“घर घर गएर चन्दा उठाऔँ”, “ससाना नानीहरू आए”, “भातसात खाएर जाऊ।” यी तीनै वाक्यमा कुनै शब्द वा त्यसको अंश दोहोरिएको छ। दोहोरिँदा अर्थ अलि बदलिन्छ: ‘घर घर’ भनेको हरेक घर, ‘ससाना’ भनेको धेरै साना साना, र ‘भातसात’ भनेको भात र त्यससँग खाइने अरू कुरा। शब्द दोहोरिएर नयाँ शब्द बन्ने यही प्रक्रियालाई द्वित्व भनिन्छ।
शब्द दोहोरिएर बन्ने शब्द र दोहोरिने तीन तरिका कक्षा ६ देखि पढिन्छन्; निर्माण प्रक्रिया कक्षा ७ देखि, लेखाइको नियम कक्षा ९ देखि, र दोहोरिएको अंश छुट्याउने काम कक्षा ११ र १२ मा आउँछ। माथिको ‘कक्षा … सम्म’ बाट आफ्नो कक्षा छान्दा त्यस कक्षासम्मका कुरा मात्र देखिन्छन्।
द्वित्व भनेको के हो
कुनै शब्द वा त्यसको अंश दोहोरिएर नयाँ शब्द बन्ने प्रक्रियालाई द्वित्व भनिन्छ, र यसरी बनेको शब्दलाई द्वित्व शब्द भनिन्छ।
कक्षा ६ को पुस्तकले यिनलाई ‘शब्द दोहोरिएर बनेका शब्द’ भनेको छ, र पुस्तकमा ‘द्वित्व’ नाम कक्षा ७ बाट आउँछ। कक्षा ११ को पुस्तकले यस्ता शब्दलाई द्विरुक्त शब्द पनि भनेको छ (द्विरुक्त भनेको दुई पटक भनिएको)।
| मूल शब्द | द्वित्व शब्द | उदाहरण वाक्य |
|---|---|---|
| घर | घर घर | गाउँका घर घरमा बत्ती बल्यो। |
| सानो | ससानो | ससाना बिरुवा झारसँगै उखेलिए। |
| आफ्नो | आआफ्नो | सबै आआफ्नो कोठामा गए। |
| भात | भातसात | भातसात खाएर मात्र हिँड। |
| पैसा | पैसासैसा | पैसासैसा केही बोकेको छैन। |
तलकामध्ये द्वित्व शब्द कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
द्वित्व हुने तरिका
शब्द तीन तरिकाले दोहोरिन्छ, र कक्षा ६ को पुस्तकले यी तीनै तरिका देखाएको छ:
- पूरै शब्द जस्ताको तस्तै दोहोरिन्छ: घर घर, रिस रिस, मिठो मिठो, गाउँ गाउँ, तल तल
- शब्दको एउटा अंश मात्र दोहोरिन्छ: ससानो (सानो), आआफ्नो (आफ्नो), तात्तातो (तातो), झैझगडा (झगडा), मरमसला (मसला)
- शब्द दोहोरिँदा त्यसको रूप बदलिन्छ: भातसात (भात), पैसासैसा (पैसा), चिठीसिठी (चिठी), आलोपालो, आनीबानी, भुटभाट
यी तीन तरिकालाई क्रमैले पूर्ण द्वित्व, आंशिक द्वित्व र परिवर्तित द्वित्व भनिन्छ। CDC का धेरैजसो शिक्षक निर्देशिका र कक्षा ११–१२ को पाठ्यक्रमले तेस्रोलाई आपरिवर्तित द्वित्व लेखेका छन्; शब्दकोशमा दुवै शब्द छन् र दुवैको अर्थ ‘बदलिएको’ हो। ‘अपरिवर्तित’ भने ‘नबदलिएको’, उल्टो अर्थको शब्द हो, त्यसैले ‘आ’ लाई ‘अ’ नलेख्नुहोस्।
| प्रकार | के दोहोरिन्छ | उदाहरण |
|---|---|---|
| पूर्ण द्वित्व | पूरै शब्द, केही नबदली | घर घर, वन वन, छिटो छिटो, जो जो |
| आंशिक द्वित्व | शब्दको पहिलो अंश (प्रायः पहिलो अक्षर, कहिले ‘र’ वा ऐ सहित) | ससानो, आआफ्नो, तात्तातो, झैझगडा, मरमसला, सरसल्लाह |
| परिवर्तित द्वित्व | पूरै शब्द, तर दोहोरिँदा एउटा भागको पहिलो अक्षर बदलिन्छ | भातसात, चियासिया, पैसासैसा, आलोपालो, आनीबानी |
परिवर्तित द्वित्वमा धेरैजसो मूल शब्द अगाडि रहन्छ र पछाडिको भागको पहिलो अक्षर ‘स’ मा बदलिन्छ (भातसात, चियासिया, पैसासैसा)। कहिलेकाहीँ मूल शब्द पछाडि हुन्छ र बदलिएको भाग अगाडि आउँछ: आलोपालो (पालो), आनीबानी (बानी)। जुनसुकै भए पनि बदलिएको भागको आफ्नै अर्थ हुँदैन।
‘तात्तातो’ कुन किसिमको द्वित्व हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
द्वित्व कि समास?
