वाक्यका प्रकार

वाक्यमा कतिओटा पूरा कुरा छन् र ती कसरी जोडिएका छन् भन्ने आधारमा वाक्य तीन किसिमका हुन्छन्: सरल, संयुक्त र मिश्र।

किसिम छुट्याउन पहिले वाक्यमा समापिका क्रिया गन्नुहोस्: वाक्य वा त्यसको खण्ड टुङ्ग्याउने क्रियापद (गयो, पढ्छन्, भएको थियो)। गएर, पढ्दा, गरेपछि, गर्ने, भए पनि जस्ता असमापिका क्रिया ले कुरा अघि बढाउँछन्, तर वाक्य टुङ्ग्याउँदैनन्। क्रियापद अध्यायमा यिनलाई समापक र असमापक क्रिया भनिएको छ; नाम मात्र फरक हो।

सरल वाक्य

एउटै समापिका क्रिया भएको वाक्यलाई सरल वाक्य भनिन्छ। यसमा एउटा उद्देश्य र एउटा विधेय हुन्छ (उद्देश्य र विधेय); अरू क्रिया भए ती असमापिका हुन्छन्।

• चरा उड्यो।
• आमा बिहानै उठेर गाई दुहुनुहुन्छ।
• वर्षा सकिएपछि किसानहरू धान काट्न थाल्छन्।

दोस्रो वाक्यमा उठेर र तेस्रोमा सकिएपछि असमापिका क्रिया हुन्; दुवैमा वाक्य टुङ्ग्याउने क्रिया एउटै छ। तेस्रोको काट्न थाल्छन् दुई शब्दको भए पनि एउटै समापिका क्रियापद हो।

संयुक्त वाक्य

दुई वा दुईभन्दा बढी स्वतन्त्र वाक्य र, अनि, तर, वा, त्यसैले जस्ता संयोजकले जोडिएर बनेको वाक्यलाई संयुक्त वाक्य भनिन्छ। स्वतन्त्र भन्नाले संयोजक हटाउँदा पनि हरेक खण्ड आफैँमा पूरा वाक्य रहन्छ।

• घाम लाग्यो र हिउँ पग्लियो।
• आज पढ वा भोलि बिहानै उठेर पढ।
• दाइ धेरै पढ्नुभयो तर जागिर पाउनुभएन।
• बाटो बिग्रिएको थियो, त्यसैले बस ढिलो आयो।

संयुक्त वाक्य बनाउने संयोजक: र, अनि, तथा, वा, अथवा, या, तर, तापनि, तैपनि, त्यसैले, तसर्थ, किनकि, किनभने, नत्र (अव्यय)।

कक्षा १० मा यिनलाई निरपेक्ष संयोजक भनिन्छ, किनभने यिनले जोडेका वाक्य एकअर्कामा निर्भर हुँदैनन्।

मिश्र वाक्य

एउटा प्रधान (मुख्य) वाक्यमा अर्को आश्रित वाक्य जब–तब, जुन–त्यो, भने जस्ता संयोजकले जोडिएर बनेको वाक्यलाई मिश्र वाक्य भनिन्छ। आश्रित खण्ड एक्लै भन्दा अधुरो लाग्छ, किनभने त्यसको अर्थ प्रधान वाक्यमा अडिएको हुन्छ।

• जब घन्टी बज्यो, तब विद्यार्थीहरू कक्षाबाहिर निस्के।
• जसले पहिले टिकट काट्छ, उसले अगाडिको सिट पाउँछ।
• पानी पर्‍यो भने खेल रोकिन्छ।
• भोलि बिदा हुन्छ भन्ने खबर आयो।

‘जब घन्टी बज्यो’ एक्लै भन्दा ‘तब के भयो?’ भन्ने प्रश्न बाँकी रहन्छ; त्यसैले यो आश्रित खण्ड हो, र ‘विद्यार्थीहरू कक्षाबाहिर निस्के’ प्रधान।

मिश्र वाक्य बनाउने संयोजक प्रायः जोडीमा आउँछन्: जब–तब, जुन–त्यो, जो–त्यो, जे–त्यो, जसले–उसले, जति–त्यति, जहाँ–त्यहाँ, जसरी–त्यसरी, जता–त्यता, यदि–भने; एक्लै आउनेमा भने, भन्ने, भनी, भनेर, कि (अव्यय)।

