वर्ण

नेपाली देवनागरी लिपि मा लेखिन्छ। देवनागरीमा व्यञ्जन अक्षर आफैँमा अ सहित हुन्छ: क लेख्दा क् र अ दुवै आउँछन्। अरू स्वर व्यञ्जनसँग जोड्न मात्रा (स्वरको चिह्न) लगाइन्छ:

स्वर	मात्रा	उदाहरण
आ	ा	का, मामा
इ	ि	कि, दिदी
ई	ी	की, नदी
उ	ु	कु, गुरु
ऊ	ू	कू, भूमि
ऋ	ृ	कृ, कृषि
ए	े	के, मेला
ऐ	ै	कै, पैसा
ओ	ो	को, मोती
औ	ौ	कौ, औषधी

स्वरको उच्चारण नाकबाट पनि निस्कने भए चन्द्रविन्दु (ँ) लाग्छ: गाउँ, आँप, हाँस। व्यञ्जनमा स्वर नभए हलन्त (्) लगाइन्छ: महान्, गर्छन्।

दुई वा बढी व्यञ्जन बिचमा स्वर नभई जोडिँदा संयुक्त अक्षर बन्छ। प्रायः पहिलो व्यञ्जनको ठाडो धर्का (खुट्टो) हटाएर जोडिन्छ: प्+य = प्य (प्यास), स्+त = स्त (मस्तक), न्+द = न्द (सुन्दर)। केही संयुक्त अक्षरको आफ्नै छुट्टै आकार हुन्छ: क्ष (क्+ष), त्र (त्+र), ज्ञ (ज्+ञ), श्र (श्+र), द्य (द्+य), द्ध (द्+ध), ह्म (ह्+म)। र का तीन रूप हुन्छन्: अघि आउँदा अर्को अक्षरमाथि रेफ (र्+म = र्म, धर्म), पछि आउँदा तलतिर पदेन (प्+र = प्र, प्रेम; ट्+र = ट्र, राष्ट्र), र आधा र् पछि य आउँदा र्‍य (गर्‍यो)। कुन शब्दमा कुन अक्षर लेख्ने भन्ने नियम वर्णविन्यास अध्यायमा छन्।

भाषाको सबैभन्दा सानो आवाज, जसलाई अझ टुक्र्याउन सकिँदैन र जसले शब्दको अर्थ फरक पार्न सक्छ, वर्ण हो। घर मा घ्, अ र र् गरी तीन वर्ण छन्। वर्णको दुई रूप हुन्छ: बोल्दा सुनिने कथ्य वर्ण (उच्चार्य वर्ण) र लेख्दा प्रयोग हुने लेख्य वर्ण। देवनागरीमा संस्कृतका सबै आवाज लेख्ने अक्षर छन्, तर नेपालीमा ती सबै छुट्टै आवाजका रूपमा बोलिँदैनन्। त्यसैले लेख्य वर्ण धेरै छन्, कथ्य वर्ण थोरै। (अधिकारीको व्याकरणमा: कथ्यमा नभएका लेख्य वर्णलाई अतिरिक्त लेख्य चिह्न भनिएको छ, र अर्थ छुट्याउने कथ्य वर्णलाई विभेदक वर्ण वा स्वनिम।)

	लेख्य वर्ण	कथ्य वर्ण
स्वर	१३: अ आ इ ई उ ऊ ऋ ए ऐ ओ औ अं अः	६: अ आ इ उ ए ओ
व्यञ्जन	३६: क ख ग घ ङ, च छ ज झ ञ, ट ठ ड ढ ण, त थ द ध न, प फ ब भ म, य र ल व श ष स ह क्ष त्र ज्ञ	२९: क ख ग घ ङ, च छ ज झ, ट ठ ड ढ, त थ द ध न, प फ ब भ म, य र ल व स ह

स्वर र व्यञ्जन

अरू कुनै वर्णको सहायता नलिई आफैँ उच्चारण हुने वर्णलाई स्वर भनिन्छ। स्वर बोल्दा फोक्सोबाट आएको हावा मुखमा कतै नरोकिई बाहिर निस्कन्छ। स्वरको सहायताले मात्र उच्चारण हुने वर्णलाई व्यञ्जन भनिन्छ। व्यञ्जन बोल्दा हावा ओठ, दाँत, जिब्रो वा तालुमा कतै रोकिन्छ वा खुम्चिन्छ। क् लाई एक्लै बोल्न खोज्दा पनि हामी क वा कि भनिहाल्छौँ, किनभने साथमा स्वर चाहिन्छ।

