एउटै कुरा भन्न नेपालीमा धेरै शब्द हुन्छन्: पानी, जल, नीर। एउटै शब्दका धेरै अर्थ पनि हुन्छन्: ‘उत्तर’ प्रश्नको जवाफ पनि हो, एउटा दिशा पनि। धेरै शब्दले भन्नुपर्ने कुरा एउटै शब्दले भनिन्छ, र कहिले एउटा उखानले लामो उपदेशको काम गर्छ। शब्दहरूका यस्ता सम्बन्ध चिन्दा पढेको कुरा छिटो बुझिन्छ र लेखाइ मिठो हुन्छ।
यस अध्यायका धेरैजसो कुरा कक्षा ४ र ५ देखि नै सुरु भएर कक्षा ६ बाट नियमित अभ्यासमा आउँछन्; श्रुतिसमभिन्नार्थी कक्षा ७ बाट र सिङ्गो शब्द कक्षा ८ बाट थपिन्छन्। युगल र सुहाउँदिला शब्द भारतका पाठ्यक्रमबाट (कक्षा ९), र समरूपात्मक शब्द र वाक्यका अर्थ कक्षा ११–१२ को ऐच्छिक भाषाविज्ञानबाट (कक्षा १२) राखिएका छन्। माथिको ‘कक्षा … सम्म’ बाट आफ्नो कक्षा छान्दा त्यस कक्षासम्मका कुरा मात्र देखिन्छन्।
पर्यायवाची शब्द
उस्तै वा उही अर्थ दिने फरक शब्दलाई पर्यायवाची शब्द भनिन्छ। कक्षा ४–५ देखि नै ‘उस्तै अर्थ दिने शब्द’ भनी यिनको अभ्यास हुन्छ; ‘पर्यायवाची’ नाम कक्षा ८ को पुस्तकमा आउँछ।
| शब्द | पर्यायवाची |
|---|---|
| पानी | जल, नीर |
| आमा | माता, जननी |
| सूर्य | रवि, दिनकर, भानु |
| घर | गृह, आवास, भवन |
| आकाश | गगन, आसमान, अम्बर |
पर्यायवाची शब्दको अर्थ उस्तै हुन्छ, तर हरेक ठाउँमा एउटाको सट्टा अर्को राख्न सकिँदैन। ‘जलविद्युत्’ भनिन्छ, ‘पानीविद्युत्’ भनिँदैन; ‘पानी पर्यो’ भनिन्छ, ‘जल पर्यो’ भनिँदैन। दैनिक बोलीचालीमा प्रायः तद्भव वा आगन्तुक शब्द चल्छन् (पानी, घर), र लेखाइ, कविता वा पारिभाषिक प्रयोगमा तत्सम शब्द (जल, गृह)। त्यसैले पर्यायवाची रोज्दा वाक्यमा कुन मिल्छ, त्यो पनि हेर्नुपर्छ।
‘सूर्य’ को पर्यायवाची शब्द कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
विपरीतार्थी शब्द
एकअर्काको उल्टो अर्थ दिने शब्दलाई विपरीतार्थी शब्द भनिन्छ। कक्षा ४–५ देखि नै ‘उल्टो अर्थ दिने शब्द’ भनी यिनको अभ्यास हुन्छ।
विपरीत अर्थ दुई तरिकाले आउँछ:
- बेग्लै शब्दले: ठुलो–सानो, दिन–रात, धनी–गरिब, उदय–अस्त, जन्म–मृत्यु, किन्नु–बेच्नु
- उपसर्ग लगाएर: ज्ञान–अज्ञान, सफल–असफल, न्याय–अन्याय, साक्षर–निरक्षर, सम्मान–अपमान
उपसर्गको चर्चा उपसर्ग अध्यायमा छ।
सबै विपरीतार्थी जोडा एकै किसिमका हुँदैनन्। ‘जीवित–मृत’ मा बिचको अवस्था छैन: एउटा होइन भने अर्को हुन्छ। ‘तातो–चिसो’ मा भने बिचमा मनतातो पनि हुन्छ, त्यसैले ‘तातो होइन’ भन्दैमा ‘चिसो’ हुँदैन। ‘किन्नु–बेच्नु’, ‘गुरु–शिष्य’ जस्ता जोडामा एउटै काम वा सम्बन्धलाई दुई पक्षबाट हेरिएको हुन्छ: एक जनाले बेच्दा अर्कोले किनेको हुन्छ, र कोही गुरु भए उसको शिष्य पनि हुन्छ।