कक्षा १० मा यिनलाई सापेक्ष संयोजक भनिन्छ, किनभने यिनले जोडेको एउटा खण्ड अर्कोमा निर्भर हुन्छ।

कक्षा १० को पुस्तकले बनोटका आधारमा वाक्यलाई दुई ठुला समूहमा राखेको छ: सरल वाक्य र जटिल वाक्य। दुई वा दुईभन्दा बढी वाक्य संयोजकले जोडिएर बनेको वाक्य जटिल हो, र जटिल वाक्य दुई किसिमका हुन्छन्:

जटिल वाक्य	जोड्ने संयोजक	जोडिएका खण्ड	उदाहरण
संयुक्त	निरपेक्ष: र, अनि, वा, अथवा, तर …	दुवै आफैँमा पूरा	बिजुली गयो अनि सबै अँध्यारो भयो।
मिश्र	सापेक्ष: जुन–त्यो, जति–त्यति, भने, भन्ने …	एउटा अर्कोमा निर्भर	जुन बाटो छोटो छ, त्यो बाटो उकालो छ।

त्यसैले कक्षा ८–९ को तीन किसिम र कक्षा १० को दुई समूह एउटै कुरा हुन्: सरल वाक्य उही रहन्छ, अनि संयुक्त र मिश्र दुवैलाई मिलाएर जटिल भनिन्छ। कुन संयोजकले कुन किसिम बनाउँछ भन्ने कुरा अव्यय अध्यायमा छ।

वाक्यले के भन्न खोजेको छ भन्ने आधारमा पनि वाक्य छुट्याइन्छन्। अनिवार्य नेपालीका पाठ्यपुस्तकमा यो वर्गीकरण छुट्टै पढाइँदैन, तर प्रश्नवाचक र विस्मयादिबोधक चिह्न, आज्ञा र इच्छाका रूपमा यसको प्रयोग सबै कक्षामा आउँछ। कक्षा १२ को ऐच्छिक भाषाविज्ञानले भने यी पाँच किसिम नाम लिएरै पढाउँछ। व्याकरणका पुस्तकमा नाम अलि फरक फरक छन्; पहिलो र अन्तिमलाई भाषाविज्ञानको पाठ्यक्रमले सामान्यार्थक र विस्मयार्थक भनेको छ:

किसिम	के गर्छ	उदाहरण
विधानार्थक (सामान्यार्थक)	कुनै कुरा बताउँछ, हुन्छ वा हुँदैन भन्छ	आज बजार बन्द छ। आज बजार खुलेन।
प्रश्नार्थक	केही सोध्छ	बजार खुला छ? बजार कहिले खुल्छ?
आज्ञार्थक	आदेश, अनुरोध वा सल्लाह दिन्छ	ढोका बन्द गर। कृपया बस्नुहोस्।
इच्छार्थक	इच्छा, आशीर्वाद वा कामना व्यक्त गर्छ	तिम्रो यात्रा सफल होस्।
विस्मयादिबोधक (विस्मयार्थक)	अचम्म, खुसी, दुःख जस्ता भाव पोख्छ	कति राम्रो दृश्य! आहा, हिउँ परेछ!

विधानार्थक वाक्य करण (हो भन्ने) वा अकरण (होइन भन्ने) दुवै हुन सक्छ (करण र अकरण)। आज्ञा र इच्छा बुझाउने क्रियाका रूप भाव अध्यायमा छन्, र वाक्यको अन्त्यमा लाग्ने चिह्न लेख्य चिह्न अध्यायमा।

(अधिकारीको व्याकरणमा अर्थका आधारमा वाक्यका छ वर्ग छन्। तीमध्ये सामान्यार्थक र प्रश्नार्थक माथिकै जस्ता छन्; विस्मयको वर्गलाई आश्चर्यादि बोधक भनिएको छ, जसले आशङ्का पनि बुझाउँछ; र आज्ञा र इच्छा दुवैलाई विध्यर्थक भनेर एउटै वर्गमा राखिएको छ।)

प्रश्नार्थक वाक्यका दुई किसिम

नेपालीमा प्रश्न बनाउँदा पदक्रम फेरिँदैन (पदक्रम):