लेख्य वर्णमा भएका तर कथ्य वर्णमा नभएका अक्षर बोल्दा कस्ता सुनिन्छन्, त्यो यस तालिकामा छ:

लेखिने	बोलिने	उदाहरण (लेखाइ → बोलाइ)
ई	इ	दीप → दिप; नदी → नदि
ऊ	उ	भूमि → भुमि
ऋ	रि	ऋषि → रिसि; कृषि → क्रिसि
ऐ	अइ	पैसा → पइसा
औ	अउ	औषधी → अउसधि
अं (शिरबिन्दु)	अर्को व्यञ्जनअनुसार ङ्, न्, म् वा नाकबाट बोलिने स्वर	संरचना → सम्रचना; संवाद → सम्बाद
अः (विसर्ग)	पछिको व्यञ्जन दोहोरिन्छ, वा ह जस्तो	दुःख → दुक्ख
ञ	न्	चञ्चल → चन्चल
ण	न्	गुण → गुन
श, ष	स	शिक्षा → सिक्छ्या; भाषा → भासा
क्ष	शब्दको बिच वा अन्त्यमा क्छ्य; सुरुमा प्रायः छ्य वा छ	रक्षा → रक्छ्या; पक्ष → पक्छ्य; क्षेत्र → छेत्र
त्र	त्र (त्+र)	पत्र → पत्र
ज्ञ	ग्य (नाकबाट अलि बोलिने ग्यँ)	ज्ञान → ग्यान

ऐ र औ लाई द्विस्वर भनिन्छ, किनभने तिनमा दुई स्वर (अ+इ, अ+उ) एकै झोक्कामा बोलिन्छन्। व पनि प्रायः ब जस्तै बोलिन्छ (वन → बन), तर स्व, द्व जस्ता संयुक्त अक्षर र केही शब्दको बिचमा ओठ गोलो पारेर बोलिन्छ (स्वीकार, भगवान्)। (अधिकारीको व्याकरणमा: आ सँग व स्पष्टै सुनिन्छ, जस्तै हावा; अ सँग भने प्रायः ओ वा उ जस्तो, जस्तै देवता बोल्दा देउता।)

यी अतिरिक्त लेख्य वर्णमध्ये ञ, ण, श, ष, क्ष, ज्ञ र ऋ प्रायः तत्सम शब्दमा मात्र आउँछन्; त्र भने नेपालीका आफ्नै शब्दमा पनि आउँछ (पात्रो, कत्रो)। हिज्जे छान्दा यो कुरा काम लाग्छ: वर्णविन्यास।

बोल्दा उस्तै सुनिए पनि लेख्दा फरक अक्षर लेखिन्छ, र अक्षरले अर्थ छुट्याउँछ: दिन (घाम लागेको समय) र दीन (गरिब), शव (लास) र सब (सबै)। त्यसैले लेखाइ उच्चारणबाट मात्र होइन, शब्दकोशबाट सिकिन्छ।

बोल्दा फोक्सोबाट आएको हावालाई घाँटी, मुख र नाकका भागले आकार दिन्छन्। ध्वनि उच्चारण गर्न काम लाग्ने यी भागलाई उच्चारण अवयव भनिन्छ:

