प्रत्यय

धातु वा शब्दको पछाडि गाँसिएर नयाँ शब्द बनाउने भाषिक एकाइलाई प्रत्यय भनिन्छ: घोक् + अन्ते = घोकन्ते, पढ् + आइ = पढाइ, छान् + ओट = छनोट, खा + ने = खाने, रस + इलो = रसिलो, घर + एलु = घरेलु। उपसर्ग जस्तै प्रत्यय पनि एक्लै प्रयोग हुँदैन; अगाडि जोडिने उपसर्ग हुन्छ, पछाडि जोडिने प्रत्यय।

प्रत्यय दुई किसिमका आधारमा लाग्छ। कुनै धातु मा लाग्छ, अर्थात् क्रियाको मूल रूपमा: पढ्, खेल्, छान्, खा। कुनै शब्द मा लाग्छ, अर्थात् नाम, विशेषण जस्ता पूरा शब्दमा: घर, रस, बजार, मोटो।

धातुमा लाग्ने प्रत्ययलाई कृत् प्रत्यय र त्यसबाट बनेको शब्दलाई कृदन्त भनिन्छ: पढ् + आइ = पढाइ। शब्दमा लाग्ने प्रत्ययलाई तद्धित प्रत्यय र त्यसबाट बनेको शब्दलाई तद्धितान्त भनिन्छ: घर + एलु = घरेलु।

	कृत् प्रत्यय	तद्धित प्रत्यय
कहाँ लाग्छ	धातुमा	नाम, विशेषण जस्ता शब्दमा
बनेको शब्द	कृदन्त	तद्धितान्त
उदाहरण	खेल् + आडी = खेलाडी	गफ + आडी = गफाडी

तलका प्रत्यय नेपालीका आफ्नै हुन् र धातुमा लाग्छन्। तालिकामा हरेक प्रत्यय जुन कक्षाको पाठ्यपुस्तकमा पहिलो पटक आउँछ, त्यही कक्षादेखि देखिन्छ।

प्रत्यय	उदाहरण	बनेको शब्दले जनाउने
नु	बनाउ + नु = बनाउनु, उठाउ + नु = उठाउनु	क्रियाको नाम
न	गर् + न = गर्न, पढ् + न = पढ्न	काम गर्नका लागि
ने	खा + ने = खाने, पढ् + ने = पढ्ने	काम गर्ने वा गरिने
अन्ते	घोक् + अन्ते = घोकन्ते	त्यस्तो बानी भएको
आइ	पढ् + आइ = पढाइ, भन् + आइ = भनाइ	काम वा प्रक्रिया
उवा	पढ् + उवा = पढुवा	धेरै त्यसो गर्ने
ओट	छान् + ओट = छनोट, लेख् + ओट = लेखोट	काम वा त्यसको फल
एर	गर् + एर = गरेर, हाँस् + एर = हाँसेर	काम सकेर
आहा	हेप् + आहा = हेपाहा	त्यस्तो बानी भएको
आडी	खेल् + आडी = खेलाडी	त्यो काम गर्ने
अक्कड	भुल् + अक्कड = भुलक्कड, बोल् + अक्कड = बोलक्कड	धेरै त्यसो गर्ने
अत	बच् + अत = बचत	कामको फल
आवट	सजाउ + आवट = सजावट	काम वा त्यसको अवस्था
औना	खेल् + औना = खेलौना	कामको साधन
आउ	अड् + आउ = अडाउ, जड् + आउ = जडाउ	त्यस्तो हुने वा गरिएको
आइँ	लड् + आइँ = लडाइँ, रोप् + आइँ = रोपाइँ	काम वा प्रक्रिया
अन्त	लड् + अन्त = लडन्त	त्यो काम
ती	गन् + ती = गन्ती, बढ् + ती = बढ्ती	काम वा त्यसको फल
अनी	ओढ् + अनी = ओढनी, थाल् + अनी = थालनी	साधन, वा काम
आव	झुक् + आव = झुकाव	काम वा त्यसको अवस्था
ऐया	लड् + ऐया = लडैया	त्यो काम गर्ने
ओ	टेक् + ओ = टेको	काम, वा त्यसको साधन
दो, एको	बग् + दो = बग्दो, पाक् + एको = पाकेको	त्यस्तो हुँदै गरेको, भइसकेको
उन्जेल	पढ् + उन्जेल = पढुन्जेल	त्यो काम चलिरहँदासम्म

एर, ने, न, नु जस्ता प्रत्ययबाट बनेका रूप क्रियाकै रूप पनि हुन्; तिनको प्रयोग क्रियापद अध्यायमा छ।

