पदसङ्गति

वाक्यमा एउटा पदको लिङ्ग, वचन, पुरुष वा आदर बदलिँदा त्यससँग जोडिएका अरू पदको रूप पनि बदलिन्छ। यसरी पदहरूबिच रूपको मेल हुनुलाई पदसङ्गति वा छोटकरीमा सङ्गति भनिन्छ।

सङ्गतिमा एउटा पदले बाटो देखाउँछ र अरू पदले पछ्याउँछन्। कर्ताले क्रियापदलाई, विशेष्यले विशेषणलाई बाटो देखाउँछ:

बाटो देखाउने पद	पछ्याउने पद	उदाहरण
कर्ता	क्रियापद	भाइ खेतमा गयो। बहिनी खेतमा गई।
विशेष्य (नाम)	विशेषण	अग्लो रुख, अग्ली दिदी, अग्ला रुखहरू

यी मेल चार कुरामा हुन्छन्: लिङ्ग, वचन, पुरुष र आदर। एउटा पद बदल्दा एउटै वाक्यमा कति पद फेरिन्छन्, हेर्नुहोस्:

कुन कुरा बदलियो	वाक्य
सुरुको वाक्य	मेरो सानो भाइ स्कुल गयो।
लिङ्ग	मेरी सानी बहिनी स्कुल गई।
वचन	मेरा साना भाइहरू स्कुल गए।
आदर	मेरा साना काका स्कुल जानुभयो।

भाइको सट्टा बहिनी राख्दा मेरो, सानो र गयो तीनै पद फेरिए। सङ्गति मिलाउनु भनेको यस्तो बेला एउटा पद पनि नछुटाउनु हो।

कक्षा ७ मा यी चार मेलका नाम राखिन्छन्: लिङ्गमा मिल्नु लिङ्ग सङ्गति, वचनमा मिल्नु वचन सङ्गति, पुरुषमा मिल्नु पुरुष सङ्गति, र आदरमा मिल्नु आदर सङ्गति। छोरी चिठी लेख्छे (लिङ्ग), केटाकेटीहरू चौरमा खेल्छन् (वचन), तिमी भोलि आउँछौ (पुरुष) र तपाईँ कहाँ बस्नुहुन्छ (आदर) यसैका उदाहरण हुन्।

वाक्यको मूल सङ्गति कर्ता र क्रियापदबिच हुन्छ। क्रियापदले कर्ताको लिङ्ग, वचन, पुरुष र आदर चारैलाई पछ्याउँछ:

कर्ता	पढ्नु (वर्तमान)	पढ्नु (भूत)
म	पढ्छु	पढेँ
हामी	पढ्छौँ	पढ्यौँ
तँ (पु.) / तँ (स्त्री.)	पढ्छस् / पढ्छेस्	पढिस्
तिमी (पु.) / तिमी (स्त्री.)	पढ्छौ / पढ्छ्यौ	पढ्यौ
ऊ (पु.) / ऊ (स्त्री.)	पढ्छ / पढ्छे	पढ्यो / पढी
उनी (पु.) / उनी (स्त्री.)	पढ्छन् / पढ्छिन्	पढे / पढिन्
उनीहरू	पढ्छन्	पढे
तपाईँ, उहाँ	पढ्नुहुन्छ	पढ्नुभयो

यस तालिकाबाट तीन कुरा देखिन्छन्: प्रथम पुरुष (म, हामी) र बहुवचनमा लिङ्ग छुट्टिँदैन; भूत कालमा द्वितीय पुरुषले पनि लिङ्ग देखाउँदैन; उच्च आदरमा लिङ्ग र वचन दुवै छुट्टिँदैनन्। कुन ठाउँमा लिङ्ग देखिँदैन भन्ने पूरा सूची लिङ्ग, वचन र पुरुष अध्यायमा छ, र सबै काल, पक्ष र भावका रूप धातुरूपावली परिशिष्टमा।

नाम कर्ता हुँदा पनि क्रियापद त्यही नियमले चल्छ, किनभने सबै नाम तृतीय पुरुष हुन्: किसान खेत जोत्छ, किसानहरू खेत जोत्छन्, आमा खेत जोत्नुहुन्छ।