अवयव	बोल्दा के काम गर्छ
फोक्सो	बोल्न चाहिने हावा बाहिर पठाउँछ
स्वरयन्त्र र स्वरतन्त्री	घाँटीभित्रका स्वरतन्त्री काँपे घोष, नकाँपे अघोष ध्वनि बन्छ
कोमल तालु र किलकिले	माथि उठे हावा मुखबाट मात्र निस्कन्छ; तल झरे नाकबाट पनि (ङ, न, म)
जिब्रो (टुप्पो, अगाडिको भाग, पछाडिको भाग)	सबैभन्दा बढी चल्ने अवयव; दाँत, गिजा र तालुसम्म पुगेर हावा रोक्छ वा साँघुरो पार्छ
कडा तालु	जिब्रोको अगाडिको भाग छुने ठाउँ (य)
दन्तमूल (गिजा)	माथिल्ला दाँतको जरा (च, ट, न, र, ल, स)
दाँत	जिब्रोको टुप्पो छुने ठाउँ (त, थ, द, ध)
ओठ	जोडिएर हावा रोक्छन् (प, ब, म); स्वर बोल्दा गोलो वा फैलिएका हुन्छन्
नाक	नासिक्य व्यञ्जन र अनुनासिक स्वरको हावा निस्कने बाटो

जिब्रो, ओठ, कोमल तालु र स्वरतन्त्री चल्छन्; दाँत, दन्तमूल र कडा तालु चल्दैनन्। प्रायः चल्ने अवयव नचल्ने अवयवतिर गएर ध्वनि बन्छ: त मा जिब्रोको टुप्पो दाँतमा पुग्छ।

अन्तर्राष्ट्रिय ध्वनितात्त्विक वर्णमाला

संसारका सबै भाषाका ध्वनि एउटै तरिकाले लेख्न भाषाविद्‌हरूले एउटा छुट्टै चिह्नको व्यवस्था बनाएका छन्: अन्तर्राष्ट्रिय ध्वनितात्त्विक वर्णमाला। यसमा हरेक ध्वनिको एउटै चिह्न हुन्छ, भाषा जुनसुकै होस्; त्यसैले नेपाली नजान्ने भाषाविद्‌ले पनि यसैबाट नेपाली शब्द ठिकसँग पढ्न सक्छन्। केही उदाहरण:

वर्ण	चिह्न	वर्ण	चिह्न
क	[k]	म	[m]
ख	[kʰ]	स	[s]
ग	[ɡ]	आ	[a]
घ	[ɡʱ]	इ	[i]
न	[n]	उ	[u]

ख को सानो [ʰ] ले हावा धेरै निस्कने (महाप्राण) देखाउँछ, र घ को [ʱ] ले घोष महाप्राण। यस वर्णमालामा घर लाई [ɡʱʌr] जस्तो लेखिन्छ।

अ को चिह्नमा भने भाषाविद्‌हरूको मत फरक छ। नेपालीका ध्वनि नापेर वर्णन गर्ने माधवप्रसाद पोखरेल (१९८९) र राजेश खतिवडा (२००९) ले अ लाई [ʌ] लेखेका छन्, किनभने उनीहरूले नापेको नेपालीको अ अलि खुला र पछाडितिर बोलिन्छ। धेरै पुस्तक र शब्दकोशले भने संस्कृत र हिन्दीकै चलनअनुसार [ə] लेख्छन्। दुवै चिह्न भेटिए अलमलिनुपर्दैन: दुवैले नेपालीको उही अ जनाउँछन्।

व्यञ्जन बोल्दा हावा मुखको कुन ठाउँमा रोकिन्छ वा खुम्चिन्छ, त्यसलाई उच्चारण स्थान भनिन्छ। आफ्नो जिब्रोले छोएको ठाउँ ध्यान दिएर क, त, प बोलेर हेर्नुहोस्: तीनै फरक ठाउँबाट निस्कन्छन्। पाठ्यपुस्तकले नेपालीका २९ कथ्य व्यञ्जनलाई यसरी छुट्याएको छ:

उच्चारण स्थान	कहाँ	व्यञ्जन
कण्ठ्य	जिब्रोको पछाडिको भाग र कोमल तालु	क ख ग घ ङ
तालव्य	जिब्रोको अगाडिको भाग र कडा तालु	य
दन्तमूलीय	जिब्रोको टुप्पो र माथिल्ला दाँतको जरा (गिजा)	च छ ज झ, ट ठ ड ढ, न, र, ल, स
दन्त्य	जिब्रोको टुप्पो र माथिल्ला दाँत	त थ द ध
ओष्ठ्य	दुई ओठ	प फ ब भ म, व
स्वरयन्त्रमुखी	घाँटीभित्रको स्वरयन्त्र	ह