नु, ने, न, एर, एको, दो, दै, दा, उन्जेल जस्ता प्रत्यय नेपालीका जुनसुकै धातुमा लाग्न सक्छन्, त्यसैले तिनलाई सार्वधातुक प्रत्यय भनिन्छ (अधिकारीको व्याकरणमा यही नाम छ)। आइ, ओट, अक्कड, आहा जस्ता अरू भने केही धातुमा मात्र लाग्छन्: पढाइ बन्छ, तर जानु बाट जाइ बन्दैन। नु लागेको रूपले क्रियाको नाम जनाउँछ, त्यसैले यसलाई क्रियार्थक नाम पनि भनिन्छ: बिहान हिँड्नु स्वास्थ्यका लागि राम्रो हो।

एउटै प्रत्ययले फरक शब्दमा फरक अर्थ दिन सक्छ: ओ ले हाँसो मा काम जनाउँछ, टेको मा टेक्ने साधन; अनी ले थालनी मा काम, ओढनी मा ओढ्ने कपडा। कहिलेकाहीँ एउटै अर्थका दुई रूप पनि चल्छन्: झुकाउ / झुकाव, चुनाउ / चुनाव।

प्रत्यय	उदाहरण	बनेको शब्दले जनाउने
आलु	खर्च + आलु = खर्चालु, सिप + आलु = सिपालु	त्यो धेरै भएको
एलु	घर + एलु = घरेलु	त्यससँग सम्बन्धित
इलो	रस + इलो = रसिलो, चमक + इलो = चम्किलो	त्यो गुण भएको
ई	पहाड + ई = पहाडी, नेपाल + ई = नेपाली	त्यहाँको, त्यससँग सम्बन्धित
इया	बजार + इया = बजारिया, सहर + इया = सहरिया	त्यहाँ बस्ने वा त्यहाँको
इयार	हात + इयार = हतियार, साझा + इयार = सझियार	त्यससँग जोडिएको
औली	सुन + औली = सुनौली, तितो + औली = तितौली	त्यस्तो रङ, स्वाद वा गुण
ए	पहाड + ए = पहाडे	त्यहाँको, त्यससँग सम्बन्धित
पन, पना	लडको + पन = लडकपन, मोटो + पना = मोटोपना	त्यस्तो हुनाको भाव
ली	पाल्पा + ली = पाल्पाली	त्यस ठाउँको
आहा	रिस + आहा = रिसाहा	त्यो धेरै भएको
आडी	गफ + आडी = गफाडी	त्यो धेरै गर्ने
एली	जुन + एली = जुनेली, कास्की + एली = कस्केली	त्यससँग सम्बन्धित, त्यहाँको
आली	हरियो + आली = हरियाली	त्यस्तो भाव वा अवस्था
ले	गाउँ + ले = गाउँले	त्यहाँ बस्ने
आइ	गहिरो + आइ = गहिराइ, चौडा + आइ = चौडाइ	त्यस्तो हुनाको नाप वा भाव
अरी	राम्रो + अरी = राम्ररी	त्यस तरिकाले
एरो	दुध + एरो = दुधेरो	त्यससँग सम्बन्धित
आन	सिर (शिर) + आन = सिरान	त्यसको ठाउँ
इयाँ	चीन + इयाँ = चिनियाँ	त्यहाँको
औटे	कुरा + औटे = कुरौटे	त्यो धेरै गर्ने
औँ	पाँच + औँ = पाँचौँ, सय + औँ = सयौँ	क्रम, वा धेरै भन्ने
ल्लो	तल + ल्लो = तल्लो, माथि + ल्लो = माथिल्लो	त्यस ठाउँको
आस	मिठो + आस = मिठास	त्यस्तो हुनाको भाव
आम्मे	हिलो + आम्मे = हिलाम्मे	त्यसले भरिएको

नेपाली शब्दमा तद्धित प्रत्यय लाग्दा ओ वा आ मा टुङ्गिने शब्दको अन्तिम स्वर प्रायः झर्छ: मोटो + आइ = मोटाइ, गहिरो + आइ = गहिराइ। तर पन जस्ता केही प्रत्ययअघि त्यो स्वर रहन्छ: मोटोपन। सर्वनाम यो, त्यो, ऊ, को, जो बाट पनि यसै गरी धेरै विशेषण र क्रियायोगी बन्छन्: यस्तो, यति, यहाँ, यसरी; कस्तो, कति, कहाँ; जस्तो, जहाँ। यिनको कुरा सर्वनाम अध्यायमा छ।

