कथन

कसैले भनेको कुरा उसकै शब्दमा, जस्ताको तस्तै राखिन्छ भने त्यो प्रत्यक्ष कथन हो। भनाइ उद्धरण चिह्नभित्र आउँछ:

पासाङले भने, “मलाई हिमाल चढ्न मन लाग्छ।”

भनाइको आशय नबिगारी सुनाउनेले आफ्नै शब्दमा सुनाउँछ भने त्यो अप्रत्यक्ष कथन हो। उद्धरण चिह्न हट्छ, र भनाइ मूल वाक्यभित्रै गाँसिन्छ:

पासाङले आफूलाई हिमाल चढ्न मन लाग्ने बताए।

प्रत्यक्ष कथन कथा, संवाद र समाचारमा कसैको शब्द नै महत्त्वपूर्ण हुँदा प्रयोग हुन्छ। अप्रत्यक्ष कथन कसैको कुरा छोटकरीमा अरूलाई सुनाउँदा, प्रतिवेदन र चिठी लेख्दा बढी आउँछ।

कक्षा १२ को पाठ्यपुस्तकले प्रत्यक्ष कथनका दुई भाग छुट्याउँछ: भनाइ आफैँ कथन अंश हो, र ‘पासाङले भने’ जस्तो कसले भन्यो भन्ने भाग कथयिता अंश हो। अप्रत्यक्षमा बदल्दा कथन अंश बदलिन्छ, र कथयिता अंशको क्रियापद पनि प्रायः फेरिन्छ।

कथयिता अंश भनाइको अगाडि, पछाडि वा बिचमा पनि आउन सक्छ: ‘“पुल बन्यो,” गाउँलेले भने।’ ‘“पुल त,” गाउँलेले भने, “बनिसक्यो।”’ यसको क्रियापद प्रायः सामान्य भूतमा हुन्छ (भन्यो, भनिन्), तर अरू कालमा पनि आउँछ: ‘हजुरबुबा सधैँ भन्नुहुन्थ्यो, “पढेको कुरा कहिल्यै खेर जाँदैन।”’

प्रत्यक्ष कथनमा अल्पविराम र उद्धरण चिह्न कहाँ राख्ने भन्ने कुरा लेख्य चिह्न अध्यायमा छ।

प्रत्यक्ष कथन बोल्नेको ठाउँ र समयबाट भनिएको हुन्छ। अप्रत्यक्ष कथन सुनाउनेको ठाउँ र समयबाट भनिन्छ। त्यसैले म, आज, यहाँ जस्ता बोल्नेको आफ्नै ठाउँ र समय जनाउने शब्द बदलिन्छन्। चार कुरा हेर्नुपर्छ:

के फेरिन्छ	प्रत्यक्ष कथनमा	अप्रत्यक्ष कथनमा
चिह्न	भन्यो, “…।”	उद्धरण चिह्न हट्छ; भनाइ … भनी, … भनेर, … भन्ने कुरा वा -ने, -एको ले मूल वाक्यमा जोडिन्छ
पुरुष	म, हामी (बोल्ने आफैँ)	आफू, आफूहरू
	तँ, तिमी, तपाईँ (सुन्ने)	सुन्नेको नाम, वा ऊ, उनी, उहाँ
क्रियापद	जान्छु, गयो, पढ्दै छ	जाने, गएको, पढ्दै गरेको
समय र ठाउँ	आज, भोलि, हिजो, अहिले	त्यस दिन, भोलिपल्ट, अघिल्लो दिन, त्यति बेला
	यो, यी, यहाँ, यता	त्यो, ती, त्यहाँ, उता

पुरुष

बोल्नेले आफ्नो बारेमा भनेको म अप्रत्यक्षमा आफू हुन्छ; मैले → आफूले, मलाई → आफूलाई, मेरो → आफ्नो।