स्थानले हावा कहाँ रोकिन्छ भन्छ; प्रयत्न ले हावा कसरी रोकिन्छ वा निस्कन्छ भन्छ:

प्रयत्न	हावा कसरी निस्कन्छ	व्यञ्जन
स्पर्शी	मुखमा पूरै रोकिएर एकैचोटि फुट्छ	क ख ग घ, ट ठ ड ढ, त थ द ध, प फ ब भ
स्पर्शसङ्घर्षी	पहिले रोकिन्छ, अनि घस्रिँदै निस्कन्छ	च छ ज झ
सङ्घर्षी	साँघुरो बाटोबाट घस्रिँदै निस्कन्छ	स ह
नासिक्य	मुखमा रोकिएर नाकबाट निस्कन्छ	ङ न म
कम्पित	जिब्रोको टुप्पो काँपेर निस्कन्छ	र
पार्श्विक	जिब्रोको दुवै छेउबाट निस्कन्छ	ल
अर्धस्वर	स्वर जस्तै धेरै नरोकिई निस्कन्छ	य व

य र व लाई अर्धस्वर भनिनुको कारण यिनको उच्चारण इ र उ सँग धेरै मिल्नु हो: इ+आ छिटो बोल्दा या र उ+आ छिटो बोल्दा वा सुनिन्छ।

जिब्रो एउटा स्वरबाट अर्को स्वरमा सर्दा बिचमा आफैँ सुनिन आउने यस्तो हलुका य वा व लाई श्रुति भनिन्छ। दिएको बोल्दा इ र ए का बिचमा य जस्तो, र कुवा बोल्दा उ र आ का बिचमा व सुनिन्छ। श्रुति कहिले लेखिन्छ र कहिले लेखिँदैन भन्ने कुरा शब्दकोशले टुङ्गो लगाउँछ: कुवा मा व लेखिन्छ, तर क्रियापद दिएको, गएको मा य लेखिँदैन (वर्णविन्यास)।

घोष र अघोष

घाँटीमा औँला राखेर ससस… र जजज… भन्नुहोस्। ज मा घाँटी कम्पन भएको थाहा हुन्छ, स मा हुँदैन। बोल्दा स्वरयन्त्र (घाँटीको कण्ठनली) कम्पन हुने व्यञ्जनलाई घोष (सघोष) र कम्पन नहुने व्यञ्जनलाई अघोष भनिन्छ।

	व्यञ्जन
अघोष (११)	क ख, च छ, ट ठ, त थ, प फ, स
घोष (१८)	ग घ ङ, ज झ, ड ढ, द ध न, ब भ म, य र ल व ह

सजिलो सम्झना: हरेक वर्गका पहिलो र दोस्रो अक्षर अघोष, तेस्रो, चौथो र पाँचौँ घोष; य र ल व ह घोष, स अघोष।

अल्पप्राण र महाप्राण

मुखको अगाडि हत्केला राखेर क र ख भन्नुहोस्। ख मा हत्केलामा धेरै हावा लाग्छ। बोल्दा थोरै हावा निस्कने व्यञ्जनलाई अल्पप्राण र धेरै हावा निस्कने व्यञ्जनलाई महाप्राण भनिन्छ।

	व्यञ्जन
अल्पप्राण (१७)	क ग ङ, च ज, ट ड, त द न, प ब म, य र ल व
महाप्राण (१२)	ख घ, छ झ, ठ ढ, थ ध, फ भ, स ह

हरेक वर्गका पहिलो, तेस्रो र पाँचौँ अक्षर अल्पप्राण, दोस्रो र चौथो महाप्राण। पाठ्यपुस्तकले स र ह लाई पनि महाप्राणमा राखेको छ, किनभने यी बोल्दा धेरै हावा निस्कन्छ। (अधिकारीको व्याकरणमा स अल्पप्राणमा पर्छ, ह मात्र महाप्राणमा; परीक्षामा पाठ्यपुस्तककै वर्गीकरण लेख्नुहोस्।)