तत्सम शब्दमा प्रायः संस्कृतबाटै आएका प्रत्यय लाग्छन्। यस्ता प्रत्ययबाट बनेका शब्द पनि संस्कृतकै हुन्, र तिनको हिज्जे संस्कृतअनुसार नै लेखिन्छ।

प्रत्यय	उदाहरण	अर्थ
इक	बुद्धि + इक = बौद्धिक, समाज + इक = सामाजिक	त्यससँग सम्बन्धित
ईय	मानव + ईय = मानवीय, स्वर्ग + ईय = स्वर्गीय	त्यससँग सम्बन्धित
अक	लेख् + अक = लेखक, गै + अक = गायक	त्यो काम गर्ने
ता	मित्र + ता = मित्रता, सफल + ता = सफलता	त्यस्तो हुनाको भाव
अन	गम् + अन = गमन, नम् + अन = नमन	काम वा क्रिया
ति	गम् + ति = गति, दृश् + ति = दृष्टि	काम वा त्यसको भाव
य	पठ् + य = पाठ्य, दृश् + य = दृश्य	गर्न लायक
अनीय	पठ् + अनीय = पठनीय, दृश् + अनीय = दर्शनीय	गर्न योग्य
इत	पठ् + इत = पठित, लिख् + इत = लिखित	गरिएको
ईन	ग्राम + ईन = ग्रामीण	त्यहाँको
तव्य	गम् + तव्य = गन्तव्य	गर्नुपर्ने, जानुपर्ने
त्व	मनुष्य + त्व = मनुष्यत्व, कृति + त्व = कृतित्व	त्यस्तो हुनाको भाव
मय	स्वर्ण + मय = स्वर्णमय	त्यसले भरिएको
वान्, मान्	धन + वान् = धनवान्, बुद्धि + मान् = बुद्धिमान्	त्यो भएको
तर, तम	उच्च + तर = उच्चतर, उच्च + तम = उच्चतम	तुलनामा बढी, सबैभन्दा बढी
ई	धन + ई = धनी, ज्ञान + ई = ज्ञानी	त्यो भएको
क	दश + क = दशक	त्यसको समूह, त्यससँग सम्बन्धित
त	गम् + त = गत, ज्ञा + त = ज्ञात	भएको, गरिएको
ता (तृ)	नी + ता = नेता, वच् + ता = वक्ता	त्यो काम गर्ने
उक	इच्छा + उक = इच्छुक, भाव + उक = भावुक	त्यो भएको
इम, इमा	स्वर्ण + इम = स्वर्णिम, लाल + इमा = लालिमा	त्यस्तो; त्यसको भाव
तः	मूल + तः = मूलतः, विशेष + तः = विशेषतः	त्यस आधारमा (क्रियायोगी)
वत्	मातृ + वत् = मातृवत्	त्यसजस्तै

संस्कृतका धातुमा संस्कृतकै प्रत्यय लागेर बनेका शब्दलाई तत्सम कृदन्त र संस्कृतका शब्दमा संस्कृतकै प्रत्यय लागेर बनेकालाई तत्सम तद्धितान्त भनिन्छ। माथिको तालिकामा अक, अन, ति, य, अनीय, तव्य, इत प्रायः धातुमा लाग्छन् (कृत्), इक, ईय, ता, ईन, त्व, मय, वान्, मान्, तर, तम शब्दमा (तद्धित)।

इत धातुमा मात्र होइन, नाममा पनि लाग्छ: चिन्ता → चिन्तित, प्रभाव → प्रभावित। हेमाङ्गराज अधिकारीको व्याकरणले नाममा लागेका यस्ता शब्दलाई तद्धितान्त मानेको छ। उनका अनुसार संस्कृतमा धातुबाट बनेका तर नेपालीमा फुटाउनै नमिल्ने रूप, चित्र जस्ता तत्सम शब्दलाई नेपालीमा मूल शब्द नै मान्नु ठिक हुन्छ (मूल र व्युत्पन्न शब्द)।

प्रत्यय जोडिँदा आधारको रूप पनि फेरिन सक्छ। तत्सम शब्दमा इक जस्ता प्रत्यय लाग्दा आधारको पहिलो स्वर बढ्छ, जसलाई वृद्धि भनिन्छ: अ → आ, इ, ई, ए → ऐ, उ, ऊ, ओ → औ।