• कमलाले भनिन्, “मेरो साइकल बिग्रियो।” → कमलाले आफ्नो साइकल बिग्रिएको बताइन्।

बोल्नेले सुन्नेलाई भनेको तिमी वा तपाईँ सुन्नेकै नाम वा ऊ, उनी, उहाँ बन्छ, र आदर उही रहन्छ। ‘तपाईँ’ भनिएको व्यक्ति ‘उहाँ’ हुन्छ। पुरुष र आदरका रूप लिङ्ग, वचन र पुरुष र आदर अध्यायमा छन्।

• दाइले भाइलाई भन्नुभयो, “तिमी धेरै अग्लो भयौ।” → दाइले भाइलाई ऊ धेरै अग्लो भएको बताउनुभयो।

कक्षा १२ को पाठ्यपुस्तकले यसलाई नियमका रूपमा भन्छ: कथन अंशको पुरुष कथयिता अंशअनुसार बदलिन्छ; बोल्ने आफू हुन्छ, र द्वितीय पुरुष कथयिता अंशमा आएको कर्म (जसलाई भनिएको हो) अनुसार बदलिन्छ।

तर सुन्ने र बोल्ने दुवैलाई समेट्ने हामी (‘हामी सबै’ भन्ने अर्थको) बदलिँदैन, किनभने सुनाउने र सुन्ने पनि त्यसैभित्र पर्छन्: ‘वडाध्यक्षले टोलको भेलामा भन्नुभयो, “यो वर्ष हामी सबै मिलेर कुलो खन्छौँ।”’ → वडाध्यक्षले त्यो वर्ष हामी सबै मिलेर कुलो खन्ने बताउनुभयो। भेलामा नभएको मान्छेलाई सुनाउँदा भने हामी को ठाउँमा टोलका सबै जस्ता शब्द राख्नुपर्छ।

क्रियापद

कथन अंशको समापक क्रियापद -ने, -एको, -दै गरेको जस्ता कृदन्तमा बदलिन्छ, र मूल वाक्यको काम भने बतायो, भन्यो, सोध्यो ले गर्छ:

भनाइको क्रियापद	अप्रत्यक्षमा
भविष्यत् वा सामान्य वर्तमान: जान्छु, जाने छु	जाने
भूत वा पूर्ण: गएँ, गएको छु	गएको
अपूर्ण: पढ्दै छु	पढ्दै गरेको
नकार: जान्नँ, गइनँ	नजाने, नगएको
बानी, भूत: जान्थेँ	जाने गरेको
अवस्था: घरमा छ, घरमा छैन	घरमा रहेको, घरमा नभएको
अनुमान: घरमा होला, गएको होला	घरमा हुन सक्ने, गएको हुन सक्ने

• सरोजले भने, “म अर्को वर्ष इन्जिनियरिङ पढ्ने छु।” → सरोजले आफू अर्को वर्ष इन्जिनियरिङ पढ्ने बताए।

-ने र -एको लागेका यी रूप कृदन्त हुन्।

गर्नुपर्छ जस्तो ‘पर्नु’ भएको भनाइ आशयअनुसार तीन तरिकाले जान्छ: ‘शिक्षकले भन्नुभयो, “परीक्षाअघि पुराना प्रश्न हेर्नुपर्छ।”’ लाई शिक्षकले परीक्षाअघि पुराना प्रश्न हेर्नुपर्ने बताउनुभयो भन्न सकिन्छ; अनुरोध भए … हेर्न अनुरोध गर्नुभयो, सल्लाह भए … हेर्ने सल्लाह दिनुभयो।

समय र ठाउँ

बोल्नेको आज सुनाउने दिनसम्म बितिसकेको हुन्छ, त्यसैले त्यस दिन बन्छ; भोलि भोलिपल्ट, हिजो अघिल्लो दिन बन्छ। बोल्नेको नजिकको यो, यहाँ सुनाउनेबाट टाढा पर्छ, त्यसैले त्यो, त्यहाँ बन्छ।