पूर्ण पक्षमा क्रियापदको -एको भाग विशेषण जस्तै कर्तासँग लिङ्ग, वचन र आदरमा मिल्छ, र पछिको छ, थियो पुरुषसँग: उसले चिठी लेखेको छ, उसले चिठी लेखेकी छ, हामीले चिठी लेखेका छौँ, उनले चिठी लेखेका छन्। केटीले आफ्नो कुरा गर्दा मैले चिठी लेखेकी छु भन्छे। उच्च आदरमा भने -एको को ठाउँमा -नुभएको आउँछ र लिङ्ग हराउँछ: आमाले चिठी लेख्नुभएको छ।

र ले जोडिएका दुई वा धेरै कर्ता मिलेर बहुवचन बन्छन्, त्यसैले क्रियापद बहुवचनमा जान्छ: सुरज र पेम्बा सँगै पढ्छन्, बाख्रा र भेडा खोलातिर गए। बहुवचनमा लिङ्ग छुट्टिँदैन, त्यसैले दुवै कर्ता महिला भए पनि क्रियापद उही हुन्छ: निर्मला र सपना बजार गए।

कर्ताहरू फरक फरक पुरुषका भए क्रियापद कुन पुरुषमा जाने भन्ने एउटा क्रम छ:

जोडिएका कर्ता	क्रियापद कुन पुरुषमा	उदाहरण
प्रथम + अरू कुनै	प्रथम (हामी जस्तै)	दिदी र म मामाघर जान्छौँ। तिमी र म सँगै पढ्छौँ।
द्वितीय + तृतीय	द्वितीय (तिमीहरू जस्तै)	तिमी र तिम्रो भाइ भोलि आउँछौ।
तृतीय + तृतीय	तृतीय (उनीहरू जस्तै)	आमा र छोरी पसल गए।

अर्थात् म वा हामी वाक्यमा भए क्रियापद प्रथम पुरुषको बहुवचनमा जान्छ; म नभई तँ वा तिमी भए द्वितीय पुरुषको बहुवचनमा। सजिलो जाँच: जोडिएका कर्ताको सट्टा एउटै सर्वनाम राखेर हेर्नुहोस्। दिदी र म = हामी, त्यसैले जान्छौँ; तिमी र भाइ = तिमीहरू, त्यसैले आउँछौ। (अधिकारीको व्याकरणमा यसलाई ‘पुरुषहरूबिच सङ्गतिको उच्चता’ भनिएको छ।)

विशेषणले जुन नामको विशेषता बताउँछ, त्यो नाम विशेष्य हो (यो नाम कक्षा ७ को पुस्तकले दिन्छ; कक्षा ६ मा ‘विशेषण र नामको सङ्गति’ भनेर पढिन्छ)। ओकारान्त विशेषण (राम्रो, अग्लो, सानो, जेठो) विशेष्यको लिङ्ग, वचन र आदरअनुसार फेरिन्छन्:

विशेष्य	विशेषण
पुलिङ्ग एकवचन	काँचो आँप, सानो भाइ
स्त्रीलिङ्ग	सानी बहिनी, जेठी छोरी
बहुवचन	काँचा आँपहरू, साना भाइहरू
आदर गरिने पुलिङ्ग	साना काका, ठुला बुबा

ओकारान्त नभएका विशेषण (असल, सुन्दर, मिहिनेती, नयाँ) भने फेरिँदैनन्: असल भाइ, असल बहिनी, असल भाइहरू। विशेषणका प्रकार र रूपको विस्तार विशेषण अध्यायमा छ।

मेरो, हाम्रो, रामको जस्ता पद पनि यसरी नै फेरिन्छन्: मेरो मामा, मेरी फुपू, हाम्रा गुरु। कक्षा ६ को पाठ्यपुस्तकले यिनलाई पनि विशेषणसँगै मिलाउन दिन्छ; यिनको नाम (भेदक) र नियम तल भेदक र भेद्यको सङ्गति मा छ।

विशेषण नामअगाडि मात्र होइन, क्रियापदअगाडि विधेयमा आउँदा पनि विशेष्यसँगै मिल्छ: यो रुख अग्लो छ, यी रुख अग्ला छन्, रमिला धेरै फुर्तिली छ, हजुरबुबा अझै बलिया हुनुहुन्छ।

