वाक्यान्तरण

कोष्ठकमा दिइएको सङ्केतअनुसार वाक्यको एउटा कुरा बदलेर नयाँ वाक्य बनाउने कामलाई वाक्य परिवर्तन भनिन्छ; कक्षा १० को पाठ्यपुस्तकले यसैलाई वाक्यान्तरण पनि भन्छ। ‘(स्त्रीलिङ्ग)’, ‘(बहुवचन)’, ‘(भूत काल)’, ‘(अकरण)’ जस्ता सङ्केतले के बदल्ने भन्छन्।

तीन नियमले लगभग सबै प्रश्न मिल्छन्:

1. मागिएको कुरा मात्र बदल्ने। ‘(बहुवचन)’ मा वचन मात्र फेर्नुहोस्; काल, आदर वा अरू कुरा उही राख्नुहोस्।
2. सङ्गति पुर्‍याउने। एउटा कुरा बदल्दा त्यसलाई मान्ने अरू शब्द पनि बदलिन्छन्: कर्ता फेरिँदा क्रियापद, नाम फेरिँदा विशेषण। सङ्गतिका नियम पदसङ्गति अध्यायमा छन्।
3. अर्थको बाँकी भाग नबिगार्ने। ‘(अकरण)’ मा वाक्यको विषय उही रहन्छ, केवल हो / होइन फेरिन्छ।

उदाहरण: ‘मेरो भाइ असल विद्यार्थी हो। (स्त्रीलिङ्ग)’ → ‘मेरी बहिनी असल विद्यार्थी हो।’ यहाँ भाइ → बहिनी बदल्दा मेरो पनि मेरी बन्यो।

कक्षा १० को पाठ्यपुस्तकले एउटै वाक्यका सबै व्याकरणिक कोटि छुट्याउन पनि सिकाउँछ, किनकि कुन कोटिमा छ भन्ने थाहा भएपछि मात्र त्यसलाई बदल्न सकिन्छ। ‘अनिता गीत गाउँछिन्।’ यसरी चिनिन्छ:

कोटि	‘अनिता गीत गाउँछिन्।’
लिङ्ग	स्त्रीलिङ्ग
वचन	एकवचन
पुरुष	तृतीय पुरुष
आदर	मध्यम आदर
काल	वर्तमान काल
पक्ष	सामान्य पक्ष
भाव	सामान्यार्थ
वाच्य	कर्तृवाच्य
करण वा अकरण	करण

पाठ्यपुस्तकमा बोल्ने म प्रथम, सुन्ने तिमी द्वितीय र अरू ऊ, अनिता तृतीय पुरुष हुन् (लिङ्ग, वचन र पुरुष)।

सङ्केत	छोटो नियम	उदाहरण	पूरा व्याख्या
लिङ्ग	कर्ता बदल्ने; -छ → -छे/-छिन्, -यो → -ई/-इन्, -को → -की	काका खेत जोत्नुहुन्छ। → काकी खेत जोत्नुहुन्छ। / भाइ खेल्छ। → बहिनी खेल्छे।	लिङ्ग
वचन	कर्तामा -हरू वा बहुवचनको सर्वनाम; क्रियापद -छन्, -ए	केटो दौडियो। → केटाहरू दौडिए।	वचन
पुरुष	कर्ता म, तिमी, ऊ मध्ये बदल्ने; क्रियापद -छु, -छौ, -छ	ऊ बगैँचामा फूल रोप्छ। (प्रथम पुरुष) → म बगैँचामा फूल रोप्छु।	पुरुष
आदर	तँ → तिमी → तपाईँ; ऊ → उनी → उहाँ; क्रियापद -छस् → -छौ → -नुहुन्छ	ऊ गाउँ गयो। (उच्च आदर) → उहाँ गाउँ जानुभयो।	आदर

सङ्केत	छोटो नियम	उदाहरण	पूरा व्याख्या
काल	क्रियापद मात्र: -छ (वर्तमान), -यो (भूत), -ला/-नेछ (भविष्यत्)	किसान धान रोप्छन्। (भूत) → किसानले धान रोपे।	काल
अपूर्ण पक्ष	-दै छ, -दै थियो, -दै हुने छ	दिदी लुगा धुन्छिन्। (अपूर्ण) → दिदी लुगा धुँदै छिन्।	अपूर्ण
पूर्ण पक्ष	-एको छ, -एको थियो, -एको हुने छ	हामी खाजा खान्छौँ। (पूर्ण) → हामीले खाजा खाएका छौँ।	पूर्ण
अज्ञात पक्ष	-एछ, -एछन्: थाहै नपाई भएको कुरा	पसल खुल्यो। (अज्ञात) → पसल खुलेछ।	अज्ञात
अभ्यस्त पक्ष	-थ्यो, -थे: बानी परेको काम	हजुरबुबा बिहान घुम्नुहुन्छ। (अभ्यस्त भूत) → हजुरबुबा बिहान घुम्नुहुन्थ्यो।	अभ्यस्त
आज्ञार्थ	-ऊ, -नुहोस्, -इयोस्	तिमी ढोका खोल्छौ। (आज्ञार्थ) → तिमी ढोका खोल।	आज्ञार्थ
सम्भावनार्थ	-ला, -लिन्, -लान्	बेलुका हावाहुरी आउँछ। (सम्भावनार्थ) → बेलुका हावाहुरी आउला।	सम्भावनार्थ
इच्छार्थ	-ओस्, -होस्, -ऊँ	तिम्रो काम सफल हुन्छ। (इच्छार्थ) → तिम्रो काम सफल होस्।	इच्छार्थ
सङ्केतार्थ	-ए … -थ्यो, -एको भए … -थ्यो	मैले पढेँ, पास भएँ। (सङ्केतार्थ) → मैले पढेको भए पास हुने थिएँ।	सङ्केतार्थ

