान्नौँ
उनीहरू	जाँदैनन्	जान्नन्

त्यस्तै खाँदैन र खान्न, हुँदैन र हुन्न, आउँदैन र आउन्न। दोस्रो रूप छोटो छ; कक्षा ९ को पुस्तकमै फर्किन्नथेँ जस्तो रूप आएको छ। आदरार्थी गर्नुहुन्न पनि यही दोस्रो रूपबाट बनेको हो: गर्नु + हुन्न। हेमाङ्गराज अधिकारीको व्याकरणले दुवै रूपका तालिका छुट्टाछुट्टै दिएको छ, र स्त्रीलिङ्गका छुट्टै रूप (जाँदिन जस्ता) पहिलो किसिममा मात्र देखाएको छ।

अभ्यस्त भूतमा पनि गर्दैनथ्यो बाहेक गर्थेन रूप भेटिन्छ (अधिकारीको व्याकरण, अध्याय ६)। पाठ्यपुस्तकले गर्दैनथ्यो दिएको छ; परीक्षामा त्यही लेख्नुहोस्।

कहिलेकाहीँ वाक्यको रूप एउटा हुन्छ र अर्थ अर्कै। एउटै वाक्यमा दुईओटा नकार आउनुलाई अधिकारीको व्याकरणमा युगल अकरण भनिएको छ।

• दुई नकार मिल्दा करण अर्थ: ‘यो काम नगरी हुँदैन।’ को अर्थ हो: यो काम गर्नैपर्छ। ‘मैले नभनेको होइन।’ को अर्थ हो: मैले भनेको हो (नरम गरी स्वीकार गरेको)। ‘मेलामा नआउने कोही छैन।’ को अर्थ हो: सबै आउँछन्।
• जोड दिन: ‘यो कुरा आमालाई नसुनाई भएन।’ (सुनाउनैपर्‍यो) ‘उसको ठट्टा सुनेर नहाँसी बस्न सकिनँ।’ (हाँसिहालेँ)
• अकरण उपवाक्यलाई नकार्न: ‘दाइले सहयोग गर्नुभएन भन्ने होइन।’ (गर्नुभयो, तर …)
• नकार बुझाउने शब्दसँग: ‘ऊ असभ्य होइन।’ (सभ्य नै हो) ‘यो काम असम्भव छैन।’ (सम्भव छ)
• करण रूप, अकरण अर्थ: प्रश्नले कहिलेकाहीँ नकार बुझाउँछ: ‘यस्तो पानीमा को आउँछ र?’ को अर्थ हो: कोही आउँदैन। ‘मलाई के थाहा?’ को अर्थ हो: मलाई थाहा छैन।

व्याकरणको प्रश्नमा करण वा अकरण छुट्याउँदा (न … न बाहेक) अर्थले होइन, मुख्य क्रियापदको रूपले निर्णय गर्नुहोस्: ‘यो काम नगरी हुँदैन।’ को मुख्य क्रियापद हुँदैन अकरण भएकाले यो अकरण वाक्य हो, अर्थ करण भए पनि।

क्रियापद करण भए पनि कति वाक्यले ‘अरू होइन’ वा ‘भएन’ भन्ने नकार अर्थ बोक्छन् (अधिकारीको व्याकरणमा: करण वाक्य: अकरण अर्थप्रतिको झुकाव):

कहाँ	उदाहरण	बुझिने नकार
नभएको सर्तमा	समयमै निस्केको भए बस भेटिन्थ्यो।	समयमै निस्किएन, बस भेटिएन
नै, मात्र, त, चाहिँ लाग्दा	दिदी मात्र पौडी खेल्न जानुभयो।	अरू कोही गएन
बोल्दा कुनै शब्दमा जोड दिँदा	भाइ पोखरा गयो।	अरू ठाउँ गएन
कमै, बिरलै, सायदै सँग	बुबा बिरलै टिभी हेर्नुहुन्छ।	प्रायः हेर्नुहुन्न
प्रश्नको रूपमा	यस्तो पानीमा को आउँछ र?	कोही आउँदैन

केही शब्द अकरण क्रियासँग मात्र आउँछन्, र करण बनाउँदा तिनलाई बदल्नैपर्छ: पटक्कै, कत्ति पनि, कसै गरे पनि, मारेकाटे पनि (‘भाइ पटक्कै डराएन।’ ‘कसै गरे पनि ढोका खुलेन।’)। कहिल्यै, कोही पनि जस्ता शब्दको कुरा माथि अकरणसँग आउने शब्द मा छ।

करण वाक्यलाई अकरण बनाउँदा क्रियापद मात्र बदल्दा कहिलेकाहीँ ‘सबैलाई होइन, कसैलाई मात्र’ भन्ने आंशिक निषेध हुन्छ; ‘कसैलाई पनि होइन’ भन्ने पूर्ण निषेध का लागि अरू शब्द पनि बदल्नुपर्छ:

करण	आंशिक निषेध	पूर्ण निषेध
यस पुस्तकालयबाट जोसुकैले किताब लैजान सक्छ।	यस पुस्तकालयबाट जोसुकैले किताब लैजान सक्दैन। (केही जनाले मात्र लैजान सक्छन्)	यस पुस्तकालयबाट कसैले पनि किताब लैजान सक्दैन।
हजुरआमा सधैँ मन्दिर जानुहुन्छ।	हजुरआमा सधैँ मन्दिर जानुहुन्न। (कहिलेकाहीँ मात्र जानुहुन्छ)	हजुरआमा कहिल्यै मन्दिर जानुहुन्न।
कक्षाका सबैले गृहकार्य बुझाए।	कक्षाका सबैले गृहकार्य बुझाएनन्। (प्रायः ‘केहीले मात्र बुझाए’; प्रसङ्गले ‘कसैले बुझाएनन्’ पनि बुझाउन सक्छ)	कक्षामा कसैले पनि गृहकार्य बुझाएन।

जो पनि, जे पनि जस्ता शब्दका पूर्ण निषेधमा क- वाला जोडा आउँछन्: जो पनि → कोही पनि, जसले पनि → कसैले पनि, जे पनि → केही पनि, जहाँ पनि → कहीँ पनि, जुन पनि → कुनै पनि, जहिले पनि → कहिल्यै। केही, कसैलाई मा पनि थप्दा नकारमा जोड आउँछ: भाइले केही खाएन भन्दा भाइले केही पनि खाएन कडा हुन्छ।

सबै, प्रत्येक भएको वाक्यमा क्रियापद मात्र बदल्दा दुवै अर्थ लाग्न सक्छन्; ‘एउटाले पनि होइन’ भन्ने स्पष्ट पार्न कसैले पनि, कुनै पनि लेख्नुहोस्।

कति वाक्यमा क्रियापद मात्र बदल्दा अर्थ अनौठो हुन्छ:

• परिमाण बुझाउने शब्द: भाइ कम खान्छ को अकरण भाइ कम खाँदैन ले ‘भाइ धेरै खान्छ’ भन्ने बुझाउँछ। ‘पटक्कै खाँदैन’ भन्नु छ भने भाइ खाँदै खाँदैन वा भाइ पटक्कै खाँदैन लेख्नुपर्छ।
• कारण र सर्त: कारण वा सर्तको उपवाक्य र मुख्य उपवाक्य सँगै उल्टिन्छन्: पानी परेकाले खेल रोकियो → पानी नपरेकाले खेल रोकिएन; जो अभ्यास गर्छ, त्यो जित्छ → जो अभ्यास गर्दैन, त्यो जित्दैन। माथि कृदन्त र मुख्य क्रिया मा सर्तको यही नियम छ।

करण र अकरण हरेक तहको परीक्षामा वाक्य बदल्ने प्रश्नका रूपमा आउँछ:

• कक्षा ६ र ७: यी कक्षाका परीक्षा पनि प्रायः कक्षा ८ कै विशिष्टीकरण तालिकाको ढाँचामा बनाइन्छन्।
• कक्षा ८ (आधारभूत तहको परीक्षा): प्रश्न ८, वाक्य परिवर्तन (३ अङ्क)। तीन वाक्यमध्ये एउटा करण-अकरण वा प्रेरणार्थकबाट आउँछ, १ अङ्क। नमुना प्रश्न: ‘भाइ सधैँ आफ्नो काम आफैँ गर्छ। (अकरण)’; तालिकाको नमुना उत्तर ‘भाइ कहिल्यै आफ्नो काम आफैँ गर्दैन।’ हो: क्रियापद गर्छ गर्दैन बनेको छ र अर्थ मिलाउन सधैँ कहिल्यै बनेको छ।
• कक्षा ९ र १० (एसइई): पठनबोधको प्रश्न १० (क), १ अङ्क: गद्यांशबाट दिइएको वाक्यलाई करण भए अकरण, अकरण भए करण बनाउने। नमुना: ‘आफ्नो भाषा बोल्न छाडे भने त्यो भाषा क्रमशः हराउँदै जान्छ।’ लाई अकरणमा बदल्दा तालिकाको नमुना उत्तरले सर्त र मुख्य क्रिया दुवै उल्टाएको छ, ताकि अर्थ नबिग्रियोस्: ‘आफ्नो भाषा बोल्न छाडेनन् भने त्यो भाषा क्रमशः हराउँदै जाँदैन।’
• कक्षा ११: प्रश्न ८ (४ अङ्क, दुईमध्ये एक): चार वाक्यको अनुच्छेदका वाक्यलाई करण भए अकरण र अकरण भए करण बनाएर अनुच्छेद फेरि लेख्ने, वा कथन बदल्ने। अदृष्टांशका बहुविकल्पी प्रश्नमा पनि शब्दनिर्माण, पदवर्ग र ध्रुवीयतामध्ये एउटाबाट प्रश्न आउन सक्छ।
• कक्षा १२: प्रश्न ८ (४ अङ्क, दुईमध्ये एक): काल, पक्ष वा भावको अनुच्छेद, वा वाच्य बदल्ने चार वाक्य, वा चार वाक्यको अनुच्छेदलाई ध्रुवीयताका आधारमा बदल्ने।