काल

क्रियापदले बुझाउने कामको समयलाई काल भनिन्छ। यो समय बोल्ने वा लेख्ने क्षणका आधारमा नापिन्छ: बोल्नुभन्दा अघि भइसकेको काम, बोल्दा वा सधैँ हुने काम र बोलेपछि हुने काम। त्यसैले काल तीन किसिमका छन्:

काल	कहिलेको काम	क्रियापदको चिनारी	उदाहरण	प्रायः साथमा आउने शब्द
भूत काल	बोल्नुभन्दा अघि भइसकेको	-एँ, -यौँ, -यो, -ए, -इन्	दिदीले मःम बनाइन्।	हिजो, अस्ति, पोहोर, गत वर्ष, उहिले
वर्तमान काल	अहिले हुने, वा सधैँ हुने	-छु, -छौँ, -छ, -छन्	दिदी मःम बनाउँछिन्।	आज, अहिले, आजभोलि, हरेक दिन
भविष्यत् काल	बोलेपछि हुने	-ने छु, -ने छौँ, -ने छ, -ने छन्	दिदी मःम बनाउने छिन्।	भोलि, पर्सि, आउँदो वर्ष, पछि

‘हिजो’, ‘आज’, ‘भोलि’ जस्ता शब्दले समय बुझ्न सघाउँछन्, तर काल छुट्याउने काम क्रियापदको हो। ‘दिदी मःम बनाउँछिन्’ मा समय बुझाउने कुनै शब्द छैन, तैपनि बनाउँछिन् को -छ ले यो वर्तमान काल हो भन्ने देखाउँछ।

क्रियापदको अन्त्य कालअनुसार मात्र होइन, कर्ताको पुरुष, वचन, लिङ्ग र आदरअनुसार पनि बदलिन्छ। धातु गर् का मुख्य रूप:

कर्ता	भूत काल	वर्तमान काल	भविष्यत् काल
म	गरेँ	गर्छु	गर्ने छु
हामी	गर्‍यौँ	गर्छौँ	गर्ने छौँ
तँ	गरिस्	गर्छस्	गर्ने छस्
तिमी	गर्‍यौ	गर्छौ	गर्ने छौ
ऊ (पुलिङ्ग)	गर्‍यो	गर्छ	गर्ने छ
ऊ (स्त्रीलिङ्ग)	गरी	गर्छे	गर्ने छे
उनी, उनीहरू (पुलिङ्ग)	गरे	गर्छन्	गर्ने छन्
उनी (स्त्रीलिङ्ग)	गरिन्	गर्छिन्	गर्ने छिन्
तपाईँ, उहाँ	गर्नुभयो	गर्नुहुन्छ	गर्नुहुने छ

हरेक धातुका सबै रूप धातुरूपावली मा छन्; कर्ता र क्रियापद मिलाउने नियम पदसङ्गति र आदरका तह आदर अध्यायमा छन्।

भूत काल

बोल्नुभन्दा अघि भइसकेको काम भूत काल हो: आमाले गुन्द्रुक सुकाउनुभयो, भाइ खोलामा पौडियो, हामीले वनभोज खायौँ। धातुमा -एँ, -यौँ, -इस्, -यौ, -यो, -ई, -ए, -इन् जस्ता अन्त्य लाग्छन्।

केही धातु भूत कालमा आफ्नो रूप नै बदल्छन्: जा बाट गयो, हु बाट भयो, छ बाट थियो र लैजा बाट लग्यो बन्छ। ‘जायो’, ‘हुयो’ भन्ने रूप नेपालीमा छैनन्। हेमाङ्गराज अधिकारीको व्याकरणले यस्तो फेरबदललाई आदेश भन्छ। धातुको अन्त्यअनुसार हुने अरू परिवर्तन (उफ्र बाट उफ्र्यो, आउ बाट आयो) शब्द रूपायन अध्यायमा छन्।