• नेत्रले भने, “म आज यहाँ बस्छु।” → नेत्रले आफू त्यस दिन त्यहाँ बस्ने बताए।

आउनु र जानु पनि यसै गरी फेरिन सक्छन्: गाउँमा बस्ने काकाले सहरमा पढ्ने भतिजालाई फोनमा भन्नुभयो, “दसैँमा घर आउनू।” भतिजाले यो कुरा सहरमै साथीलाई सुनाउँदा घर उसबाट टाढा पर्छ, त्यसैले आउनु जानु बन्छ: काकाले मलाई दसैँमा घर जान भन्नुभयो।

कक्षा १२ को पाठ्यपुस्तकले यो, यस जस्ता नजिक जनाउने शब्द त्यो, त्यस जस्ता टाढा जनाउने शब्दमा बदलिने कुरा नियमकै रूपमा भन्छ।

भनाइ कुन किसिमको वाक्य हो भन्ने कुराले अप्रत्यक्ष कथनमा भन्ने क्रिया छान्छ। सामान्य कुरा बतायो, प्रश्न सोध्यो, आज्ञा अह्रायो वा निर्देशन दियो, इच्छा कामना गर्‍यो बन्छ। वाक्यका किसिम भाव अध्यायमा छन्।

सामान्य भनाइ

कुनै कुरा बताउने वा वर्णन गर्ने वाक्यमा भन्ने क्रिया भन्यो, बतायो, जानकारी दियो हुन्छ:

• चालकले भने, “बाटो खुलेको छ।” → चालकले बाटो खुलेको बताए।

प्रश्न

प्रश्नको अप्रत्यक्ष कथनमा प्रश्नवाचक शब्द (के, कहाँ, कहिले, किन) उही रहन्छ, क्रियापद -एको, -ने बन्छ, र भन्ने क्रिया सोध्यो हुन्छ। ‘हो कि होइन’ भनेर सोधिएको प्रश्नमा … हो कि होइन भनी सोध्यो वा … भनेर सोध्यो आउँछ:

• हाकिमले नयाँ कर्मचारीलाई सोधे, “तिमी कुन गाउँबाट आयौ?” → हाकिमले नयाँ कर्मचारीलाई ऊ कुन गाउँबाट आएको भनी सोधे।
• भाइले सोध्यो, “दिदी, तपाईँ पनि मेला जानुहुन्छ?” → भाइले दिदीलाई उहाँ पनि मेला जाने हो कि होइन भनेर सोध्यो।

भनी ले जोड्दा प्रश्नको क्रियापद समापक नै रहन पनि सक्छ, तर सुन्नेको पुरुष फेरिएकाले क्रियापद त्यसैअनुसार मिल्छ: ‘साथीले रमालाई सोध्यो, “तिमी किन ढिलो आयौ?”’ → साथीले रमालाई ऊ किन ढिलो आई भनी सोध्यो। यसको छरितो रूप … ऊ किन ढिलो आएकी भनी सोध्यो हो।

प्रश्नवाचक शब्दका सट्टा त्यसले सोधेको कुराको नाम राख्दा अप्रत्यक्ष कथन अझ छरितो हुन्छ: कहाँ → ठाउँ, किन → कारण, कहिले → समय, कति → मूल्य वा सङ्ख्या। ‘हजुरआमाले पसलेलाई सोध्नुभयो, “यो डोको कति पर्छ?”’ → हजुरआमाले पसलेलाई त्यो डोकोको मूल्य सोध्नुभयो। ‘आमाले सोध्नुभयो, “आज बस किन ढिलो आयो?”’ → आमाले त्यस दिन बस ढिलो आएको कारण सोध्नुभयो। भन्ने क्रिया पनि आशयअनुसार जान्न चाह्यो, जिज्ञासा राख्यो हुन सक्छ।

प्रश्नको उत्तर सुनाउँदा … भनी जवाफ दियो आउँछ: दिदीले आफू पनि जाने भनी जवाफ दिइन्।

आज्ञा, अनुरोध र सल्लाह

आज्ञा र अनुरोधको क्रियापद -न बन्छ, र भन्ने क्रियाले भनाइको स्वर देखाउँछ: आज्ञा अह्रायो, निर्देशन दियो; अनुरोध अनुरोध गर्‍यो; सल्लाह -ने सल्लाह दियो:

• प्रधानाध्यापकले भन्नुभयो, “सबै विद्यार्थी चौरमा भेला होऊ।” → प्रधानाध्यापकले सबै विद्यार्थीलाई चौरमा भेला हुन निर्देशन दिनुभयो।
• यात्रीले चालकलाई भने, “कृपया अलि बिस्तारै चलाउनुहोस्।” → यात्रीले चालकलाई अलि बिस्तारै चलाउन अनुरोध गरे।
• दिदीले भाइलाई भनिन्, “बिहान सबेरै उठेर पढ।” → दिदीले भाइलाई बिहान सबेरै उठेर पढ्ने सल्लाह दिइन्।

‘नगर’ भन्ने निषेधमा नगर्न आउँछ: आमाले भाइलाई खोलामा नपस्न अह्राउनुभयो।

बोलाउने शब्द (भाइ, हजुर, साथी हो) भन्ने क्रियाको कर्म बन्छ वा हट्छ, र कृपया, बिन्ती छ जस्ता नम्रताका शब्द हट्छन्; तिनको नम्रता अनुरोध गर्‍यो, बिन्ती गर्‍यो मा आउँछ। ‘भाइ, कृपया ढोका लगाइदेऊ’ → उसले भाइलाई ढोका लगाइदिन अनुरोध गर्‍यो।

इच्छा र आशीर्वाद

इच्छा वा आशीर्वादको भनाइ -ओस् वा -होस् सहित … भन्ने कामना गर्‍यो, … भनी आशीर्वाद दियो बन्छ:

• हजुरआमाले भन्नुभयो, “तिम्रो यात्रा सफल होस्।” → हजुरआमाले उसको यात्रा सफल होस् भन्ने कामना गर्नुभयो।

होस् लाई -ने बनाएर पनि लेखिन्छ: हजुरआमाले उसको यात्रा सफल हुने कामना गर्नुभयो। आशीर्वादमा … हुने आशीर्वाद दिनुभयो। बोल्नेले आफू पनि सामेल हुने गरी भनेको इच्छा (जाऔँ, खेलौँ) प्रस्ताव हो: ‘दिदीले भनिन्, “आज बेलुका सबै मिलेर मम बनाऔँ।”’ → दिदीले त्यस दिन बेलुका सबै मिलेर मम बनाउने प्रस्ताव राखिन्।

सम्भावना

होला, आउला जस्ता सम्भावनाको भनाइ -ने सम्भावना व्यक्त गर्‍यो वा -न सक्ने बतायो बन्छ:

• रेडियोका समाचारवाचकले भने, “भोलि पहाडमा पानी पर्ला।” → समाचारवाचकले भोलिपल्ट पहाडमा पानी पर्ने सम्भावना व्यक्त गरे।

विस्मय र भावना

‘वाह!’, ‘ओहो!’, ‘हत्तेरी!’ जस्ता विस्मयका शब्द अप्रत्यक्षमा रहँदैनन्; तिनले देखाएको भावना भन्ने क्रियामा आउँछ: खुसी व्यक्त गर्‍यो, दुःख व्यक्त गर्‍यो, आश्चर्य प्रकट गर्‍यो। भावनाको कारण -एकामा ले जोडिन्छ:

• पर्यटकले भने, “वाह! माछापुच्छ्रे घाममा कस्तो टल्किएको!” → पर्यटकले माछापुच्छ्रे घाममा टल्किएकामा खुसी व्यक्त गरे।
• काकाले भन्नुभयो, “हत्तेरी! बस छुट्यो।” → काकाले बस छुटेकामा दुःख व्यक्त गर्नुभयो।

सर्त

‘… भने …’ को सर्त भएको भनाइमा सर्तको भाग उही रहन्छ, र पछिल्लो भागको क्रियापद कृदन्त बन्छ:

• किसानले भने, “पानी परे म भोलि रोपाइँ गर्छु।” → किसानले पानी परे आफू भोलिपल्ट रोपाइँ गर्ने बताए।