‘साक्षर’ को विपरीतार्थी शब्द कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अनेकार्थी शब्द
एउटै शब्दले प्रसङ्गअनुसार फरक फरक अर्थ दिन्छ भने त्यसलाई अनेकार्थी शब्द भनिन्छ। कक्षा ५ देखि नै यिनको अभ्यास सुरु हुन्छ।
| शब्द | एउटा अर्थ | अर्को अर्थ |
|---|---|---|
| उत्तर | प्रश्नको उत्तर लेख। (जवाफ) | हिमाल उत्तरमा छ। (दिशा) |
| पत्र | साथीलाई पत्र लेखेँ। (चिठी) | बोटका पत्र झरे। (पात) |
| हार | खेलमा हार भयो। (पराजय) | घाँटीमा सुनको हार छ। (माला) |
| तीर | धनुबाट तीर छुट्यो। (वाण) | नदीको तीरमा मन्दिर छ। (किनार) |
| अम्बर | निलो अम्बर छायो। (आकाश) | पीत अम्बर ओढे। (कपडा) |
अनेकार्थी शब्दको अर्थ वाक्यले खोल्छ, त्यसैले परीक्षामा ‘दुई अर्थ आउने गरी वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्’ भनिन्छ: एउटै शब्द दुई वाक्यमा, हरेकमा फरक अर्थमा।
श्रुतिसमभिन्नार्थी शब्द
सुन्दा उस्तै लाग्ने तर हिज्जे र अर्थ फरक भएका शब्दलाई श्रुतिसमभिन्नार्थी शब्द भनिन्छ (श्रुति = सुनाइ, सम = उस्तै, भिन्न अर्थ = फरक अर्थ)।
| शब्द | अर्थ | शब्द | अर्थ |
|---|---|---|---|
| दिन | बार, दिवस | दीन | गरिब, दुःखी |
| कुल | वंश; जम्मा | कूल | किनार |
| फुल | अन्डा | फूल | पुष्प |
| तिन | ती (सर्वनाम) | तीन | ३ |
| सुत | छोरा | सूत | धागो |
| चिर | धेरै लामो समयसम्म | चीर | कपडा |
यी शब्दमा ह्रस्व–दीर्घ वा अर्को एउटा वर्ण फरक हुँदा अर्थ नै फेरिन्छ, त्यसैले लेख्दा ध्यान दिनुपर्छ। हिज्जेका नियम वर्णविन्यास मा छन्।
‘नदीको ___ मा बसेर माछा मारियो।’ खाली ठाउँमा कुन शब्द मिल्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
भारतको पश्चिम बङ्गालको पाठ्यक्रमले यस्ता शब्दलाई सम्मोच्चारित शब्द (उच्चारण उस्तै भएका शब्द) भन्छ। नाम फरक भए पनि कुरा एउटै हो।
समरूपात्मक, समलिप्यात्मक र समध्वन्यात्मक शब्द
कक्षा ११–१२ को ऐच्छिक भाषाविज्ञानले शब्दका रूप र अर्थबिचका सम्बन्धलाई अझ मसिनो गरी छुट्याउँछ। कुनै दुई शब्दको हिज्जे र उच्चारण मिल्छ कि मिल्दैन, त्यो हेरेर तीन किसिम बन्छन्:
| किसिम | हिज्जे | उच्चारण | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|---|---|
| समरूपात्मक (समरूपी) | उही | उही | फरक, सम्बन्ध नभएका | तीर (वाण) र तीर (किनार) |
| समलिप्यात्मक | उही | फरक | फरक | बस (गाडी, अन्त्यको अ नबोलिने) र बस (‘बस्नु’ को आज्ञा, अ बोलिने) |