• हो कि होइन सोध्ने प्रश्न: विधानार्थक वाक्यकै अन्त्यमा प्रश्नचिह्न राखेर, बोल्दा स्वर उठाएर: ‘तिमी भोलि आउँछौ?’ सुरुमा के थप्न पनि सकिन्छ: ‘के तिमी भोलि आउँछौ?’ उत्तर हो / होइन वा आउँछु / आउँदिनँ हुन्छ।
• प्रश्नवाचक शब्द भएको प्रश्न: को, के, कहाँ, कहिले, किन, कसरी, कति, कुन उत्तरको ठाउँमै आउँछन्: ‘तिमी कहिले आउँछौ?’ – ‘म भोलि आउँछु।’ यसको उत्तर हो / होइन हुँदैन।

अर्काको प्रश्न अर्को वाक्यभित्र भन्दा प्रश्नचिह्न लाग्दैन: ‘उसले म कहिले आउँछु भनेर सोध्यो।’ प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष कथनको कुरा कथन अध्यायमा छ।

संयुक्त वाक्यका दुई खण्ड बराबर हुन्छन्, तर तिनको नाता संयोजकअनुसार फरक हुन्छ। सबैभन्दा प्रष्ट नाता यस्ता छन्:

नाता	संयोजक	उदाहरण
थप (समुच्चय)	र, तथा, अनि; अकरणमा न … न	दाइ गाउँछन् र दिदी बाँसुरी बजाउँछिन्। न घाम लाग्यो न पानी पर्‍यो।
एकै साथ (युगपद्)	पनि … पनि	आमा गीत पनि गाउँदै हुनुहुन्थ्यो, लुगा पनि धुँदै हुनुहुन्थ्यो।
विकल्प	वा, अथवा, या, कि … कि, चाहे … चाहे	बसमा जाऊ वा पैदलै हिँड।
क्रम (अनुक्रम)	र, अनि, त्यसपछि	घाम अस्तायो, अनि चराहरू गुँडतिर फर्के।
कारण-कार्य (पहिले कारण, अनि त्यसको फल)	र, र नै, र त	बाटो चिप्लो थियो र भाइ लड्यो।
विरोध (विपरीत)	तर, तापनि, तैपनि, र पनि; नत्र, अन्यथा, नभए	ऊ थाकेको थियो, तैपनि काम सक्यो। छाता लैजाऊ, नत्र भिज्छौ।
तुलना (व्यतिरेक तथा तुलना)	तर, चाहिँ, त, एकातिर … अर्कातिर	म चिया खान्छु, बहिनी चाहिँ दुध खान्छे।
तुरुन्तै पछि (शीघ्रता)	… कि …	घन्टी बज्यो कि विद्यार्थी कक्षाबाट निस्किहाले।
कारण	किनभने, किनकि	आज विद्यालय बन्द छ, किनभने पानी धेरै पर्‍यो।
परिणाम	त्यसैले, यसैले, यस कारण, फलस्वरूप, तसर्थ	पानी धेरै पर्‍यो, त्यसैले आज विद्यालय बन्द छ।
व्याख्या	अर्थात्, के हो भने	यो पुल झोलुङ्गे पुल हो, अर्थात् यो डोरीमा झुन्डिएको छ।
सट्टा	बरु, उल्टै	उसले माफी मागेन, बरु उल्टै कराउन थाल्यो।

कारण र परिणामका पङ्क्ति हेर्दा देखिन्छ, यी दुई एउटै घटनाका दुई पाटा हुन्: किनभने पछि कारण आउँछ, त्यसैले पछि परिणाम। वाक्य बदल्दा यो नाता उल्टो पर्नु हुँदैन।

यी नाता र कोष्ठका नाम अधिकारीको व्याकरणको बाह्रौँ अध्याय (पृ. २३२–२३५) अनुसार छन्; कारण (किनभने) को पङ्क्ति पाठ्यपुस्तक र शिक्षक निर्देशिकाअनुसार हो (उनी यसलाई मिश्र मान्छन्, माथिको ‘मत फरक छ’), र सट्टा को पङ्क्ति हाम्रो थप हो। उनका केही कुरा ध्यान दिनुपर्ने छन्। र ले जोडेका क्रम र कारण-कार्यका खण्ड उल्टाए अर्थ बदलिन्छ: ‘पानी पर्‍यो र खेल रोकियो।’ र ‘खेल रोकियो र पानी पर्‍यो।’ फरक घटना हुन्। परिणामका खण्डको क्रम पनि फेरिँदैन, र यस्तो वाक्य कारण-कार्यकै नजिक पर्छ। नत्र, अन्यथा विकल्प होइनन्, विरोधमा पर्छन्: पहिलो खण्डको कुरा नमाने के हुन्छ भन्ने दोस्रोले बताउँछ। एकातिर … अर्कातिर ले दुई कुराको भिन्नता देखाउँदा तुलना, दुवै कुरा थप्दा समुच्चय बन्छ।