सङ्केत	छोटो नियम	उदाहरण	पूरा व्याख्या
अकरण	क्रियापदमा न- वा -दैन, -एन, -नँ; हो → होइन, छ → छैन	बजार टाढा छ। (अकरण) → बजार टाढा छैन। / ऊ आयो। → ऊ आएन।	करण र अकरण
करण	नकार हटाउने	म मासु खान्नँ। (करण) → म मासु खान्छु।	करण र अकरण
ध्रुवीयता	करण र अकरणलाई कक्षा ११ देखि यही नामले सोधिन्छ; अनुच्छेदका सबै वाक्य		ध्रुवीयता

सङ्केत	छोटो नियम	उदाहरण	पूरा व्याख्या
कर्मवाच्य	कर्तामा बाट/द्वारा, क्रियामा -इ-; क्रिया कर्मअनुसार	रमिलाले चित्र कोरिन्। → रमिलाबाट चित्र कोरियो।	कर्मवाच्य
भाववाच्य	अकर्मक क्रियामा -इन्छ, -इयो; कर्ता हट्न सक्छ	हामी पैदल हिँड्यौँ। → हामीबाट पैदल हिँडियो।	भाववाच्य
कर्तृवाच्य	बाट/द्वारा र -इ- हटाएर कर्ता फर्काउने	पत्र हुलाकबाट पठाइयो। → हुलाकले पत्र पठायो।	फर्काउने
प्रेरणार्थक	नयाँ कर्ता थप्ने, पुरानो कर्तामा लाई; धातुमा -आ-	बच्चा दुध पिउँछ। → आमा बच्चालाई दुध पिलाउनुहुन्छ।	प्रेरणार्थक
अप्रेरणार्थक	प्रेरक कर्ता र -आ- हटाउने	गुरुले हामीलाई गणित पढाउनुभयो। → हामीले गणित पढ्यौँ।	प्रेरणार्थक

कर्मवाच्य र भाववाच्यका धेरै रूप कक्षा ८ बाट सोधिन्छन्; पहिलो पुरुष र आदरको वाच्य वाच्य अध्यायमा छ।

सङ्केत	छोटो नियम	उदाहरण	पूरा व्याख्या
संश्लेषण	अघिल्ला काम -एर, -एकाले, -न; अन्तिम क्रिया पूरा	हिउँ पग्लियो। खोला बढ्यो। → हिउँ पग्लेकाले खोला बढ्यो।	संश्लेषण र विश्लेषण
विश्लेषण	हरेक क्रियालाई पूरा क्रियापद, हरेक वाक्यमा कर्ता	भाइ नुहाएर सुत्यो। → भाइ नुहायो। ऊ सुत्यो।	विश्लेषण
सरल वाक्य	एउटै समापक क्रिया	दिदी बजार गइन् र तरकारी किनिन्। → दिदी बजार गएर तरकारी किनिन्।	वाक्यका प्रकार
संयुक्त वाक्य	दुवै क्रियापद पूरा, र, तर, त्यसैले ले जोड्ने	घाम लागेकाले लुगा सुक्यो। → घाम लाग्यो, त्यसैले लुगा सुक्यो।	वाक्यका प्रकार
मिश्र वाक्य	जब … तब, जुन … त्यो, यदि … भने ले एउटालाई अर्कोको अधीनमा	पानी रोकियो र हामी निस्कियौँ। → जब पानी रोकियो, तब हामी निस्कियौँ।	वाक्यका प्रकार

सङ्केत	छोटो नियम	उदाहरण	पूरा व्याख्या
पदक्रम मिलाउने	कर्ता पहिले, क्रियापद अन्त्यमा; बिचमा समय, ठाउँ, कर्म	पुग्यौँ हामी बिहानै गाउँ। → हामी बिहानै गाउँ पुग्यौँ।	पदक्रम
सङ्गति मिलाउने	कर्ताअनुसार क्रियापद, नामअनुसार विशेषण	आमा भात पकाउँछ। → आमा भात पकाउनुहुन्छ।	पदसङ्गति