द्वित्व र समास दुवैमा दुई भाग जोडिएका देखिन्छन्, त्यसैले यी दुई छुट्याउन सजिलो प्रश्न सोध्नुहोस्: दुवै भागको यहाँ आफ्नै छुट्टै अर्थ छ?
- छ भने समास: दाजुभाइ (दाजु र भाइ), दालभात (दाल र भात), केटाकेटी (केटा र केटी)
- एउटै शब्द दोहोरिएको छ, वा एउटा भागको यहाँ अर्थ छैन भने द्वित्व: घर घर, भातसात (‘सात’ को अर्थ छैन), ससानो (‘स’ को अर्थ छैन)
समासका प्रकार र विग्रह समास अध्यायमा छन्।
तलकामध्ये कुन शब्द द्वित्व होइन?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
निर्माण प्रक्रिया देखाउने तरिका
द्वित्व शब्दको निर्माण प्रक्रिया देखाउँदा कुन शब्द दोहोरिएर बनेको हो भन्ने देखाइन्छ: मूल शब्दलाई दुई पटक लेखी बिचमा जोड (+) चिह्न राखेर अन्त्यमा बनेको शब्द लेखिन्छ। कक्षा ७ को पुस्तकले यही ढाँचा दिएको छ:
| द्वित्व शब्द | निर्माण प्रक्रिया |
|---|---|
| घर घर | घर + घर = घर घर |
| ससानो | सानो + सानो = ससानो |
| भातसात | भात + भात = भातसात |
| बाटैबाटो | बाटो + बाटो = बाटैबाटो |
| सरसफाइ | सफाइ + सफाइ = सरसफाइ |
| आलोपालो | पालो + पालो = आलोपालो |
कक्षा ११ र १२ मा द्वित्व शब्दबाट दोहोरिएको अंश छुट्याउन भनिन्छ, अर्थात् शब्दको कुन भाग दोहोरिएको हो भनी देखाउनुपर्छ। कक्षा ११ को पुस्तकले यसलाई द्वित्व विच्छेद पनि भनेको छ:
| द्वित्व शब्द | दोहोरिएको अंश | कसरी |
|---|---|---|
| छिटो छिटो | छिटो | पूरै शब्द दोहोरिएको |
| आआफ्नो | आ | पहिलो अक्षर मात्र दोहोरिएको |
| तात्तातो | तात् | पहिलो अंश दोहोरिएको |
| चियासिया | चिया | पूरै शब्द दोहोरिँदा ‘चि’ बदलिएर ‘सि’ भएको |
‘आआफ्नो’ को ठिक निर्माण प्रक्रिया कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
द्वित्व शब्द कसरी लेख्ने
पूर्ण द्वित्व र अरू द्वित्व फरक तरिकाले लेखिन्छन्:
- पूर्ण द्वित्व छुट्याएर लेखिन्छ, किनभने दुवै भाग आफैँमा पूरा शब्द हुन्: घर घर, गाउँ गाउँ, मिठो मिठो, छिटो छिटो, जो जो।
- आंशिक र परिवर्तित द्वित्व जोडेर लेखिन्छ, किनभने एउटा भाग एक्लै शब्द होइन: ससानो, आआफ्नो, झैझगडा, भातसात, चियासिया।
- ‘ऐ’ थपिएर बनेका द्वित्व पनि जोडेर लेखिन्छन्: बाटैबाटो, घरैघर, वनैवन, दिनदिनै।
कक्षा ८ को अभ्यासले आ आफ्नै लाई जोडेर आआफ्नै लेख्न लगाउँछ; कक्षा ७ को द्वित्वको तालिका र कक्षा ९ को शिक्षक निर्देशिका पनि यही नियमअनुसार लेखिएका छन्। पदयोग र पदवियोगका अरू नियम पदयोग र पदवियोग मा छन्।