मिश्र वाक्यको हरेक खण्डलाई उपवाक्य भनिन्छ: प्रधान खण्ड मुख्य उपवाक्य, र त्यसमा अडिएको खण्ड आश्रित उपवाक्य। कक्षा १२ को ऐच्छिक भाषाविज्ञानले मुख्य र आश्रित उपवाक्य र आश्रित उपवाक्यका तीन किसिम पढाउँछ, र अधिकारीको व्याकरणले पनि आश्रित उपवाक्यलाई वाक्यमा गर्ने कामका आधारमा तीन समूहमा राखेको छ। नाम भने फरक छन्: भाषाविज्ञानको पाठ्यक्रममा पूरक उपवाक्य, क्रियाविशेषण उपवाक्य र विशेषण उपवाक्य; अधिकारीको व्याकरणमा नाम उपवाक्य, क्रियायोगिक उपवाक्य र सम्बन्ध बोधक उपवाक्य। यहाँ अधिकारीकै नाम लिइएको छ। आश्रित उपवाक्यले वाक्यमा एउटा पदको काम गर्छ: कहिले नामको, कहिले क्रियायोगीको, कहिले विशेषणको।

नाम उपवाक्य

मुख्य उपवाक्यको कर्ता, कर्म वा पूरक बनेर आउने आश्रित उपवाक्यलाई नाम उपवाक्य भनिन्छ, किनभने यसले नामको काम गर्छ। यो प्रायः भन्ने (कुरा) ले वा कि ले जोडिन्छ।

• कर्ता: ‘भोलि हडताल हुन्छ भन्ने कुरा सबैतिर फैलियो।’ के फैलियो? हडताल हुन्छ भन्ने कुरा।
• कर्म: ‘हजुरआमालाई नातिनी भोलि आउँछे भन्ने थाहा छैन।’ ‘उसले भन्यो कि ऊ आउँदैन।’
• नामको अर्थ खोल्ने: ‘मेहनत गरे सफल भइन्छ भन्ने विश्वास उनमा थियो।’ यहाँ आश्रित उपवाक्यले विश्वास के हो भनेर खोलेको छ।

क्रियायोगिक उपवाक्य

मुख्य उपवाक्यको काम कहिले, कहाँ, कसरी, किन वा कुन सर्तमा हुन्छ भन्ने बताउने आश्रित उपवाक्यलाई क्रियायोगिक उपवाक्य भनिन्छ। यसले क्रियायोगीको काम गर्छ।

के बताउँछ	संयोजक	उदाहरण
समय	जब–तब, जहिले–तहिले	जब बत्ती गयो, तब हामी सुत्यौँ।
ठाउँ	जहाँ–त्यहाँ, जता–त्यता	जहाँ पानी हुन्छ, त्यहाँ बस्ती बस्छ।
तरिका	जसरी–त्यसरी	जसरी हजुरआमाले सिकाउनुभयो, त्यसरी नै हामीले सेल पोल्यौँ।
सर्त	(यदि) … भने	टिकट पायौ भने फिल्म हेर्न जाऔँला।
विरोध	भने पनि, यद्यपि–तथापि	यद्यपि बाटो लामो थियो, तथापि हामी समयमै पुग्यौँ।
परिणाम	यति … कि	ऊ यति थाकेको थियो कि बसमै निदायो।
प्रयोजन	भनेर	आमा छिटो आइपुगुन् भनेर बुबाले ट्याक्सी पठाउनुभयो।
कारण	किनभने, किनकि	ऊ आज आएन, किनभने उसको भाइ बिरामी छ।
तुरुन्तै परिणाम	… कि	ढोका खोल्यौ कि बिरालो भित्र पस्छ।
रीति	यसरी … कि, कसरी … भने	ऊ यसरी करायो कि सारा टोल ब्युँझियो।