आधार	प्रत्यय	शब्द	पहिलो स्वरमा
समाज	इक	सामाजिक	अ → आ
व्यवहार	इक	व्यावहारिक	अ → आ
इतिहास	इक	ऐतिहासिक	इ → ऐ
शिक्षा	इक	शैक्षिक	इ → ऐ
नीति	इक	नैतिक	ई → ऐ
बुद्धि	इक	बौद्धिक	उ → औ
दिन	इक	दैनिक	इ → ऐ

आधारको अन्तिम स्वर पनि प्रायः झर्छ: शिक्षा + इक मा आ झरेर शैक्षिक, खर्च + आलु मा अ झरेर खर्चालु। नेपाली शब्दमा प्रत्यय लाग्दा पहिलो स्वर कहिलेकाहीँ छोटो हुन्छ: छान् + ओट = छनोट, हात + इयार = हतियार।

उ मा टुङ्गिने तत्सम शब्दमा इक लाग्दा पहिलो स्वर बढ्छ र अन्तिम उ अव् बन्छ: पशु + इक = पाशविक।

नेपाली धातुमा प्रत्यय लाग्दा यस्ता परिवर्तन पनि देखिन्छन्:

के हुन्छ	उदाहरण
पहिलो अक्षरको आ अ हुन्छ	बाँध् + आइ = बँधाइ, नाच् + आइ = नचाइ
बिचमा व् थपिन्छ	धु + आइ = धुवाइ
बिचमा य् थपिन्छ	पिउ + अक्कड = पियक्कड
धातुको अन्तिम व्यञ्जन दोहोरिन्छ	छुट् + ई = छुट्टी, रोक् + आ = रोक्का

तत्सम धातुमा गुण र वृद्धि

तत्सम धातुमा प्रत्यय लाग्दा धातुको स्वर पनि बदलिन्छ, त्यसैले धातु र बनेको शब्द एकदम फरक देखिन सक्छन्: स्मृ + अनीय = स्मरणीय, दृश् + अनीय = दर्शनीय, दृश् + अक = दर्शक, सृज् + अक = सर्जक, नी + अक = नायक, गम् + तव्य = गन्तव्य। यस्ता शब्दको निर्माण देखाउँदा धातुलाई संस्कृतकै रूपमा लेखिन्छ।

फारसी र अरबीबाट आएका शब्दसँगै केही प्रत्यय पनि नेपालीमा भित्रिएका छन्, र अहिले ती नेपाली शब्दमा पनि लाग्छन्:

प्रत्यय	उदाहरण	अर्थ
दार	पहरा + दार = पहरेदार, ठेक्का + दार = ठेकेदार, इमान + दार = इमानदार	त्यो भएको वा त्यो काम गर्ने
वाला	दुध + वाला = दुधवाला	त्यो बेच्ने वा त्यससँग सम्बन्धित
बाज	धोका + बाज = धोकेबाज	त्यो धेरै गर्ने
दान	फूल + दान = फूलदान, कलम + दान = कलमदान	राख्ने भाँडो
ची	खजाना + ची = खजान्ची	त्यसको काम गर्ने
गिरी	नेता + गिरी = नेतागिरी, दादा + गिरी = दादागिरी	त्यसको काम वा चाला
नामा	करार + नामा = करारनामा	त्यसको लिखत
खोर	घुस + खोर = घुसखोर	त्यो धेरै खाने वा लिने

यिनलाई शब्दकोशले फारसीबाट आएको [फा.] भनेको छ। यी प्रायः अरबी र फारसीबाटै आएका आधारमा लाग्छन्, तत्सम शब्दमा विरलै। आ मा टुङ्गिने आधारमा लाग्दा बिचमा ए आउँछ: ठेक्का + दार = ठेकेदार, धोका + बाज = धोकेबाज। यसरी बनेका शब्दमा फेरि ई लागेर भाव जनाउने नाम बन्छ: इमानदार → इमानदारी, घुसखोर → घुसखोरी। पहरेदार, दुधवाला जस्ता शब्दमा आधार तद्भव र प्रत्यय आगन्तुक छ; यस्ता मिश्रित शब्दको कुरा शब्दस्रोत अध्यायमा छ।

पुलिङ्ग शब्दमा प्रत्यय लगाएर स्त्रीलिङ्ग शब्द बनाइन्छ। यो कुरा कक्षा ४–५ देखि नै पढिन्छ। नेपालीमा सबैभन्दा धेरै ई लाग्छ: केटो → केटी, छोरो → छोरी, बुढो → बुढी, भान्जो → भान्जी। ओ मा टुङ्गिने शब्दको ओ हटेर ई आउँछ।