सामान्य बोलीमा घोष महाप्राण (घ झ ढ ध भ) शब्दको बिच वा अन्त्यमा आउँदा अल्पप्राण जस्ता सुनिन्छन्: दुध /दुद्/, लाभ /लाब्/, बुझ्नु /बुज्.नु / । अघोष महाप्राण (ख छ ठ थ फ) भने जहाँ आए पनि महाप्राणै रहन्छन्: साथ /साथ्/, पाखा /पा.खा / । सावधान भएर बोल्नेहरू घोष महाप्राणलाई पनि पूरै महाप्राण बोल्ने प्रयास गर्छन्, र लेख्दा त सधैँ शब्दकोशकै वर्ण लेखिन्छ।

व्यञ्जन जस्तै स्वर पनि बोल्दा मुखको आकारअनुसार छुट्याइन्छन्। इ भन्दा आ बोल्दा मुख धेरै खुल्छ; इ भन्दा उ बोल्दा ओठ गोलो हुन्छ। ऐना हेरेर इ ए अ आ ओ उ क्रमैसँग बोल्नुहोस्: मुख खुल्दै जान्छ र फेरि बन्द हुँदै ओठ गोलो हुन्छ। स्वर तीन आधारमा छुट्याइन्छन्:

• जिब्रोको कुन भाग उठ्छ: अगाडिको भाग उठे अग्र (इ, ए), बिचको भाग केन्द्रीय (अ, आ), पछाडिको भाग पश्च (उ, ओ)।
• मुख कति खुल्छ: जिब्रो माथि उठेर मुख साँघुरो भए संवृत (बन्द), अलि खुले अर्धसंवृत, अझ खुले अर्धविवृत, पूरै खुले विवृत (खुला)। जिब्रो कति उठ्छ भनेर हेर्दा यिनैलाई उच्च (इ, उ), मध्य (ए, ओ) र निम्न (अ, आ) स्वर पनि भनिन्छ।
• ओठको आकार: ओठ गोलो भए गोलित (उ, ओ), नभए अगोलित (इ, ए, अ, आ)।

स्वर	जिब्रोको भाग	मुख कति खुल्छ	ओठ
इ	अग्र	संवृत	अगोलित
ए	अग्र	अर्धसंवृत	अगोलित
अ	केन्द्रीय	अर्धविवृत	अगोलित
आ	केन्द्रीय	विवृत	अगोलित
ओ	पश्च	अर्धसंवृत	गोलित
उ	पश्च	संवृत	गोलित

नाकबाट बोलिने स्वर

छओटै स्वर नाकबाट पनि बोल्न सकिन्छ; यस्तो स्वरलाई अनुनासिक स्वर भनिन्छ, र लेख्दा चन्द्रविन्दु (ँ) लगाइन्छ। अनुनासिकले मात्र अर्थ फेरिन्छ: बास (बसाइ) र बाँस (बोट), भाडा (किराया) र भाँडा (भाँडाकुँडा)। त्यसैले नेपालीमा ६ निरनुनासिक र ६ अनुनासिक स्वर गरी १२ स्वर छन् भन्ने व्याख्या पनि पाइन्छ।

स्वरको लम्बाइ

स्वर बोल्न लाग्ने समयलाई मात्रा भनिन्छ: छोटो समय लाग्ने ह्रस्व, अलि लामो दीर्घ, र तान्दै धेरै लामो बोलिने प्लुत। नेपालीमा इ / ई र उ / ऊ को लम्बाइले अर्थ फेर्दैन (माथि दिन / दीन हेर्नुहोस्), तर भाव देखाउन जुनसुकै स्वर तानेर बोल्न सकिन्छ: ‘कति राम्रो!’ लाई ‘कति रा…म्रो!’ भन्दा कुरामा जोड थपिन्छ, अर्थ उही रहन्छ। त्यसैले नेपालीमा लम्बाइ स्वरको आवाजको गुण हो, छुट्टै वर्ण होइन।

मूल स्वर र द्विस्वर

अर्को स्वर नमिसिएको स्वरलाई मूल स्वर भनिन्छ; नेपालीका छओटै कथ्य स्वर (अ आ इ उ ए ओ) मूल स्वर हुन्। दुई मूल स्वर एकै झोक्कामा, एउटै अक्षरमा बोलिँदा द्विस्वर (संयुक्त स्वर) बन्छ। लेखाइमा ऐ (अइ) र औ (अउ) मात्र द्विस्वरका छुट्टै अक्षर हुन्, तर बोलीमा अरू द्विस्वर पनि धेरै छन्।