अधिकारीको व्याकरणले कारण बुझाउने किनभने को खण्डलाई पनि आश्रित उपवाक्य मानेको छ, तर पाठ्यपुस्तकले त्यस्तो वाक्यलाई संयुक्त भन्छन् (माथिको मत फरक छ)। सर्त बुझाउने उपवाक्य पनि दुई किसिमका हुन्छन्: पूरा हुन सक्ने सर्त (‘बस पायौ भने साँझसम्म आइपुग्छौ।’) र नभएको कुराको कल्पना (‘बस पाएको भए साँझसम्म आइपुग्थ्यौ।’)। दोस्रोमा सर्त पूरा भएको छैन भन्ने बुझिन्छ; यसका क्रियारूप भाव अध्यायमा छन्।

सम्बन्ध बोधक उपवाक्य

जो, जुन, जे जस्ता सम्बन्धवाचक सर्वनामले सुरु भएर मुख्य उपवाक्यको कुनै नामलाई चिनाउने आश्रित उपवाक्यलाई सम्बन्ध बोधक उपवाक्य भनिन्छ। यसले विशेषणको काम गर्छ।

• ‘जुन गीत तिमीले गायौ, त्यो गीत हजुरआमालाई मन पर्‍यो।’ कुन गीत? तिमीले गाएको।

• ‘जो मान्छे हिजो आएका थिए, उनी मेरा मामा हुन्।’

• सम्बन्धवाचक शब्द दोहोरिन पनि सक्छ, अनि त्यसको जोडी पनि दोहोरिन्छ: ‘जे जे चाहिन्छ, त्यो त्यो टिप्नुहोस्।’ ‘जहाँ जहाँ पानी जम्छ, त्यहाँ त्यहाँ लामखुट्टे फैलिन्छ।’

• -सुकै लागेको सम्बन्धवाचक (जोसुकै, जेसुकै, जहाँसुकै) ले ‘जुन भए पनि’ भन्ने अर्थ दिन्छ: ‘जोसुकै आओस्, ढोका खुला छ।’

यस्तो उपवाक्यलाई प्रायः विशेषणमा बदल्न सकिन्छ: ‘तिमीले गाएको गीत हजुरआमालाई मन पर्‍यो।’ यही बदलाइले मिश्र वाक्य सरल बन्छ (संश्लेषण र विश्लेषण)। सम्बन्धवाचक सर्वनामका रूप सर्वनाम अध्यायमा छन्।

परिभाषक र अपरिभाषक उपवाक्य

सम्बन्ध बोधक उपवाक्य सबै एउटै काम गर्दैनन्। कुनैले कुरा गरिएको नाम कुन हो भनेर छुट्याउँछ, कुनैले चिनिसकिएको नामबारे थप कुरा मात्र भन्छ। अधिकारीको व्याकरणले पहिलोलाई परिभाषक उपवाक्य र दोस्रोलाई अपरिभाषक उपवाक्य भनेको छ।

किसिम	के गर्छ	उदाहरण
परिभाषक	धेरैमध्ये कुन भनेर छुट्याउँछ; हटाए अर्थ बदलिन्छ	त्यो बस मात्र छिटो पुग्छ, जुन बिहान सात बजे छुट्छ।
अपरिभाषक	चिनिसकिएको नामबारे थप कुरा भन्छ; हटाए पनि मुख्य कुरा उही रहन्छ	हामी पोखरा पुग्यौँ, जहाँबाट माछापुच्छ्रे प्रष्ट देखिन्छ।

पहिलो वाक्यबाट जुन बिहान सात बजे छुट्छ हटाए ‘त्यो बस मात्र छिटो पुग्छ’ भन्दा कुन बस भन्ने थाहा हुँदैन। दोस्रोबाट आश्रित उपवाक्य हटाउँदा पनि ‘हामी पोखरा पुग्यौँ’ पूरा कुरा रहन्छ। त्यसैले परिभाषक उपवाक्यलाई विशेषणमा बदल्न सकिन्छ (‘बिहान सात बजे छुट्ने बस मात्र छिटो पुग्छ’), तर अपरिभाषकलाई प्रायः सकिँदैन; त्यसलाई अलग वाक्य बनाउनुपर्छ: ‘हामी पोखरा पुग्यौँ। त्यहाँबाट माछापुच्छ्रे प्रष्ट देखिन्छ।’