| समध्वन्यात्मक | फरक | उही | फरक | दिन र दीन, सन् (साल) र सन (रेसा दिने बोट) |
तेस्रो किसिम नै माथिको श्रुतिसमभिन्नार्थी हो। देवनागरीमा प्रायः जस्तो बोलिन्छ त्यस्तै लेखिने भएकाले नेपालीमा समलिप्यात्मक शब्द ज्यादै थोरै छन्; माथिको बस जस्ता केही शब्दमा भने अन्त्यको अ बोलिने कि नबोलिने भन्ने फरकले उही हिज्जेका दुई शब्द छुट्टिन्छन्।
समरूपी र अनेकार्थी शब्द देख्दा उस्तै लाग्छन्, तर फरक छन्। अनेकार्थी एउटै शब्द हो, जसका अर्थ एउटै मूलबाट फैलिएका हुन्छन्: उत्तर को ‘जवाफ’ र ‘उत्तर दिशा’ दुवै अर्थ एउटै संस्कृत शब्दका हुन्। समरूपी भने फरक मूलबाट आएका दुई छुट्टै शब्द हुन्, जो संयोगले उस्तै बन्न पुगेका छन्: तीर (वाण) फारसीबाट आएको हो र तीर (किनार) संस्कृतबाट; कल (यन्त्र) संस्कृतबाट र कल (टेलिफोनको बोलावट) अङ्ग्रेजीबाट। नेपाली बृहत् शब्दकोशले यस्ता शब्दलाई छुट्टाछुट्टै अर्थ र स्रोतसहित छुट्टै प्रविष्टिमा राखेको छ, त्यसैले शब्दकोश हेरेर पनि छुट्याउन सकिन्छ।
तलका मध्ये कुन जोडा समरूपी हो (हिज्जे र उच्चारण उही, अर्थ असम्बन्धित)?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
समावेशक र समावेश्य शब्द
जुन शब्दभित्र अरू धेरै शब्द समेटिन्छन्, त्यसलाई समावेशक शब्द भनिन्छ; त्यसभित्र पर्ने शब्दलाई समावेश्य शब्द भनिन्छ। कक्षा ५ देखि नै यसको अभ्यास सुरु हुन्छ, र कक्षा ६ को पुस्तकले यसको परिभाषा दिएको छ।
| समावेशक | समावेश्य |
|---|---|
| फूल | सयपत्री, मखमली, गुराँस, गुलाफ |
| अन्न | धान, मकै, गहुँ, कोदो, फापर |
| नदी | कोसी, गण्डकी, कर्णाली, मेची |
| तरकारी | काउली, बोडी, करेला, लौका |
| जनावर | बाघ, भालु, गाई, घोडो |
लघुतावाची र समूहवाची शब्द
धेरै वस्तु वा प्राणीको समूह जनाउने शब्दलाई समूहवाची शब्द भनिन्छ: कमिलाको ताँती, भेडाको बथान, मान्छेको हुल वा भिड, बाँसको घारी, घाँसको मुठो, अङ्गुरको झुप्पा, सैनिकको फौज, बारुलाको घार।
कुनै वस्तुको सानो अंश वा एउटा एकाइ जनाउने शब्दलाई लघुतावाची शब्द भनिन्छ: भातको सितो, पानीको थोपो, मकैको गेडो, नुनको चिम्टी, अचारको पित्को, परालको त्यान्द्रो। कक्षा ५ देखि नै यसको अभ्यास सुरु हुन्छ; कक्षा ७ र ८ मा खाली ठाउँ भर्ने र अनुच्छेदबाट टिप्ने अभ्यास आउँछ।
‘जात्रामा मानिसको ___ थियो।’ खाली ठाउँमा कुन समूहवाची शब्द मिल्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
सिङ्गो शब्द
धेरै शब्दले भन्नुपर्ने अर्थ एउटै शब्दले दिन्छ भने त्यसलाई सिङ्गो शब्द भनिन्छ। सिङ्गो शब्दले भाषा छोटो र कसिलो बनाउँछ।