तलकामध्ये कुन वाक्यमा द्वित्व शब्द ठिकसँग लेखिएको छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
द्वित्वले थप्ने अर्थ
शब्द दोहोरिँदा मूल शब्दमा नभएको थप अर्थ आउँछ। एउटै द्वित्व शब्दले वाक्यअनुसार फरक अर्थ दिन सक्छ, तर धेरैजसो यी अर्थ देखिन्छन्:
| थपिने अर्थ | उदाहरण |
|---|---|
| हरेक, एक एक गरी सबै | घर घरमा झन्डा फहराइयो। (हरेक घरमा) |
| धेरै वा फैलिएको | गाउँ गाउँ घुमेर गीत सङ्कलन गरियो। |
| जोड, अझ बढी | मिठो मिठो खाना पाकेको छ। तात्तातो चिया पिऊ। |
| बराबर बाँडिएको | सबैलाई दुई दुई केरा दिइयो। |
| त्यस्तै अरू कुरा पनि | चियासिया केही खानुहुन्छ? (चिया वा त्यस्तै केही) |
| काम लगातार चलेको | हिँड्दा हिँड्दै साँझ पर्यो। |
| अझ अझ, क्रमैले बढ्दै | चङ्गा टाढा टाढा उड्दै गयो। |
| एकअर्कासँग (बिचमा ‘आ’) | बसमा चढ्न ठेलाठेल भयो। |
| थुप्रै (बिचमा ‘का’) | पहिरोले खेतका खेत पुर्यो। |
| कुनै न कुनै, पक्कै (बिचमा ‘न’) | त्यो किताब कहीँ न कहीँ भेटिन्छ। |
| गरूँ जस्तो लागेको | सरलाई यो कुरा सोधूँ सोधूँ लाग्यो। |
परिवर्तित द्वित्वले प्रायः ‘त्यो र त्यस्तै अरू कुरा’ भन्ने अर्थ दिन्छ: ‘भातसात’ भनेको भात मात्र होइन, खाना; ‘पैसासैसा’ भनेको पैसा वा त्यस्तै कुनै कुरा।
दोहोरिने एकाइका आधारमा
अधिकारीको व्याकरणमा द्वित्वलाई के दोहोरिन्छ भन्ने आधारमा पनि छुट्याइएको छ: वर्ण दोहोरिने (वर्णगत), अक्षर दोहोरिने (आक्षरिक), अक्षरको समूह दोहोरिने (अक्षर समूहगत), आवाजको नक्कल गर्ने (अनुकरणात्मक) र पूरै शब्द दोहोरिने (शाब्दिक)। उनले आक्षरिक र अक्षर समूहगत द्वित्वलाई परिवर्तित र अपरिवर्तित (नबदलिएको) भनी, र शाब्दिक द्वित्वलाई आंशिक र पूर्ण भनी फेरि छुट्याएका छन्। यो विभाजन पाठ्यपुस्तकमा छैन; कक्षा ६–१२ का परीक्षाका लागि माथिको पूर्ण, आंशिक र परिवर्तित नै पर्याप्त छन्।
नाम मिल्दाजुल्दा भए पनि अर्थ फरक छ, त्यसैले ध्यान दिनुहोस्: अधिकारीको शाब्दिक द्वित्वमा ‘आंशिक’ भनेको केही बदलिएर दोहोरिने सबै शब्द हो, जसमा CDC का आंशिक र परिवर्तित दुवै पर्छन्: अगाडिको अक्षर मात्र दोहोरिने (ससानो), स्वर बदलिने (भुटभाट, कुटकाट), पहिलो व्यञ्जन बदलिने (भातसात) र मूल शब्द पछि आउने (आलोपालो)। सरसल्लाह, गरगहना, झैझगडा लाई पनि उनले ससानो जस्तै अगाडिको अक्षर दोहोरिएको (बिचमा अर्को वर्ण थपिएको) मानेका छन्; यसले माथिको मत फरक मा यस पुस्तकको रोजाइलाई नै साथ दिन्छ। परीक्षामा CDC का नाम लेख्नुहोस्।