विभक्त वाक्य

कुनै एउटा पदमा जोड दिन एउटै सरल वाक्यलाई दुई खण्डमा फुटाएर भनिन्छ। अधिकारीको व्याकरणले यसलाई विभक्त वाक्य भनेको छ। यसका दुई ढाँचा छन्:

• प्रश्नवाचक शब्द र ‘भने’ ले: ‘भाइले मोबाइल फुटायो’ → ‘भाइले के फुटायो भने मोबाइल फुटायो।’ प्रश्न सोधेजस्तो गरेर उत्तरको पदलाई अन्त्यमा जोड दिइन्छ, र क्रियापद दोहोरिन्छ।
• ‘त्यो … हो, जो …’ ले: ‘सुमन कक्षामा पहिलो भयो’ → ‘सुमन त्यही हो, जो कक्षामा पहिलो भयो।’ असमापिका रूपले छोटो पनि बनाइन्छ: ‘कक्षामा पहिलो हुने सुमन हो।’

जुन पदमा जोड दिनु छ त्यसैअनुसार वाक्य फुटाइन्छ: ‘दिदी भोलि धरान जानुहुन्छ’ बाट ‘दिदी कहिले जानुहुन्छ भने भोलि जानुहुन्छ’ पनि बन्छ, ‘दिदी कहाँ जानुहुन्छ भने धरान जानुहुन्छ’ पनि।

असमापिका उपवाक्य

अधिकारीको व्याकरणले -एर, -ई, -दा, -दै, -एको, -ने, -न, -इन्जेल जस्ता असमापिका क्रियाले बनेका खण्डलाई पनि उपवाक्य मानेको छ: ‘बाटो बिग्रिएकाले बस ढिलो आयो’ मा पहिलो खण्डले कारण बुझाउने क्रियायोगिक उपवाक्यको काम गरेको छ, र ‘मैले रोपेको रुख फुल्यो’ मा पहिलो खण्डले विशेषणको।

आश्रित उपवाक्य वाक्यमा प्रायः मुख्य उपवाक्यभन्दा अगाडि आउँछ: ‘पानी पर्‍यो भने खेल रोकिन्छ।’ कि ले जोडिने नाम उपवाक्य भने पछि आउँछ: ‘उसले भन्यो कि ऊ आउँदैन।’

• कक्षा ६ र ७: यी कक्षाका परीक्षा प्रायः कक्षा ८ कै विशिष्टीकरण तालिकाको ढाँचामा बनाइन्छन्; वाक्यका किसिम कक्षा ८ बाट मात्र पढाइन्छन्।
• कक्षा ८ (आधारभूत तहको परीक्षा): प्रश्न ८, वाक्य परिवर्तन, ३ अङ्क। दिइएका तीन वाक्यलाई सङ्केतअनुसार बदल्न लगाइन्छ, र तीमध्ये एउटा प्रायः वाच्य वा वाक्यको किसिमसँग सम्बन्धित हुन्छ, जस्तै संयुक्त वाक्यलाई -एर लगाएर सरल बनाउने।
• कक्षा ९ र १० (एसइई): पठनबोधको प्रश्न १० (घ), १ अङ्क। पाठ्यपुस्तकको गद्यांशबाट एउटा वाक्य दिई त्यसलाई सरल, संयुक्त वा मिश्र वाक्यमा बदल्न लगाइन्छ। उत्तरमा पूरै वाक्य लेख्नुहोस्; संयुक्त बनाउन सोधिएमा अर्थ मिल्ने र, तर, त्यसैले जस्ता संयोजक, र मिश्र बनाउन सोधिएमा जब–तब, जुन–त्यो, भने जस्ता संयोजक छान्नुहोस्।
• कक्षा ११: विशिष्टीकरण तालिकामा वाक्यका किसिमको छुट्टै प्रश्न छैन।
• कक्षा १२: प्रश्न ९ मा जटिल वाक्यको संश्लेषण र विश्लेषण सोधिन्छ; त्यसको तरिका संश्लेषण र विश्लेषण अध्यायमा छ।