| पदावली | सिङ्गो शब्द |
|---|---|
| ईश्वरलाई मान्ने | आस्तिक |
| ईश्वरलाई नमान्ने | नास्तिक |
| कहिल्यै नमर्ने | अमर |
| कसैले जित्न नसक्ने | अजेय |
| सबै कुरा जान्ने | सर्वज्ञ |
| थोरै बोल्ने | मितभाषी |
| हप्तामा एक पटक प्रकाशित हुने | साप्ताहिक |
| आफ्नो जीवनी आफैँ लेखेको कृति | आत्मकथा |
भारतको केन्द्रीय माध्यमिक शिक्षा बोर्ड (CBSE, सिक्किमकै पाठ्यक्रम) ले कक्षा १० मा यिनलाई सार शब्द भन्छ।
कक्षा ९ मा सिङ्गो शब्दसँगै सङ्क्षिप्त शब्द (लामो नामलाई छोट्याएर लेखिएको रूप) पनि आउँछ; त्यसको व्याख्या हाम्रो कक्षा ९ को एकाइ मा छ।
‘जसको कोही शत्रु छैन’ भन्ने अर्थ दिने सिङ्गो शब्द कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
पारिभाषिक र प्राविधिक शब्द
कुनै विषय वा क्षेत्रमा निश्चित अर्थमा प्रयोग हुने शब्दलाई पारिभाषिक शब्द भनिन्छ: अक्षांश (भूगोल), जीवकोश (जीवविज्ञान), छन्द (साहित्य), अधिवक्ता (कानुन), रक्तचाप (स्वास्थ्य)। कक्षा ५ देखि नै यिनको अभ्यास सुरु हुन्छ, र कक्षा ६ को पुस्तकले पारिभाषिक शब्द र तिनका अर्थ दिएको छ।
प्रविधि, यन्त्र र सिपका काममा प्रयोग हुने शब्दलाई प्राविधिक शब्द भनिन्छ: इन्जिन, सफ्टवेयर, ब्याट्री, वेल्डिङ। कक्षा ७ र ८ का पुस्तकले ‘पारिभाषिक / प्राविधिक शब्द’ भनी दुवैलाई सँगै खोज्न लगाउँछन्, त्यसैले परीक्षामा पनि दुवैलाई एउटै समूहमा राखिन्छ।
परीक्षामा पारिभाषिक शब्दलाई वाक्यमा प्रयोग गर्न भनिन्छ। वाक्यले शब्दको विषयगत अर्थ देखाउनुपर्छ: नेपाल २६ देखि ३० डिग्री उत्तरी अक्षांशबिच पर्छ। ‘अक्षांश राम्रो छ’ जस्तो वाक्यले शब्दको अर्थ देखाउँदैन।
कक्षा ६–१२ का पाठ्यपुस्तकमा आउने पारिभाषिक शब्दको सूची र तिनको अर्थ पारिभाषिक शब्द अध्यायमा छ; विज्ञान र गणितका शब्द विज्ञान र गणितका नेपाली शब्द मा छन्।
‘मिल्ने पारिभाषिक शब्द छान्नुहोस्: अदालतमा मुद्दा लड्न ___ को सहयोग लिइन्छ।’
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
उखान र टुक्का
उखान भनेको लोकजीवनको अनुभवबाट बनेको, आफैँमा पूरा अर्थ दिने र प्रायः कुनै सिक वा व्यङ्ग्य बोकेको छोटो भनाइ हो: एक हातले ताली बज्दैन। नाच्न नजान्ने आँगन टेढो। जस्तो देश, उस्तै भेष। उखान प्रायः जस्ताको तस्तै भनिन्छ, त्यसको रूप बदलिँदैन।
टुक्का भनेको शब्दको सोझो अर्थभन्दा फरक, विशेष अर्थ दिने पदावली हो, जुन वाक्यभित्र क्रिया जस्तै प्रयोग हुन्छ: आँखा लगाउनु (पाउने इच्छा गर्नु), नाक काटिनु (इज्जत जानु), हात हाल्नु (काम सुरु गर्नु), पानी पानी हुनु (लाजले निहुरिनु), कान ठाडो पार्नु (ध्यान दिएर सुन्नु)। टुक्काको क्रिया वाक्यअनुसार बदलिन्छ: उसको नाक काटियो, तिमीले नाक काट्यौ।