एउटा वाक्यमा आएको नामको सट्टा अर्को वाक्यमा सर्वनाम आउँदा त्यो सर्वनाम नामसँग वचन र आदर मा मिल्नुपर्छ। आदरअनुसार सर्वनाम बदलिन्छ भने क्रियापद पनि त्यसैअनुसार बदलिन्छ:

नाम	मिल्ने सर्वनाम	उदाहरण
भाइ (सामान्य)	ऊ	भाइ बाँसुरी बजाउँछ। ऊ मेलामा पनि बजाउँछ।
दिदी, भानुभक्त (मध्यम)	उनी	भानुभक्तले रामायण लेखे। उनी तनहुँका थिए।
हजुरबुबा, आमा (उच्च)	उहाँ	हजुरबुबा बिहानै उठ्नुहुन्छ। उहाँ भजन गाउनुहुन्छ।
सुनिता र जमुना (बहुवचन)	उनीहरू	सुनिता र जमुना दिदीबहिनी हुन्। उनीहरू एउटै विद्यालयमा पढ्छन्।

नेपालीका तृतीय पुरुष सर्वनाममा पुलिङ्ग र स्त्रीलिङ्गको छुट्टै रूप हुँदैन: ऊ केटो र केटी दुवैका लागि आउँछ। त्यसैले लिङ्ग सर्वनामले होइन, त्यसपछिको क्रियापदले देखाउँछ: कल्पना गाउँमा बस्छिन्। उनी हरेक बिहान बारीमा काम गर्छिन्।

एउटा व्यक्तिलाई एउटा अनुच्छेदभित्र एउटै आदर दिइन्छ। पहिलो वाक्यमा हुन् (मध्यम) भनिसकेपछि अर्को वाक्यमा उहाँ (उच्च) लेख्नु सङ्गति बिगार्नु हो: ‘लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा महाकवि हुन्। उहाँले मुनामदन लेख्नुभयो।’ को सट्टा … हुन्। उनले मुनामदन लेखे। लेख्नुपर्छ। आदरको यो नियम आदर अध्यायमा पनि छ।

को, की, का; रो, री, रा वा नो, नी, ना लागेर कुनै कुरा कसको हो भन्ने देखाउने पद भेदक हो, र जसको सम्बन्ध देखाइन्छ त्यो पद भेद्य: पासाङको घर मा पासाङको भेदक, घर भेद्य।

भेदकले भेद्य सँग लिङ्ग, वचन र आदर मिलाउँछ, भेदक जुन व्यक्तिको हो त्यससँग होइन:

भेद्य	भेदक	उदाहरण
पुलिङ्ग एकवचन, वस्तु	को, रो, नो	रोहितको भाइ, मेरो किताब, आफ्नो काम
स्त्रीलिङ्ग	की, री, नी	रोहितकी बहिनी, मेरी आमा, आफ्नी छोरी
बहुवचन	का, रा, ना	रोहितका साथीहरू, मेरा किताबहरू, आफ्ना जुत्ताहरू
आदर गरिने पुलिङ्ग	का, रा, ना	रोहितका बुबा, मेरा गुरु

रोहितकी बहिनी मा रोहित केटो हो, तर भेदक की भएको छ, किनभने बहिनी स्त्री हुन्। उल्टो, निर्मलाको भाइ मा निर्मला स्त्री भए पनि को नै आउँछ। निर्जीव वस्तुमा लिङ्ग छुट्टिँदैन, त्यसैले चिठी, घडी, कुर्सी जस्ता ईकारान्त वस्तुसँग पनि को नै आउँछ: मेरो घडी, तिम्रो चिठी। भेदकको विस्तार विशेषण अध्यायमा छ।

कक्षा ९ मा पदसङ्गतिलाई कुन कुन पदबिच मेल हुन्छ भनेर चार प्रकारमा छुट्याइन्छ:

प्रकार	कुन पदबिच	उदाहरण
कर्ता र क्रियाबिच	कर्ता र क्रियापद	बहिनी गीत गाउँछे। हामी खेल्न जान्छौँ।
नाम र सर्वनामबिच	नाम र त्यसको सट्टा आउने सर्वनाम	आमा बजार जानुभयो। उहाँ चाँडै फर्कनुहुन्छ।
विशेषण र विशेष्यबिच	विशेषण र नाम	अग्ली दिदी, ठुला गुरु, साना बालबालिका
भेदक र भेद्यबिच	भेदक र भेद्य	मेरी आमा, हाम्रा गुरु, उसको घर