अधिकारीको व्याकरणले नेपाली बोलीमा दश किसिमका द्विस्वर देखाएको छ। हाम्रा उदाहरणसहित:

द्विस्वर	उदाहरण	द्विस्वर	उदाहरण
अइ	पैसा /पइ.सा/	अउ	चौतारो /चउ.ता.रो/
आइ	पढाइ /प.ढाइ/	आउ	काउली /काउ.लि/
उइ	दुई /दुइ/	इउ	पिउनु /पिउ.नु/
एइ	तेइस /तेइस्/	एउ	देउराली /देउ.रा.लि/
ओइ	कोइली /कोइ.लि/	ओउ	होऊ /होउ/

बिस्तारै, शब्द टुक्र्याएर बोल्दा भने द्विस्वरका दुई स्वर दुई अक्षरमा छुट्टिन पनि सक्छन्: लगाउनु /ल.गाउ.नु/ वा /ल.गा.उ.नु / ।

एउटा मात्र वर्ण फेर्दा अर्थ फेरिने शब्दका जोडीले देखाउँछ कि ती दुई वर्ण भाषामा छुट्टाछुट्टै छन्। यस्ता वर्णलाई विभेदक वर्ण भनिन्छ:

जोडी	फरक के मा	कुन आधार
काल / गाल	क / ग	अघोष / घोष
काम / खाम	क / ख	अल्पप्राण / महाप्राण
तार / टार	त / ट	दन्त्य / दन्तमूलीय
पाल / माल	प / म	स्पर्शी / नासिक्य
बास / बाँस	आ / आँ	निरनुनासिक / अनुनासिक स्वर
मिल / मेल	इ / ए	संवृत / अर्धसंवृत

यही तरिकाले थाहा हुन्छ कि इ र ई नेपालीमा छुट्टाछुट्टै कथ्य वर्ण होइनन्: तिनको उच्चारणमा मात्र फरक पारेर अर्थ फेरिने शब्दको जोडी नेपालीमा भेटिँदैन। दिन र दीन को फरक लेखाइको हो, बोलाइको होइन।

एउटै वर्ण, फरक आवाज: संवर्ण

एउटै वर्ण पनि शब्दमा कहाँ आयो भनेर अलि फरक सुनिन सक्छ, तर त्यो फरकले अर्थ फेर्दैन। बाट र नाम बिस्तारै बोलेर हेर्नुहोस्। नाम मा आ का दुवैतिर नासिक्य व्यञ्जन (न, म) भएकाले आ बोल्दा पनि हावा नाकबाट अलिकति निस्कन्छ; बाट को आ मा निस्कँदैन। तैपनि नेपालीमा यही फरकले मात्र अर्थ फेरिने शब्द छैनन्, किनभने नासिक्यका छेउमा स्वर आफैँ यस्तो सुनिन्छ। यसरी एउटै वर्णका, ठाउँअनुसार फरक सुनिने तर अर्थ नफेर्ने रूपलाई संवर्ण भनिन्छ। बास र बाँस को कुरा भने बेग्लै हो: त्यहाँ अनुनासिकले अर्थ फेर्छ, त्यसैले अनुनासिक आँ छुट्टै वर्ण हो।

	वर्ण	संवर्ण
अर्थ	अर्थ फेर्छ	अर्थ फेर्दैन
कसरी चिनिन्छ	एउटै ठाउँमा आएर अर्थ फेरिने जोडी हुन्छ (काल / गाल)	आफ्नै आफ्नै ठाउँमा मात्र आउँछन्, एकअर्काको ठाउँ लिँदैनन्
भाषाविज्ञानको नाम	व्यतिरेकी वितरण	परिपूरक वितरण

भाषाविज्ञानमा वर्ण लेख्दा / / र संवर्ण लेख्दा [ ] चिह्न प्रयोग गरिन्छ।

वर्ण शब्दमा कहाँ कहाँ आउँछ

धेरैजसो वर्ण शब्दको सुरु (शब्दादि), बिच (शब्दमध्य) र अन्त्य (शब्दान्त) तीनै ठाउँमा आउँछन्, तर केहीको ठाउँ सीमित छ। वर्ण कहाँ कहाँ आउँछ भन्ने कुरालाई वर्णको वितरण भनिन्छ:

• ङ शब्दको बिच र अन्त्यमा आउँछ (डुङ्गा, रङ); सुरुमा भने ङ्याउँ जस्ता अनुकरणात्मक शब्दमा मात्र। न र म जहाँसुकै आउँछन्।
• य र व शब्दको अन्त्यमा हलन्त भएर बोलिँदैनन्: भय /भ.य/, शिव /सि.ब / ।
• ह शब्दको सुरुमा स्पष्ट सुनिन्छ (हात), तर दुई स्वरबिच आउँदा कमजोर भएर प्रायः हराउँछ: पहिलो /प.इ.लो/, महिना /म.इ.ना / ।

बिचमा स्वर नभई दुई वा बढी व्यञ्जन एकसाथ बोलिनुलाई व्यञ्जनको संयुक्तता (व्यञ्जन गुच्छ) भनिन्छ। नेपालीमा संयुक्त व्यञ्जन शब्दको तीन ठाउँमा आउँछन्:

• सुरुमा: प्यास, स्याल, ग्यास, स्वाद, द्वार। सुरुमा प्रायः दोस्रो व्यञ्जन य, व वा र हुन्छ (प्रेम, क्रोध); संस्कृत र अङ्ग्रेजीबाट आएका स्थान, स्नेह, स्कुल जस्ता शब्दमा अरू व्यञ्जन पनि आउँछन्।
• बिचमा: पत्तो, कन्या, बल्ल, सन्तान, अक्षर। बिचका धेरै संयुक्त व्यञ्जन अघिल्लो र पछिल्लो अक्षरमा बाँडिन्छन्: पत्.तो। यसबारे अक्षर अध्यायमा पढ्नुहोस्।
• अन्त्यमा: लेख्दा सत्य, गर्छ, धर्म जस्ता शब्द संयुक्त व्यञ्जनमा टुङ्गिए पनि बोल्दा पछि अ सुनिन्छ। नेपाली बोलीमा शब्दको अन्त्यमा दुई व्यञ्जन सँगै प्रायः आउँदैनन्; अङ्ग्रेजीबाट आएका बैङ्क, पार्क जस्ता केही शब्दमा मात्र सुनिन्छन्, र तिनलाई पनि धेरैले पछि अ थपेर बोल्छन्।

तीन व्यञ्जनको संयुक्तता पनि हुन्छ: स्त्री (स्+त्+र), राष्ट्र (ष्+ट्+र), मन्त्र (न्+त्+र), उज्ज्वल (ज्+ज्+व)।

नेपालीका आफ्नै शब्दमा तेस्रो व्यञ्जन प्रायः य हुन्छ: थाल्थ्यो, अड्क्यो।

बिचको संयुक्त व्यञ्जनको दोस्रो वर्ण य, र, ल, व (अन्तस्थ) भए पहिलो व्यञ्जन दोहोरिएर सुनिन्छ: सत्य /सत्.त्य/, मित्रता /मित्.त्र.ता/, अम्ल /अम्.म्ल / । अधिकारीको व्याकरणमा यस्तो कसिलो जोडलाई सबल संयोग र दोहोरिएर नबोलिने रक्सी, हप्ता जस्ता जोडलाई शिथिल संयोग भनिएको छ। (य र व अघिको यो नियम कक्षा १२ ले पढाउँछ: अक्षर।)

उस्तै व्यञ्जन दोहोरिँदा

एउटै व्यञ्जन दुई पटक जोडिएको संयुक्त व्यञ्जनलाई व्यञ्जन द्वित्व भनिन्छ: पक्का, बच्चा, अन्न, गद्दा। यसले एउटै व्यञ्जनलाई लामो बनाउँछ, र नेपालीमा यसले अर्थ पनि फेर्छ: पति (लोग्ने) र पत्ती (पात), गदा (हतियार) र गद्दा (डसना)। त्यसैले व्यञ्जनको लम्बाइ नेपालीमा विभेदक हो, इ / ई को लम्बाइ होइन। यो व्यञ्जन द्वित्व शब्द दोहोर्‍याएर नयाँ शब्द बनाउने द्वित्व (घरघर, ठुलाठुला) भन्दा बेग्लै कुरा हो।