| उखान | टुक्का | |
|---|---|---|
| रूप | आफैँमा पूरा भनाइ | वाक्यभित्र आउने पदावली |
| अर्थ | प्रायः सिक, अनुभव वा व्यङ्ग्य | सोझो अर्थभन्दा फरक विशेष अर्थ |
| बदलिन्छ? | प्रायः जस्ताको तस्तै | काल, पुरुषअनुसार क्रिया बदलिन्छ |
| उदाहरण | एक हातले ताली बज्दैन। | हात हाल्नु |
कक्षा ६ को पुस्तकले टुक्का र उखान सँगै सिकाउँछ; उखानको अभ्यास कक्षा ५ देखि नै सुरु हुन्छ।
‘पानी पानी हुनु’ टुक्काको अर्थ कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
उखान र टुक्काका थप उदाहरण र अर्थ कक्षा ९ र १० का एकाइमा छन्: कक्षा ९, स्वाद, कक्षा १०, कर्तव्य। अनुकरणात्मक शब्द (झरझर, कलकल, टुप्लुक्क) पनि शब्दभण्डारकै प्रश्नमा आउँछन्; तिनको चर्चा शब्दस्रोत मा छ।
युगल शब्द र सुहाउँदिला शब्द
भारतको पश्चिम बङ्गालको कक्षा ९–१० को पाठ्यक्रमले शब्दभण्डारमा यी दुई कुरा पनि राखेको छ। दुवैमा एउटा शब्दले अर्को कुन शब्दसँग बस्छ भन्ने कुरा सिकिन्छ।
पाठ्यक्रमले यी दुईको नाम मात्र दिएको छ, परिभाषा दिएको छैन; तल शब्दकै अर्थबाट (युगल: जोडा; सुहाउँदिलो: सुहाउँदो, मिल्दो) बुझिने सामान्य कुरा मात्र राखिएको छ।
युगल शब्द भनेको जोडी बनेर आउने शब्द हो: कामकाज, चालचलन, खानपिन, नुनतेल, दाजुभाइ। यिनमा दुई शब्दको अर्थ प्रायः उस्तै वा नजिकको हुन्छ, र जोडीले एक्लो शब्दभन्दा फराकिलो अर्थ दिन्छ: नुनतेल भनेको नुन र तेल मात्र होइन, भान्साका सबै सामान हो। बनोटका हिसाबले यी प्रायः द्वन्द्व समास हुन्; दोस्रो भागको आफ्नै अर्थ नहुने आलोपालो जस्ता जोडा भने परिवर्तित द्वित्व।
सुहाउँदिला शब्द भनेको प्रसङ्गमा सुहाउने, मिल्ने शब्द हो। अर्थ मिल्ने अरू शब्द हुँदाहुँदै पनि भाषाले कुनै शब्दसँग एउटै शब्दलाई रोजेको हुन्छ: घामका लागि लाग्नु, हावाका लागि चल्नु, फूलका लागि फुल्नु:
| नाम | सुहाउने शब्द | नसुहाउने |
|---|---|---|
| घाम | घाम लाग्यो | घाम आयो |
| हावा | हावा चल्यो | हावा हिँड्यो |
| सपना | सपना देखेँ | सपना हेरेँ |
| आगो | आगो बल्यो | आगो चल्यो |
अर्को भाषाबाट सोझै अनुवाद गर्दा यस्तै गल्ती धेरै हुन्छ, किनभने हरेक भाषाका सुहाउँदिला जोडा आफ्नै हुन्छन्। राम्रो नेपाली लेख्न धेरै पढ्नु र सुन्नु नै यिनलाई सिक्ने उपाय हो।
‘हिजो राति मैले अनौठो सपना ___।’ खाली ठाउँमा कुन शब्द सुहाउँछ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