‘पानी परेको भए …’ जस्तो नभएको कुराको सर्त (सङ्केतार्थ, भाव) मा पछिल्लो क्रियापदलाई -ने बनाउँदा ‘नभएको कुरा’ भन्ने अर्थ हराउन सक्छ। त्यसैले यस्तो भनाइलाई समापक क्रियापद पुरुषअनुसार मिलाएर भनी ले जोड्नु राम्रो हुन्छ: ‘पानी परेको भए म रोपाइँ गरिसक्ने थिएँ।’ → पानी परेको भए आफूले रोपाइँ गरिसक्ने थियो भनी किसानले बताए। अधिकारीको व्याकरणले अर्को तरिका पनि देखाएको छ: क्रियापदलाई -ने बनाएर नभएको कुराको भाव भन्ने क्रियामा ल्याउने: किसानले पानी परेको भए आफूले रोपाइँ गरिसक्ने कुरा सङ्केत गरे।

कक्षा १२ को पाठ्यपुस्तकले एउटै प्रत्यक्ष कथनलाई अप्रत्यक्षमा लैजाने तीन शैली देखाउँछ: भनाइ र भन्नेलाई के … भने, भनी वा -एको ले जोडिन्छ। ‘इन्जिनियरले भने, “पुल अब छिट्टै बन्छ।”’ लाई:

शैली	अप्रत्यक्ष कथन
के … भने	इन्जिनियरले के बताए भने पुल अब छिट्टै बन्छ।
भनी	पुल अब छिट्टै बन्छ भनी इन्जिनियरले भने।
-एको	इन्जिनियरले पुल छिट्टै बन्ने बताए।

पहिला दुई शैलीमा भनाइको क्रियापद समापक नै रहन्छ, तर पुरुष र समय फेरिन्छन्, र पुरुष फेरिँदा क्रियापद पनि नयाँ पुरुषअनुसार मिल्छ: पाठ्यपुस्तकको उदाहरणमा विद्यार्थीले भनेको हामी उनीहरू बनेको छ, र क्रियापद त्यसैअनुसार। तेस्रो शैली सबैभन्दा छरितो छ, र परीक्षामा सबैभन्दा सुरक्षित पनि यही हो; माथिका सबै उदाहरण यही शैलीका हुन्।

कथयिता अंशको क्रियापद भनाइको आशयअनुसार छान्नुहोस्: बतायो, ठान्यो, ठहर्‍यायो, कामना गर्‍यो, प्रतिबद्धता व्यक्त गर्‍यो, निर्देशन दियो। ‘म यो काम पूरा गर्छु’ भनेको प्रतिबद्धता हो, त्यसैले: उनले त्यो काम पूरा गर्ने प्रतिबद्धता व्यक्त गरे।

भनाइबाट जति टाढा गयो, त्यति धेरै तरिका खुल्छन्। मेयरले भन्नुभयो, “यो पुल यही वर्ष बन्छ।” यसलाई मेयरले त्यो पुल त्यही वर्ष बन्ने बताउनुभयो भन्न सकिन्छ, … त्यही वर्ष बनाउने प्रतिबद्धता जनाउनुभयो पनि, र मेयरले पुल बनाउन ढिलो नहुने आश्वासन दिनुभयो पनि। अधिकारीको व्याकरणले भनाइसँग सबैभन्दा नजिकको रूपलाई मात्र व्याकरणको नियमले बाँध्न सकिन्छ भनेको छ; बाँकी लेख्ने शैलीको कुरा हो।

बदल्ने तीन चरण

अधिकारीको व्याकरणले अप्रत्यक्ष कथन बन्ने तीन चरण देखाएको छ। पहिलोमा भनाइ उस्तै रहन्छ, के … भने, भनी वा कि ले मात्र जोडिन्छ। दोस्रोमा भनाइमा पनि केही फेरिन्छ; बोलीमा सबैभन्दा धेरै सुनिने रे यसैको उदाहरण हो: ‘भाउजूले भन्नुभयो, आज बस चल्दैन रे।’ यहाँ रे ले ‘अरूले भनेको’ भन्ने बुझाउँछ, र उद्धरण चिह्न चाहिँदैन। तेस्रोमा क्रियापद कृदन्त बन्छ, पदक्रम फेरिन्छ र भन्ने क्रियाले भनाइको आशय बोक्छ: भाउजूले त्यस दिन बस नचल्ने बताउनुभयो। परीक्षामा तेस्रो चरणको रूप लेख्नुहोस्; रे बोलीको हो।