नेपालीमा नी र इनी पनि लाग्छन्: नोकर → नोकर्नी, साहु → साहुनी, मित → मितिनी। संस्कृतबाट आएका शब्दमा संस्कृतकै प्रत्यय लाग्छन्: आ (छात्र → छात्रा), इका (शिक्षक → शिक्षिका, लेखक → लेखिका, गायक → गायिका, बालक → बालिका) र ई (देव → देवी)।

वान् र मान् लागेका विशेषणको स्त्रीलिङ्ग वती र मती हुन्छ: गुणवान् → गुणवती, बुद्धिमान् → बुद्धिमती। फारसीको वाला को स्त्रीलिङ्ग वाली हुन्छ: घरवाली।

पुलिङ्ग शब्दले कहिलेकाहीँ पुरुष र महिला दुवैलाई समेट्छ: ‘गाउँमा दश जना शिक्षक छन्।’ भन्दा तीमध्ये महिला पनि हुन सक्छन्, तर ‘दश जना शिक्षिका’ भन्दा महिला मात्र बुझिन्छ।

उपसर्गले प्रायः अर्थ मात्र बदल्छ, तर प्रत्ययले शब्दवर्ग नै बदल्न सक्छ। कृत् प्रत्ययले क्रियाबाट अरू वर्गका शब्द बनाउँछ: पढ् बाट पढाइ (नाम), पढुवा (विशेषण), पढेर (क्रियायोगी जस्तो काम)। तद्धित प्रत्ययले नामबाट विशेषण (घर → घरेलु, रस → रसिलो) र विशेषणबाट नाम (मोटो → मोटोपना, सफल → सफलता) बनाउँछ। त्यसैले नयाँ शब्दको वर्ग प्रायः प्रत्ययले नै तय गर्छ। शब्दवर्गको कुरा पदवर्ग अध्यायमा छ।

कहिलेकाहीँ कुनै प्रत्यय नलागी धातु नै नाम बनेर चल्छ: खेल् बाट खेल (फुटबलको खेल), सोच् बाट सोच, जाँच् बाट जाँच। केही धातुमा बिचका वर्णको ठाउँ साटिएर नाम बन्छ: झल्क् (झल्किनु) बाट झलक। यस्तोलाई अधिकारीको व्याकरणमा वर्ग परिवर्तनबाट व्युत्पन्न शब्द भनिएको छ।

• कक्षा ८ को परीक्षा (आधारभूत तह; कक्षा ६ र ७ को परीक्षा पनि यसैअनुसार): पठनबोधको प्रश्नमा १ अङ्क: अनुच्छेदबाट एउटा उपसर्ग लागेको र एउटा प्रत्यय लागेको शब्द टिप्नुपर्छ, हरेकको आधा अङ्क। नमुना उत्तरमा प्रत्यय लागेका शब्द आवश्यकता, कठिनाइ, भण्डारण छन्।
• कक्षा ९ र १० को परीक्षा (एसईई र कक्षा ९ को परीक्षा): शब्दनिर्माण (क) मा २ अङ्क: दुईओटा उपसर्ग र दुईओटा प्रत्यय लागेका शब्द टिपेर निर्माण प्रक्रिया देखाउनुपर्छ, हरेकको आधा अङ्क, पाठ्यक्रमले तोकेका प्रत्ययबाटै। नमुना: व्यावहारिक = व्यवहार + इक, शैक्षिक = शिक्षा + इक, गाउँले = गाउँ + ले, सहरिया = सहर + इया।
• कक्षा ११ को परीक्षा: शब्दनिर्माण (४ अङ्क, तीनमध्ये दुई प्रश्न) को (क), २ अङ्क: दुईओटा उपसर्ग र दुईओटा प्रत्यय व्युत्पन्न शब्दको निर्माण प्रक्रिया। नमुना अनुच्छेदमा दलीय, राष्ट्रिय जस्ता शब्द छन्।
• कक्षा १२ को परीक्षा: शब्दनिर्माण (क), ३ अङ्क: तत्सम र तद्भव स्रोतका प्रत्ययबाट शब्द बनाउने र तत्सम, तद्भव र आगन्तुक स्रोतका उपसर्गबाट शब्द बनाउने, वा अनुच्छेदबाट तीनओटा उपसर्ग र तीनओटा प्रत्यय लागेका शब्द टिपेर निर्माण प्रक्रिया देखाउने। नमुना अनुच्छेदमा ग्रामीण, सहरिया, विलासी, गाउँले जस्ता शब्द छन्।