झरझर, कलकल, छलछल जस्ता आवाज वा दृश्यको नक्कल गर्ने शब्दमा पनि अंश दोहोरिएको हुन्छ। यिनलाई अनुकरणात्मक शब्द भनिन्छ; यिनको चर्चा शब्दस्रोत मा छ।
यस्ता शब्दमा दोहोरिने अंशको आफ्नै अर्थ हुँदैन; दोहोरिएपछि मात्र अर्थ बन्छ। कहिले एउटा वर्ण मात्र दोहोरिन्छ (झलक्क, झ्याप्प, दङ्ग), कहिले पूरै अक्षर (टलटल, चमचम)। बिचमा ‘आ’ आयो भने काम लगातार वा धेरै भएको बुझिन्छ: तडातड, टपाटप, छपाछप। एउटै वर्ण झन् धेरै पटक दोहोर्याउँदा (टल्ल भन्दा टलल्ल) शब्द उही रहन्छ, जोड मात्र बढ्छ।
परीक्षामा
- कक्षा ६ र ७ को परीक्षा: कक्षा ८ को विशिष्टीकरण तालिकाकै ढाँचामा पठनबोधको अनुच्छेदबाट द्वित्व शब्द पहिचान गर्ने प्रश्न आउन सक्छ।
- कक्षा ८ को परीक्षा (आधारभूत तह): पठनबोधको अनुच्छेदबाट एउटा द्वित्व शब्द र एउटा समस्त शब्द पहिचान गरी लेख्ने, हरेकको ०.५ अङ्क; निर्माण प्रक्रिया देखाउनुपर्दैन।
- कक्षा ९ र SEE (शब्दनिर्माण): दिइएको अनुच्छेदबाट दुईओटा द्वित्व शब्द पहिचान गरी तिनको निर्माण प्रक्रिया देखाउने, हरेकको ०.५ अङ्क (समस्त शब्द र विग्रहका दुई प्रश्नसँगै २ अङ्क)। नमुना उत्तरकुञ्जिकामा सफाइ + सफाइ = सरसफाइ र आफ्नो + आफ्नो = आआफ्नो जस्ता उत्तर छन्। द्वित्वको प्रकार सोधिँदैन।
- कक्षा ११ को परीक्षा (शब्दनिर्माण, तीनमध्ये कुनै दुई): एउटा विकल्पमा दुईओटा समस्त शब्दको विग्रह र दुईओटा द्वित्व शब्दको दोहोरिएको अंश छुट्याउने।
- कक्षा १२ को परीक्षा (शब्दनिर्माण, दुईमध्ये एक, ३ अङ्क): अनुच्छेदबाट तीनओटा समस्त शब्द र तीनओटा द्वित्व शब्द पहिचान गरी द्वित्व शब्दको दोहोरिएको अंश देखाउने।
अभ्यास
उदाहरण हेरी दिइएका शब्द दोहोर्याएर नयाँ शब्द बनाउनुहोस् र हरेकलाई वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्: (उदाहरण: सानो → ससानो) बाटो, गाउँ, चिया, आफ्नो।
उत्तर
तलको अनुच्छेदबाट चारओटा द्वित्व शब्द टिपेर तिनको निर्माण प्रक्रिया देखाउनुहोस्।
पसल पुगेपछि यामबहादुरले मरमसला र तरकारी किने। घर फर्कने बेला ससाना भाइबहिनीका लागि मिठो मिठो मिठाई पनि लगे। आमाले तात्तातो खाना पस्किनुभयो।
उत्तर
समास कि द्वित्व छुट्याउनुहोस् र कारण लेख्नुहोस्: केटाकेटी, कापीसापी, हारजित, छिटो छिटो।