वाक्यको अर्थ र अर्थका प्रकार
शब्दबिच जस्तै वाक्यबिच पनि अर्थको सम्बन्ध हुन्छ। कक्षा ११–१२ को ऐच्छिक भाषाविज्ञानले तीन सम्बन्ध पढाउँछ:
| सम्बन्ध | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| अन्वयान्तर | शब्द वा बनोट फरक, अर्थ उही | आमाले खाना पकाउनुभयो। = खाना आमाले पकाउनुभयो। |
| निहितार्थ | एउटा वाक्य साँचो भए अर्को आफैँ साँचो | सुमनले तीनओटा सुन्तला किने। → सुमनले सुन्तला किने। |
| विरोधार्थ | एउटा साँचो भए अर्को साँचो हुनै नसक्ने | पसल अहिले खुला छ। र पसल अहिले बन्द छ। |
निहितार्थ एकतर्फी हुन्छ: सुमनले सुन्तला किने भन्दैमा तीनओटै किने भन्ने थाहा हुँदैन। अन्वयान्तर दुवैतर्फी हुन्छ: दुवै वाक्यले एउटै कुरा भन्छन्। वाच्य र कथन परिवर्तन गर्दा बन्ने वाक्य पनि मूल वाक्यका अन्वयान्तर हुन्।
एउटै वाक्यमा अर्थका तीन तह हुन्छन्:
- शाब्दिक अर्थ: शब्दकोशमा दिइएको शब्दको आफ्नै अर्थ। भाइले किताब पढ्यो मा भाइ, किताब, पढ्नु को अर्थ।
- व्याकरणात्मक अर्थ: विभक्ति, प्रत्यय र क्रियाको रूपले दिने अर्थ। भाइले को ले ले पढ्ने को हो भन्छ; पढ्यो ले काम भूतकालमा सकियो भन्छ।
- सन्दर्भगत अर्थ: बोलिएको परिस्थितिले दिने अर्थ। ढिलो आएको विद्यार्थीलाई शिक्षकले ‘अहिले कति बज्यो?’ भन्नुहुँदा समय सोधेको होइन, ढिलो भएकामा गाली गरेको हो।
उखान र टुक्काको अर्थ पनि सन्दर्भगत तहमा खुल्छ: शाब्दिक अर्थ एउटा, भन्न खोजेको कुरा अर्कै।
परीक्षामा
- कक्षा ६ र ७ को परीक्षा: कक्षा ८ को विशिष्टीकरण तालिकाकै ढाँचामा शब्दार्थ, शब्द पहिचान र वाक्य रचनाका प्रश्न आउन सक्छन्।
- कक्षा ८ को परीक्षा (आधारभूत तह, शब्दभण्डार ६ अङ्क): शब्दार्थ (२); शब्द पहिचान (२), जसमा पर्यायवाची, विपरीतार्थी, अनेकार्थी वा श्रुतिसमभिन्नार्थी, र समावेशक, लघुतावाची वा सिङ्गो शब्द सोधिन्छन्; वाक्य रचना (२), एउटा उखान वा टुक्का (१) र एउटा पारिभाषिक वा अनुकरणात्मक शब्द (१)।
- कक्षा ९ र SEE (शब्दभण्डार): शब्दार्थ (तत्सम, तद्भव र आगन्तुक शब्दका अर्थ); शब्द पहिचान (पर्यायवाची, विपरीतार्थी, अनेकार्थी वा श्रुतिसमभिन्नार्थी, र सिङ्गो, समूहवाची वा लघुतावाची); वाक्य रचना (उखान वा टुक्का, र अनुकरणात्मक, प्राविधिक वा पारिभाषिक शब्द वाक्यमा प्रयोग)।
- कक्षा ११ को परीक्षा (प्रश्न ५, ३ अङ्क): तीनओटा पारिभाषिक शब्द वाक्यमा प्रयोग गर्ने, अथवा एउटा अनुकरणात्मक शब्द, एउटा उखान र एउटा टुक्का वाक्यमा प्रयोग गर्ने।