कुनै वाक्यमा कुन सङ्गति बिग्रेको छ भनेर चिन्दा पहिले पदको जोडी खोज्नुहोस्, अनि त्यो जोडी लिङ्ग, वचन, पुरुष वा आदरमध्ये कुन कुरामा मिलेन, त्यो हेर्नुहोस्। उदाहरण: ‘ठुलो छोरी पनि मेला गइन्।’ मा जोडी ठुलो र छोरी हो; सङ्गति विशेषण र विशेष्यबिच, लिङ्गमा बिग्रेको छ। शुद्ध रूप: ठुली छोरी पनि मेला गइन्।

केही ठाउँमा सङ्गतिका दुई रूप दुवै शुद्ध मानिन्छन्:

• कृदन्तमा आदर: शिक्षकले दिनुभएको गृहकार्य र शिक्षकले दिएको गृहकार्य दुवै चल्छन् (आदर)।
• समूह जनाउने केही नाम: जनता जस्ता नाम एकवचन र बहुवचन दुवैमा आउँछन्; परिवार, भिड भने एकवचनमै (लिङ्ग, वचन र पुरुष)।
• अनिश्चयवाचक सर्वनाम: कोही सँग एकवचन र बहुवचन दुवै क्रियापद आउँछन्: बैठकमा कोही बोलेन र बैठकमा कोही बोलेनन्।
• टोकरी, डोको जस्ता नापसँग गन्न सकिने फल: दुई डोका सुन्तला छ र दुई डोका सुन्तला छन् दुवै चल्छन्; पूरै थुप्रो सम्झे एकवचन, एक एक दाना सम्झे बहुवचन।
• मानवीकरण: कविता र कथामा नदी, जून, प्रकृति जस्ता कुरालाई मान्छे जस्तो बनाउँदा स्त्रीलिङ्ग पनि चल्छ: पहाडकी छोरी तमोर नाच्दै तराई झरिन्। यस्तोमा प्रायः मध्यम आदरको रूप (झरिन्) आउँछ। सामान्य लेखाइमा भने तमोर नदी तराई झर्छ नै।
• स्त्रीलिङ्गको सहायक क्रियापद: -एकी पछि पाठ्यपुस्तक छ लेख्छ: उसले चिठी लेखेकी छ। बोलचालमा र कतिपय लेखकले छे पनि लेख्छन् (माथि कर्ता र क्रियापदको सङ्गति मा ‘मत फरक छ’ हेर्नुहोस्)।

गन्न नसकिने नामका दुई नियम भने एउटै रूपका छन्, तर सजिलै छुट्छन्:

• गन्न नसकिने धेरै नाम सँगै आए पनि सबैलाई एउटै थुप्रो मानेर क्रियापद एकवचनमा राखिन्छ: भकारीमा धान, गहुँ र कोदो छ। (‘छन्’ होइन)
• गन्न नसकिने नामलाई गेडो, माना, मुठो, थोपो जस्ता नापले गन्दा एकभन्दा बढी हुँदा ओकारान्त नापको शब्द आकारान्त बन्छ (गेडो → गेडा), तर क्रियापद एकवचनमै रहन्छ: भुइँमा चार गेडा चामल खस्यो, भाँडामा तीन माना दाल छ। नाप आफैँ कर्ता भए भने बहुवचन: दालका तीन माना बाँकी छन्।

कर्मवाच्यमा कर्ता बाट वा द्वारा लागेर गौण हुन्छ, त्यसैले क्रियापद कर्मसँग मिल्छ: मबाट एउटा चिठी लेखियो, मबाट तीनओटा चिठी लेखिए। भाववाच्यमा भने मिल्ने पद नै नहुने भएकाले क्रियापद सधैँ एउटै रूपमा रहन्छ: मबाट हाँसियो, उनीहरूबाट हाँसियो। वाच्यको विस्तार वाच्य अध्यायमा छ।

एसइईमा पदसङ्गतिको प्रश्न एउटा वाक्यको होइन, अनुच्छेदको आउँछ: कुनै अनुच्छेदलाई अर्को पुरुष, वचन, लिङ्ग वा आदरमा पुनर्लेखन गर्नुपर्छ। यस्तो बेला एउटा पद बदलिँदा पूरै अनुच्छेदमा कति पद फेरिन्छन् भन्ने कुरा ध्यान दिनुपर्छ। यसो गर्नुहोस्:

1. हरेक वाक्यको कर्ता खोज्नुहोस्। निर्देशनले बदल्न भनेको कर्ता कुन कुन वाक्यमा छ, चिनो लगाउनुहोस्।
2. त्यो कर्ता बदल्नुहोस्; सर्वनाम भए त्यसका ले, लाई, को लागेका रूप पनि (म → ऊ, मैले → उसले, मलाई → उसलाई, मेरो → उसको)।
3. त्यस कर्तासँग जोडिएका भेदक, विशेषण र क्रियापद एक एक गरी बदल्नुहोस्।
4. कर्ता अर्कै भएका वाक्यमा क्रियापद नबदल्नुहोस्; त्यहाँ भेदक वा सर्वनाम मात्र फेरिन सक्छन्।

उदाहरण, प्रथम पुरुषबाट तृतीय पुरुषमा:

प्रथम पुरुष	तृतीय पुरुष
म हरेक शनिबार साइकल चलाउँछु।	ऊ हरेक शनिबार साइकल चलाउँछ।
मेरो साइकल पुरानो छ।	उसको साइकल पुरानो छ।
मेरा साथीहरू पनि मसँगै जान्छन्।	उसका साथीहरू पनि उससँगै जान्छन्।
हिजो मैले नयाँ बाटो पत्ता लगाएँ।	हिजो उसले नयाँ बाटो पत्ता लगायो।

तेस्रो वाक्यको कर्ता साथीहरू हो, त्यसैले जान्छन् जस्ताको तस्तै रह्यो; मेरा र मसँगै मात्र बदलिए।

कक्षा ११ मा उल्टो काम पनि आउँछ: सङ्गति नमिलेका चार वाक्यको अनुच्छेद दिइन्छ, जसमा हरेक वाक्यमा फरक प्रकारको सङ्गति बिग्रेको हुन्छ, र त्यसलाई शुद्ध पार्नुपर्छ। यस्तो बेला हरेक वाक्यमा माथिका चार जोडी एक एक गरी जाँच्नुहोस्।

पदसङ्गति हरेक तहको परीक्षामा सोधिन्छ, र लेखनका सबै प्रश्नमा भाषिक शुद्धताको अङ्कमा पनि गनिन्छ:

• कक्षा ६ र ७: यी कक्षाका परीक्षा पनि प्रायः कक्षा ८ कै विशिष्टीकरण तालिकाको ढाँचामा बनाइन्छन्।
• कक्षा ८ (आधारभूत तहको परीक्षा): प्रश्न ८, वाक्य परिवर्तन, ३ अङ्क। तीनओटा वाक्यमध्ये एउटा लिङ्ग, वचन, पुरुष वा आदरको हुन्छ, कोष्ठकमा निर्देशनसहित, जस्तै ‘(प्रथम पुरुष)’।
• कक्षा ९ र १० (एसइई): प्रश्न ८, २ अङ्क, भावको प्रश्नसँग दुईमध्ये एक छान्ने गरी: (ख) लिङ्ग, वचन, पुरुष वा आदरमध्ये एउटाको निर्देशनसहित दिइएको अनुच्छेदको पुनर्लेखन। तालिकाको नमुनामा प्रथम पुरुषका चार वाक्यलाई तृतीय पुरुषमा बदल्न लगाइएको छ; हरेक वाक्यको ०.५ अङ्क।
• कक्षा ११: प्रश्न ७, ४ अङ्क: लिङ्ग, वचन, पुरुष र आदरमध्ये दुई आधारमा रूपायन, वा अनुच्छेदलाई एउटा आधारमा रूपायन। प्रश्न ८ (क) को एउटा विकल्पमा सङ्गति नमिलेका चार वाक्यको अनुच्छेदलाई उद्देश्य र विधेय, नाम र सर्वनाम, विशेषण र विशेष्य र भेदक र भेद्यका आधारमा शुद्ध पार्नुपर्छ।
• कक्षा १२: प्रश्न ७, ४ अङ्क, दुईमध्ये एक: (ख) बढीमा चार वाक्यको अनुच्छेदलाई लिङ्ग, वचन, पुरुष वा आदरमध्ये एउटाका आधारमा रूपायन (अर्को विकल्प कारकको हुन्छ)।