उल्टो बदल्दा माथिको तालिका उल्टो पढ्नुहोस्: भनाइ उद्धरण चिह्नभित्र जान्छ, आफू फेरि म बन्छ, सुन्ने ऊ/उनी फेरि तिमी/तपाईँ बन्छ, कृदन्त बोलीको पूरा क्रियापद बन्छ, र त्यस दिन, भोलिपल्ट, त्यहाँ फेरि आज, भोलि, यहाँ बन्छन्।

• प्रशिक्षकले खेलाडीहरूलाई भोलिपल्ट बिहान छ बजे मैदानमा आउन निर्देशन दिए। → प्रशिक्षकले खेलाडीहरूलाई भने, “भोलि बिहान छ बजे मैदानमा आओ।”
• बहिनीले मलाई आफ्नो कापी कहाँ राखेको भनी सोधी। → बहिनीले मलाई सोधी, “मेरो कापी कहाँ राख्यौ?”

दोस्रो उदाहरणमा आफ्नो कापी बहिनीकै हो, त्यसैले प्रत्यक्षमा मेरो भयो; मलाई भने सुनाउने आफैँ भएकाले उही रह्यो।

कक्षा १० देखि दुई जनाको संवादलाई अप्रत्यक्ष कथनको अनुच्छेदमा बदल्न लगाइन्छ। यसमा हरेक भनाइ एउटा वाक्य बन्छ, र भन्ने क्रियाले कुराकानीको क्रम देखाउँछ: सोधिन्, जवाफ दिए, थपे, अनुरोध गरिन्।

दावा:दिदी, तपाईँ कहिले घर आउनुहुन्छ?

दिदी:म अर्को हप्ता आउँछु।

दावा:आउँदा मेरा लागि किताब ल्याइदिनुहोस् है।

दिदी:हुन्छ, ल्याइदिन्छु।

दावाले दिदीलाई उहाँ कहिले घर आउने भनी सोध्यो। दिदीले आफू अर्को हप्ता आउने जवाफ दिइन्। दावाले आउँदा आफ्ना लागि किताब ल्याइदिन अनुरोध गर्‍यो। दिदीले ल्याइदिने वाचा गरिन्।

है र हुन्छ जस्ता बोलीका शब्द अप्रत्यक्षमा हराए, तर तिनको अर्थ अनुरोध गर्‍यो र वाचा गरिन् मा आयो।

• कक्षा ६–८: विशिष्टीकरण तालिकामा कथनको प्रश्न छैन।
• कक्षा ९ र १० (एसईई): प्रश्न ९, वाक्यान्तरण, ४ अङ्क, चार वाक्यमध्ये एउटा प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष कथनमा बदल्ने, १ अङ्क। नमुना: ‘सबैले असल काम गर्नुपर्छ भनी गुरुले भन्नुभयो। (प्रत्यक्ष कथन)’, उत्तर: ‘गुरुले भन्नुभयो, “सबैले असल काम गर्नुपर्छ।”’ पाठ्यक्रमअनुसार कथन कक्षा १० मा मात्र पढाइन्छ।
• कक्षा ११: प्रश्न ८ (ख), ४ अङ्क: ध्रुवीयता परिवर्तनको अनुच्छेद, अथवा चार वाक्यको कथन परिवर्तन।
• कक्षा १२: प्रश्न ९ (ख), ४ अङ्क: चार वाक्य वा संवादलाई प्रत्यक्षबाट अप्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्षबाट प्रत्यक्ष कथनमा (प्रश्न ९ (क) संश्लेषण र विश्लेषण को विकल्प हो)।