- कक्षा १२ को परीक्षा (प्रश्न ३, २ अङ्क): एउटा पारिभाषिक र एउटा अनुकरणात्मक शब्द, अथवा एउटा उखान र एउटा टुक्का वाक्यमा प्रयोग गर्ने।
अभ्यास
पर्यायवाची शब्द लेख्नुहोस्: आमा, घर, आकाश, पानी।
उत्तर
विपरीतार्थी शब्द लेख्नुहोस्: धनी, उदय, सफल, किन्नु, न्याय।
उत्तर
‘हार’ र ‘उत्तर’ शब्दलाई दुई दुई फरक अर्थ आउने गरी वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्।
उत्तर
दिइएका समावेशक शब्दका तीन तीनओटा समावेश्य शब्द लेख्नुहोस्: चरा, गहना, भाँडाकुँडा।
उत्तर
तलको अनुच्छेदबाट दुईओटा समूहवाची र दुईओटा लघुतावाची शब्द टिप्नुहोस्।
बिहान पेमाले बाख्राको बथान चराउन लगिन्। बाटोमा कमिलाको ताँती देखेर उनी रोकिइन्। खाजामा उनले एक सितो पनि नछाडी भात खाइन् र एक थोपो पानी पनि खेर फालिनन्।
उत्तर
अर्थ खुल्ने गरी वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्: दिन / दीन, फुल / फूल।
उत्तर
सिङ्गो शब्द लेख्नुहोस्: (क) कहिल्यै नमर्ने (ख) ईश्वरलाई नमान्ने (ग) सबै कुरा जान्ने (घ) हप्तामा एक पटक प्रकाशित हुने।
उत्तर
टुक्का र उखानमा के फरक छ? ‘हात हाल्नु’ र ‘एक हातले ताली बज्दैन’ को उदाहरण दिई लेख्नुहोस्।
उत्तर
वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्: नाक काटिनु, कान ठाडो पार्नु, रक्तचाप, अक्षांश।
सङ्केत
उत्तर
‘पानी’ र ‘जल’ पर्यायवाची हुन्, तर तलका खाली ठाउँमा एउटा मात्र मिल्छ। कुन मिल्छ र किन? (क) आकाशबाट ___ पर्यो। (ख) नेपालमा ___विद्युत्को ठुलो सम्भावना छ।
उत्तर
खाली ठाउँमा सुहाउने शब्द लेख्नुहोस्: (क) बिहान सबेरै घाम ___। (ख) खोलाको किनारमा चिसो हावा ___। (ग) बारीमा तोरीका फूल ___।
उत्तर
तलका वाक्य जोडामा कुन सम्बन्ध छ, अन्वयान्तर, निहितार्थ कि विरोधार्थ? (क) कोठामा अहिले कोही छैन। / कोठामा अहिले दुई जना पढ्दै छन्। (ख) बुबाले मलाई साइकल किनिदिनुभयो। / मलाई साइकल बुबाले किनिदिनुभयो। (ग) सानुले परीक्षामा सबै प्रश्नको उत्तर लेखी। / सानुले परीक्षामा उत्तर लेखी।
उत्तर
शब्दको अभ्यास: Nepali Words: कक्षाअनुसार शब्दको खेल, अक्षरजाल: दिनदिनैको शब्दको खेल
पाठ्यपुस्तकमा
यी तथ्य कहाँबाट लिइएका हुन्
- कक्षा ४–५: नेपाली, कक्षा ४ र ५ मा उस्तै अर्थ र उल्टो अर्थ दिने शब्द; कक्षा ५ मा अनेकार्थी, समावेशक, लघुतावाची (पृष्ठ १११), उखान (पृष्ठ ११५) र पारिभाषिक शब्द (पृष्ठ २७) का अभ्यास।
- कक्षा ६ (६): नेपाली, कक्षा ६, पाठ १ (पृष्ठ ३), २ (पृष्ठ १३), ५ (पृष्ठ ४७–४८, समावेशक र समावेश्यको परिभाषा: जनावर र फलफूलका उदाहरण), ७ (पृष्ठ ७८), ८ (पृष्ठ ८९, पारिभाषिक शब्द र अर्थ: सह तथा अतिरिक्त क्रियाकलाप, जीवकोश, छन्द, अधिवक्ता), १० (पृष्ठ ११४–११५), १३ (पृष्ठ १४९, समूहवाची: कमिलाको ताँती)।