कक्षा ९ बाट एउटै सङ्केत पूरा अनुच्छेदमा लगाउन दिइन्छ: ‘(अपूर्ण भविष्यत्)’, ‘(तृतीय पुरुष)’, ‘(स्त्रीलिङ्ग)’। यसमा:

1. अनुच्छेदका सबै समापक क्रियापद पहिले रेखाङ्कन गर्नुहोस्; एउटा पनि छुटे अङ्क कट्छ।
2. सङ्केतको नियम हरेकमा लगाउनुहोस्।
3. कर्ता फेरिँदा मेरो → उसको, मलाई → उसलाई जस्ता शब्द पनि खोजेर बदल्नुहोस्।

उदाहरण (तृतीय पुरुष): ‘म हरेक बिहान पाँच बजे उठ्छु। मलाई योग गर्न मन पर्छ। त्यसपछि म आफ्नो बगैँचामा पानी हाल्छु।’ → ‘ऊ हरेक बिहान पाँच बजे उठ्छ। उसलाई योग गर्न मन पर्छ। त्यसपछि ऊ आफ्नो बगैँचामा पानी हाल्छ।’

आफ्नो बदलिँदैन, किनकि यो जुनसुकै कर्ताको आफ्नै वस्तु जनाउँछ। अनुच्छेदको सङ्गति पदसङ्गति अध्यायमा छ।

सङ्केत	छोटो नियम	उदाहरण	पूरा व्याख्या
अप्रत्यक्ष कथन	उद्धरण चिह्न हटाउने; म → आफू, आज → त्यस दिन, यहाँ → त्यहाँ; क्रिया -ने, -एको	सुमनले भने, “म भोलि आउँछु।” → सुमनले आफू भोलिपल्ट आउने बताए।	कथन
प्रत्यक्ष कथन	उल्टो: भनाइ उद्धरणभित्र, आफू → म, कृदन्त → पूरा क्रियापद	शिक्षकले हामीलाई चुप लाग्न भन्नुभयो। → शिक्षकले हामीलाई भन्नुभयो, “चुप लाग।”	प्रत्यक्ष

वाक्यान्तरण सबै कक्षाको परीक्षामा आउँछ, र प्रायः एक वाक्य एक अङ्क वा अनुच्छेदको हरेक वाक्य आधा अङ्कको हुन्छ:

• कक्षा ६ र ७: यी कक्षाका परीक्षा प्रायः कक्षा ८ को ढाँचामा बनाइन्छन्।
• कक्षा ८ (आधारभूत तहको परीक्षा): प्रश्न ८, वाक्य परिवर्तन, ३ अङ्क: लिङ्ग, वचन, पुरुष वा आदरको एक, करण-अकरण वा प्रेरणार्थकको एक, र वाच्य वा वाक्य (सरल, संयुक्त, मिश्र) को एक।
• कक्षा ९ र १० (एसईई): प्रश्न ७, काल र पक्षअनुसार अनुच्छेद, २ अङ्क; प्रश्न ८, दुईमध्ये एक, २ अङ्क: कुनै भावको प्रयोग गरी चार वाक्यको वर्णन, वा लिङ्ग, वचन, पुरुष र आदरमध्ये एकअनुसार अनुच्छेदको पुनर्लेखन (नमुनामा प्रथम पुरुषबाट तृतीय पुरुष); प्रश्न ९, वाक्यान्तरण, ४ अङ्क: संश्लेषण वा विश्लेषण, वाच्य, प्रेरणार्थक, र प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष कथनको एक एक; पठनबोधको प्रश्न १० मा करण-अकरण, पदक्रम र वाक्यका प्रकारको एक एक अङ्क।
• कक्षा ११: प्रश्न ७, लिङ्ग, वचन, पुरुष र आदरमध्ये कुनै आधारमा अनुच्छेदको रूपायन, ४ अङ्क; प्रश्न ८ (ख), ध्रुवीयता परिवर्तनको अनुच्छेद वा चार वाक्यको कथन परिवर्तन, ४ अङ्क।
• कक्षा १२: प्रश्न ७ (ख), लिङ्ग, वचन, पुरुष र आदरमध्ये एक आधारमा चार वाक्यको अनुच्छेदको रूपायन; प्रश्न ८ (ख), वाच्य बदल्ने चार वाक्य वा ध्रुवीयताअनुसार अनुच्छेद; प्रश्न ९, संश्लेषण-विश्लेषण वा कथन; हरेक प्रश्न ४ अङ्क।

हरेक कोटिका अरू पाठ त्यसको आफ्नै अध्यायको ‘पाठ्यपुस्तकमा’ खण्डमा छन्।