वर्तमान काल

वर्तमान काल ले अहिले हुने काम, बानी भएर हरेक दिन हुने काम र जहिले पनि साँचो रहने कुरा बुझाउँछ: म बिहान छ बजे उठ्छु, हजुरबुबा हरेक साँझ भजन गाउनुहुन्छ, पानी सय डिग्री सेल्सियसमा उम्लिन्छ, सूर्य पूर्वमा उदाउँछ। धातुमा छ का रूप जोडिन्छन्: -छु, -छौँ, -छस्, -छौ, -छ, -छे, -छन्, -छिन्।

स्वरमा टुङ्गिने एक अक्षरका धातुमा छ अघि न् थपिन्छ: खा बाट खान्छ, जा बाट जान्छ, दि बाट दिन्छ, धु बाट धुन्छ। आउ, पिउ, पढाउ जस्ता धातुमा भने न् को सट्टा चन्द्रविन्दु आउँछ: आउँछ, पिउँछ, पढाउँछ। व्यञ्जनमा टुङ्गिने धातुमा पढ्दछ, गर्दछ जस्ता द थपिएका रूप पनि चल्छन्; यी अलि औपचारिक र पुरानो लेखाइमा बढी भेटिन्छन्, अर्थ पढ्छ, गर्छ कै हो।

भविष्यत् काल

बोलेपछि हुने काम भविष्यत् काल हो: भोलि बिहान हामी नगरकोट जाने छौँ, अर्को वर्ष दिदी इन्जिनियरिङ पढ्न सुरु गर्ने छिन्, नयाँ पुल पुसभित्र बनिसक्ने छ। धातुमा -ने लागेपछि छ का रूप आउँछन्: पढ्ने छु, पढ्ने छौ, पढ्ने छिन्।

कुनै अनुच्छेदलाई अर्को कालमा बदल्दा क्रियापदको अन्त्य मात्र फेरेर पुग्दैन। यी कुरा क्रमैसँग हेर्नुहोस्:

1. क्रियापद: हरेक समापक क्रियापदलाई नयाँ कालको रूपमा बदल्ने: खेल्छ → खेल्यो → खेल्ने छ।
2. कर्तासँग मिलान: कर्ताको पुरुष, वचन, लिङ्ग र आदर उही रहन्छ, त्यसैले नयाँ रूप पनि त्यसैसँग मिल्नुपर्छ: बहिनी पढ्छे → बहिनी पढी, ‘बहिनी पढ्यो’ होइन।
3. समय बुझाउने शब्द: आज, अहिले जस्ता शब्द नयाँ कालसँग मिलेनन् भने बदल्ने: आज → हिजो वा भोलि।
4. कर्ताको ‘ले’: सकर्मक क्रिया भूत कालमा पुग्दा कर्तामा ‘ले’ थपिन्छ, र भूतबाट अरू कालमा जाँदा प्रायः हट्छ: ऊ चिठी लेख्छ → उसले चिठी लेख्यो; मैले भात खाएँ → म भात खान्छु। अकर्मक क्रियाको कर्तामा ‘ले’ कुनै कालमा पनि लाग्दैन: ऊ घर फर्क्यो। यसको कारण कारक र विभक्ति अध्यायमा छ।

उदाहरण: वर्तमान कालको अनुच्छेदलाई भूत कालमा बदल्दा:

वर्तमान काल	भूत काल
आज बिहान दाइ सबेरै उठ्नुहुन्छ।	हिजो बिहान दाइ सबेरै उठ्नुभयो।
म आँगन बढार्छु।	मैले आँगन बढारेँ।
बहिनी बाख्रालाई घाँस हाल्छे।	बहिनीले बाख्रालाई घाँस हाली।
हामी सबै सँगै चिया खान्छौँ।	हामी सबैले सँगै चिया खायौँ।

दोस्रो, तेस्रो र चौथो वाक्यमा बढार्नु, हाल्नु र खानु सकर्मक भएकाले भूत कालमा कर्तामा ‘ले’ थपिएको छ। पहिलो वाक्यको उठ्नु अकर्मक भएकाले ‘दाइ’ जस्ताको तस्तै रह्यो।

कक्षा १२ मा कालका दुई ठुला भाग पनि देखाइन्छन्: भूत काल र अभूत काल। अभूत भनेको ‘भूत नभएको’ हो, अर्थात् वर्तमान र भविष्यत् दुवै यसैभित्र पर्छन्:

भूत काल	अभूत काल: वर्तमान	अभूत काल: भविष्यत्
ऊ गयो।	ऊ जान्छ।	ऊ जाने छ।
ऊ जाँदै थियो।	ऊ जाँदै छ।	ऊ जाँदै हुने छ।
ऊ गएको थियो।	ऊ गएको छ।	ऊ गएको हुने छ।

यसरी किन बाँडिन्छ भन्ने कुरा क्रियापदको बनोटमै देखिन्छ। भूत कालका आफ्नै अन्त्य छन् (-यो, -ए, -इन्, र सहायक क्रियामा थियो), तर वर्तमान र भविष्यत् दुवैमा छ नै आउँछ: जान्छ मा छ, जाने छ मा पनि छ। भविष्यत्को जाने चाहिँ ‘जाने बाटो’ मा जस्तै -ने लागेको कृदन्त हो (अधिकारीको व्याकरण, अध्याय ६)। अर्को कुरा, अज्ञात र अभ्यस्त पक्ष भूत कालमा मात्र आउँछन्, अभूतमा आउँदैनन्।

काम भइसकेको बुझाउने भएकाले भूत काललाई सिद्ध काल र काम भइनसकेको बुझाउने भएकाले अभूत काललाई असिद्ध काल पनि भनिन्छ। अभूत कालको एउटै रूपले धेरै किसिमको समय समेट्छ:

प्रयोग	के बुझाउँछ	उदाहरण
सामान्य वर्तमान	अहिले हुने काम	भाइ अहिले कक्षा सातमा पढ्छ।
सार्वभौम वर्तमान	जहाँ जहिले पनि साँचो	चुम्बकले फलाम तान्छ। मेहनत गर्नेको कहिल्यै हार हुँदैन।
सार्वकालिक वर्तमान	सधैँ वा कहिल्यै	हजुरआमा सधैँ बिहानै मन्दिर जानुहुन्छ। भाइ कहिल्यै ढिलो उठ्दैन।
ऐतिहासिक वर्तमान	धेरै पहिलेको घटना, आँखैअगाडि भएजस्तो	भृकुटी ल्हासा जान्छिन् र त्यहाँ बौद्ध धर्म फैलाउन सघाउँछिन्।
भविष्यत्	पछि हुने काम	अर्को महिना मामा विदेशबाट फर्कनुहुन्छ।

पछि हुने काम -ने छ बाहेक सम्भावना (भोलि पानी पर्ला), आज्ञा (भोलि सबेरै आइज) र अपूर्ण रूपले पनि बुझाइन्छ: ‘अर्को साता हाम्रो विद्यालयमा विज्ञान प्रदर्शनी हुँदै छ।’ बोलीमा पछिको कामका लागि पनि प्रायः वर्तमानकै रूप चल्छ; लेख्य भाषामा -ने छ बढी लेखिन्छ, जसले भविष्यत्लाई वर्तमानबाट छुट्याउन सघाउँछ।

क्रियापदको रूप र त्यसले बुझाउने वास्तविक समय सधैँ एउटै हुँदैनन्। एउटा कालको रूप अर्को समयका लागि प्रयोग हुनुलाई काल व्यतिक्रम भन्न सकिन्छ (हेमाङ्गराज अधिकारीको व्याकरणमा यस नामको शीर्षक छ)। बोलचालमा यस्ता प्रयोग धेरै छन्:

रूप	बुझाउने समय	उदाहरण	कहिले
वर्तमान	भविष्य	म भोलि बिहान सात बजे निस्कन्छु। अर्को महिनाबाट परीक्षा सुरु हुन्छ।	पक्का भइसकेको योजना वा तालिका भन्दा
वर्तमान	बितेको समय	अनि स्याल फेरि ढोकामा आउँछ र बोलाउँछ ...	कथा सुनाउँदा वा कथाको सार लेख्दा, घटना आँखैअगाडि भइरहेको जस्तो बनाउन
भूत	अहिले	भोक लाग्यो। ल, बुझेँ। अब थाकेँ।	भर्खरै सुरु भएको र अहिले पनि रहेको अवस्था भन्दा
भूत	तुरुन्तै पछि	ल, म गएँ है! पख, म जुत्ता लगाइहालेँ।	हिँड्नै लाग्दा बिदा माग्दा, वा काम तुरुन्तै हुन्छ भनेर जोड दिँदा
भूत	पछि हुने, पक्का जस्तो	अब यो बाटो हिँडिस् भने चिप्लिइस्।	अब यसो हुन्छ भन्नेमा जोड दिँदा, प्रायः चेतावनीमा
भूत	पछि हुने, दृढ अठोट	यो पटक त हामीले फाइनल जित्यौँ!	काम नभइसके पनि गरिछाड्ने अठोट देखाउँदा
अपूर्ण वर्तमान	भर्खरै बितेको	‘बजारबाट कहिले फर्क्यौ?’ ‘भर्खरै फर्कंदै छु।’	भर्खरै सकिएको कामलाई अझै चलिरहेजस्तो भन्दा
भूत	सधैँ हुने दिनचर्या	‘दिनभरि के गर्छौ?’ ‘खेतमा गयो, घाँस काट्यो, गाईलाई खुवायो, साँझ घर फर्क्यो।’	आफ्नो दिनचर्या एकनासले सुनाउँदा
थियो	अहिले, तर कमजोर	आज बैङ्कमा पैसा जम्मा गर्नु थियो, तर भोलि गर्छु।	अहिलेको काम वा चाहना भए पनि त्यसलाई छाडिसकेको जस्तो भन्दा

‘भोक लाग्यो’ भन्नेलाई अहिले भोक लागेको छ; ‘बुझेँ’ भन्नेले अहिले बुझेको छ। रूप भूत कालको भए पनि अर्थ वर्तमानको हो। नेपालीमा मनको अवस्था बताउने यस्ता क्रिया (थाहा भयो, रिस उठ्यो, मन पर्‍यो) प्रायः यसैगरी आउँछन्। लगाइहालेँ, चिप्लिइस् र जित्यौँ मा भने काम अझै भएकै छैन; भूतको रूपले ‘यो त भइसकेजस्तै छ’ भन्ने जोड दिएको छ।

काल प्रायः पक्षसँगै सोधिन्छ, किनभने ‘अपूर्ण भविष्यत्’, ‘अज्ञात भूत’ जस्ता निर्देशनमा काल र पक्ष दुवै हुन्छन्।

• कक्षा ६ र ७: यी कक्षाका परीक्षा पनि कक्षा ८ को विशिष्टीकरण तालिकाको ढाँचामा बनाइन्छन्।
• कक्षा ८ (आधारभूत तहको परीक्षा): प्रश्न ७, २ अङ्क। चारओटा वाक्यमा धातु र निर्देशन दिइन्छ (जस्तै ‘सक्: सामान्य वर्तमान’), र मिल्ने क्रियापद बनाएर खाली ठाउँ भर्नुपर्छ; दुईओटा काल र पक्षबाट, दुईओटा भावबाट। हरेक शुद्ध वाक्यलाई ०.५ अङ्क। नमुना उत्तर: ‘उनीहरू आफ्नो काम आफैँ सक्छन्।’
• कक्षा ९ र १० (एसइई): प्रश्न ७, २ अङ्क। कुनै एउटा काल र पक्षमा लेखिएको चार वाक्यको अनुच्छेद दिइन्छ, र निर्देशनअनुसार अर्को काल वा पक्षमा बदल्नुपर्छ; हरेक वाक्यलाई ०.५ अङ्क। नमुनामा ‘विनोद सबेरै उठ्छन्’ जस्ता वाक्यलाई अपूर्ण भविष्यत्मा बदल्न भनिएको छ: ‘विनोद सबेरै उठ्दै हुने छन्।’
• कक्षा ११: विशिष्टीकरण तालिकामा कालको छुट्टै प्रश्न छैन।
• कक्षा १२: प्रश्न ८, ४ अङ्क, दुईमध्ये एक: काल, पक्ष वा भावमध्ये कुनै एकको प्रयोग गरी चार वाक्यमा कुनै विषयको वर्णन गर्ने, वा वाच्य वा ध्रुवीयताका आधारमा वाक्य बदल्ने।