तत्त्व, महत्त्व, सत्त्व को त्त् भने बोल्दा दोहोरिएको होइन: तत् वा महत् मा त्व प्रत्यय जोडिँदा दुई त् सँगै आएका हुन्।

बोलीमा संयुक्तता खुकुलो हुन्छ

कठिन संयुक्त व्यञ्जन बोल्न सजिलो पार्न बोलीमा बिचमा स्वर थपिन्छ वा अगाडि स्वर जोडिन्छ। यसलाई संयुक्तताको शिथिलता भनिन्छ:

• सुरुमा स्वर थपिने: स्कुल → इस्कुल, स्टेसन → इस्टेसन।
• बिचमा स्वर थपिने: धर्म → धरम, कर्म → करम।
• र र स्वरको ठाउँ साटिने (विपर्यय): प्रधान → पर्धान, प्रचार → पर्चार।
• संयुक्त ह हराउने: र, ल, न, म सँग जोडिएको ह बोलीमा प्रायः सुनिँदैन (ओह्रालो → ओरालो, अह्राउनु → अराउनु), र चिह्न बोल्दा /चिन्न/ सुनिन्छ। यस्ता केही शब्दका दुवै हिज्जे शब्दकोशमा छन्: वर्णविन्यास।

तद्भव शब्द धेरैजसो यसरी नै बनेका हुन्: संस्कृतको कर्म नेपालीमा काम, हस्त हात भएको छ। बोलीमा यस्ता रूप सुनिनु स्वाभाविक हो, तर लेख्दा शब्दकोशको रूप नै लेखिन्छ: धर्म, स्कुल। (अधिकारीको व्याकरणमा ‘संयुक्तताको शिथिलता’ भन्नाले संयुक्त ह हराउने कुरालाई मात्र बुझाइएको छ; स्वर थपेर बोल्नुलाई उहाँले सरलीकरण भन्नुभएको छ।)

• कक्षा ६ देखि १०: वर्णको उच्चारण र वर्गीकरण सोधिँदैन। कक्षा ८ र एसईईमा यससँग जोडिएको प्रश्न वर्णविन्यासको हुन्छ (शुद्ध हिज्जे लेख्ने): वर्णविन्यास अध्याय हेर्नुहोस्।
• कक्षा ११: भाषिक संरचनाको पहिलो प्रश्न, ३ अङ्क: तीनओटा कथ्य व्यञ्जन दिएर, वा पाठको अनुच्छेदमा तीनओटा व्यञ्जन गाढा वा रेखाङ्कन गरेर, तिनको स्थान, प्रयत्न, घोषत्व र प्राणत्वमध्ये कुनै दुई आधारमा पहिचान गर्न लगाइन्छ।
• कक्षा १२: वर्णको छुट्टै प्रश्न हुँदैन; अक्षर संरचनाको प्रश्नमा कथ्य वर्णको ज्ञान चाहिन्छ (अक्षर)।
• कक्षा १२, ऐच्छिक भाषाविज्ञान (Lin. 218): नमुना प्रश्नपत्रमा अति छोटा प्रश्न, १ अङ्क (उच्चारणका कुनै चार अवयवको नाम लेख्नुहोस्, स्वरध्वनिको वर्णन गर्दा विचार पुर्‍याउनुपर्ने कुनै तीन आधार लेख्नुहोस्, संवर्णको उदाहरण दिनुहोस्) र छोटा उत्तर, ५ अङ्क (व्यञ्जन ध्वनिको वर्गीकरण गर्ने आधार, वर्ण र संवर्णबिचको भिन्नता उदाहरणसहित)। भिन्नताको प्रश्नमा तालिका बनाएर हरेक आधारमा दुवैतिर उदाहरण दिनुहोस्। लामो उत्तर, ८ अङ्क: अन्तर्राष्ट्रिय ध्वनितात्त्विक वर्णमालाको परिचय दिई यसको महत्त्वबारे चर्चा गर्नुहोस्।