सङ्केत
उत्तर
तलका द्वित्व शब्दलाई पूर्ण, आंशिक र परिवर्तित गरी छुट्याउनुहोस्: वन वन, आलोपालो, ससानो, गरगहना, किताबसिताब, जो जो।
उत्तर
शुद्ध गरी लेख्नुहोस्: उनी बाटै बाटो हिँड्दै मिठोमिठो गीत गाउँदै थिइन्। स साना केटाकेटी पछि पछि आए।
सङ्केत
उत्तर
‘हाम्रो विद्यालयको सरसफाइ दिवस’ बारे चार वाक्यको अनुच्छेद लेख्नुहोस्; त्यसमा कम्तीमा तीन किसिमका द्वित्व शब्द प्रयोग गर्नुहोस्।
उत्तर
दोहोरिएको अंश छुट्याउनुहोस्: तात्तातो, झैझगडा, पैसासैसा, ठाउँ ठाउँ।
उत्तर
‘घर घर’ ले तलका दुई वाक्यमा कस्तो अर्थ थपेको छ? (क) चुनावको सूचना घर घर पुर्याइयो। (ख) उनी घर घर भन्छिन्, तर घर जाँदिनन्।
उत्तर
व्याकरण अभ्यासमा अभ्यास गर्नुहोस्: द्वित्व (कक्षा ९–१०)
पाठ्यपुस्तकमा
यी तथ्य कहाँबाट लिइएका हुन्
- कक्षा ६ (६): नेपाली, कक्षा ६, पाठ ९, भाषिक संरचना र वर्णविन्यास, अभ्यास १–३, पृष्ठ १०१–१०२: ससाना, झारसार, रिस रिस र “कहिले एउटा अंश मात्र दोहोरिन्छ … कहिले पूरै अंश दोहोरिन्छ … कहिलेकाहीँ दोहोरिने क्रममा परिवर्तन पनि आउँछ (हातसात)”; पुस्तकमा ‘द्वित्व’ नाम र प्रकारका नाम छैनन्, तर कक्षा ६ को शिक्षक निर्देशिकाले (पाठ ९, सातौँ दिन, पृष्ठ १८७–१८८) यही पाठमा ‘द्वित्व’ नाम र पूर्ण, आंशिक र आपरिवर्तित द्वित्वका परिभाषा, उदाहरण र तीन खण्डको मूल्याङ्कन तालिका दिएको छ; त्यसैले प्रकारका नाम पनि कक्षा ६ मै राखिएका छन्।
- कक्षा ७ (७): नेपाली, कक्षा ७, पाठ ६, अभ्यास ५–६, पृष्ठ ७०: समूह (क) घर घर, वन वन, गाउँ गाउँ, मिठो मिठो, तल तल; (ख) ससानो, आआफ्नो, झैझगडा, मरमसला, तात्तातो; (ग) भुटभाट, आलोपालो, पैसासैसा, आनीबानी, चिठीसिठी; निर्माण प्रक्रियाको उदाहरण घर+घर=घर घर, सानो+सानो=ससानो, भात+भात=भातसात।
- कक्षा ८ (८): नेपाली, कक्षा ८, पाठ ६, पृष्ठ ७१; पाठ १५, पृष्ठ १७९, अभ्यास ७ (क) (‘सबै साथीहरू आ आफ्नै काम मा व्यस्त छन्।’ लाई पदयोग गरी पुनर्लेखन गर्ने: आंशिक द्वित्व जोडेर लेख्ने अभ्यास: आंशिक द्वित्व जोडेर लेख्ने अभ्यास); कक्षा ८ को शिक्षक निर्देशिका (२०८१, पाठ ६): पूरै दोहोरिएका, आंशिक दोहोरिएका र आपरिवर्तित भएका शब्दका तीन समूह, झगडा + झगडा = झैझगडा।