- कक्षा ७ (७): नेपाली, कक्षा ७, पाठ ३ (पृष्ठ ३३), ४ (पृष्ठ ४३, श्रुतिसमभिन्नार्थी), ८ (पृष्ठ ८९, लघुतावाची: त्यान्द्रो, सितो, पित्को, खाली ठाउँ भर्ने अभ्यासका उत्तर), पृष्ठ ९७–९८ (समूहवाची: खलियो, चाङ, घारी, घार, भिड)।
- कक्षा ८ (८): नेपाली, कक्षा ८, पाठ २ (पृष्ठ १७, ‘पर्यायवाची’ नाम), पाठ ८ (पृष्ठ ९१, लघुतावाची: चिम्टी, पित्को, त्यान्द्रो), पाठ १३ (पृष्ठ १५०, सिङ्गो शब्द)।
- कक्षा ९ र १० (९, १०): माथिका पाठ र हाम्रा एकाइ।
- परीक्षा: कक्षा ८ को विशिष्टीकरण तालिका (२०८०); कक्षा ९–१० (SEE) को विशिष्टीकरण तालिका (२०८०); कक्षा ११ (२०७७) र कक्षा १२ (२०७८) का विशिष्टीकरण तालिका।
- लघुतावाचीको परिभाषा: पाठ्यपुस्तक र शिक्षक निर्देशिकाले परिभाषा दिएका छैनन्, उदाहरण मात्र दिएका छन् (कक्षा १० को शिक्षक निर्देशिका: छेस्को, त्यान्द्रो, झिल्को, थोपो, छिटो); परिभाषा तिनै उदाहरणबाट।
- कक्षा ९ (९), अर्को पाठ्यक्रम: पश्चिम बङ्गाल माध्यमिक शिक्षा परिषद् (WBBSE), नेपाली पहिलो भाषा को पाठ्यक्रम (२००९/१०), व्याकरण (viii, वाक्य रचना), पृष्ठ ६८: ‘वाग्धारा वा वाक्यांश, उखान-टुक्का, युगल शब्द, सम्मोच्चारित शब्द, सुहाउँदिला शब्दहरूको अर्थ, प्रयोजन’। पाठ्यक्रमले नाम मात्र दिएको छ; परिभाषा र उदाहरण हाम्रै।
- कक्षा १० (१०), अर्को पाठ्यक्रम: CBSE Nepali (024), कक्षा ९–१० को पाठ्यक्रम २०२६–२७, पृष्ठ ४–५: Vividh Shabda (भिन्नार्थक, पर्यायवाची, सार शब्द, विपरीतार्थक, अनेकार्थक)।
- कक्षा १२ (१२), ऐच्छिक भाषाविज्ञान: माध्यमिक शिक्षा पाठ्यक्रम २०७६, कक्षा ११–१२ भाग ३ (ऐच्छिक विषय), भाषाविज्ञान (Lin. 218), PDF पृष्ठ १३७: एकाइ ५ अर्थविज्ञान (५.२.४ समरूपात्मक, ५.२.५ समलिप्यात्मक, ५.२.६ समध्वन्यात्मक, ५.२.७ अनेकार्थ; ५.३.१ अन्वयान्तर, ५.३.२ निहितार्थ, ५.३.३ विरोधार्थ; ५.४ शाब्दिक, व्याकरणात्मक, सन्दर्भगत अर्थ)। तीर, कल, पुल, साल का छुट्टै स्रोत र बस का दुई प्रविष्टि (ना. [अङ्.]; अक्रि., ‘बस्नु’ को आज्ञार्थी रूप): नेपाली बृहत् शब्दकोश।
- थप (+): पर्यायवाचीको प्रयोगको ठाउँ र विपरीतार्थी जोडाका किसिम हाम्रै व्याख्या, पाठ्यपुस्तकभन्दा बाहिरका; दुवैमा भाषाविज्ञानमा सर्वमान्य कुरा मात्र राखिएका छन्, नाम (पूरक, क्रमिक, सापेक्ष विपरीतार्थी) दिइएका छैनन्। हिज्जे: नेपाली बृहत् शब्दकोश।
गल्ती भेटे हामीलाई भन्नुहोस्।