- कक्षा ९ (९): नेपाली, कक्षा ९, पाठ ६, पृष्ठ ६८; कक्षा ९ को शिक्षक निर्देशिका (पदयोग र पदवियोग): ‘आंशिक र परिवर्तित द्वित्व शब्द पदयोग गर्ने’ (आआफ्नो, ससानो, जोडजाड, भातसात) र ‘सार्थक द्वित्व शब्दलाई पदवियोग गरी लेख्ने’ (जो जो, के के, राम्रो राम्रो); कक्षा १० को शिक्षक निर्देशिकामा पनि यही नियम (‘आंशिक र आपरिवर्तित द्वित्व शब्द पदयोग गरी लेख्ने’: झैझगडा, ससानो, कुटकाट, लुगासुगा; सार्थक द्वित्व पदवियोग)। पूर्ण द्वित्व छुट्याउने नियम यसभन्दा तल्लो कक्षाको पुस्तक वा निर्देशिकामा भेटिएन; आंशिक द्वित्व जोड्ने अभ्यास भने कक्षा ८ मै छ (तल)।
- कक्षा १० (१०): नेपाली, कक्षा १०, पाठ ४, पृष्ठ ५०।
- कक्षा ११ (११): नेपाली, कक्षा ११, पाठ ११, पृष्ठ १५१–१५२ (द्विरुक्त शब्दलाई उस्तै समूहमा राख्ने, द्वित्व विच्छेद; उत्तर दिइएको छैन); माध्यमिक शिक्षा पाठ्यक्रम (कक्षा ११–१२), नेपाली: “पूर्ण, आंशिक र आपरिवर्तित” द्वित्व।
- ‘परिवर्तित’ कि ‘आपरिवर्तित’: कक्षा ६, ८ र १० का शिक्षक निर्देशिका, कक्षा ११–१२ को पाठ्यक्रम र बृहत् शब्दकोशको ‘द्वित्व’ प्रविष्टिले ‘आपरिवर्तित’ लेखेका छन् (शब्दकोशमा ‘आपरिवर्तित’: “शब्दको खास अंश (रूप) अर्को स्वरूपमा परिवर्तन भएको”); कक्षा ९ को शिक्षक निर्देशिकाले ‘परिवर्तित’। यस पुस्तकले हाम्रा कक्षा ९ र १० का एकाइ र व्याकरण अभ्यासकै ‘परिवर्तित’ लिएको छ।
- सर-, गर-, झै-, मर- भएका शब्दको प्रकार: कक्षा ७, पाठ ६, पृष्ठ ७० को तालिकाको समूह (ख) (झैझगडा, मरमसला) र कक्षा ७ को शिक्षक निर्देशिकाको समूह २ (आआफ्नो, ससाना, झैझगडा); कक्षा ९ (पाठ ६, पृष्ठ ६८: सरसापट, छरछिमेक) र कक्षा ११ (पाठ ११: गरगहना, सरसल्लाह) मा प्रकार भनिएको छैन।
- परीक्षा: कक्षा ८ को विशिष्टीकरण तालिका (२०८०); कक्षा ९–१० (SEE) को विशिष्टीकरण तालिका र नमुना उत्तरकुञ्जिका (२०८०); कक्षा ११ (२०७७) र कक्षा १२ (२०७८) का विशिष्टीकरण तालिका।
- थप (+): द्वित्वले थप्ने अर्थ (एकअर्कासँग, थुप्रै, ‘न’ बिचमा आउने, गरूँ जस्तो लागेको, अझ अझ), दोहोरिने एकाइका आधारमा विभाजन (वर्णगत, आक्षरिक, अक्षर समूहगत, अनुकरणात्मक, शाब्दिक; शाब्दिकभित्र आंशिक र पूर्ण), उनको ‘आंशिक’ र CDC को आंशिक–परिवर्तितको भेद, र अनुकरणात्मक द्वित्वमा ‘आ’ र धेरै पटक दोहोरिने वर्ण: हेमाङ्गराज अधिकारीको समसामयिक नेपाली व्याकरण, अध्याय १५, ‘द्वित्व प्रक्रिया’, पृष्ठ ३७२–३८४; नियम र उदाहरण हाम्रै (भुटभाट, कुटकाट CDC का)। हिज्जे: नेपाली बृहत् शब्दकोश।
गल्ती भेटे हामीलाई भन्नुहोस्।