नेपाली भाषा

हामी मनमा लागेको कुरा अरूलाई बताउन मुखबाट निस्कने आवाज प्रयोग गर्छौँ। ती आवाज मिलेर शब्द बन्छन्, शब्द मिलेर वाक्य। एउटा समाजका मानिसले आपसमा विचार साटासाट गर्न प्रयोग गर्ने यस्तो बोलीको व्यवस्थालाई भाषा भनिन्छ।

भाषाका केही विशेषता छन्, जसले यसलाई चराको चिरबिर वा कुकुरको भुकाइभन्दा फरक बनाउँछन्:

विशेषता	के हो	उदाहरण
यादृच्छिक	शब्द र त्यसको अर्थबिच प्राकृतिक नाता हुँदैन; समाजले मानेकाले मात्र अर्थ लाग्छ	नेपालीमा पानी, अङ्ग्रेजीमा water, जापानीमा mizu: वस्तु एउटै, शब्द फरक
आर्जित	भाषा जन्मँदै आउँदैन, वरपरका मानिसबाट सुनेर र दोहोर्‍याएर सिकिन्छ	नेपाली परिवारमा जन्मेको बच्चा जापानमा हुर्के जापानी बोल्छ
सामाजिक	भाषा समाजमै बन्छ र समाजमै चल्छ; एक्लो मान्छेको भाषा हुँदैन	हरेक समुदायका आफ्नै शब्द र बोल्ने तरिका
परिवर्तनशील	भाषा समयसँगै बदलिइरहन्छ; यसको अन्तिम रूप हुँदैन	मोबाइल, इमेल जस्ता नयाँ शब्द भित्रिए, हुलाकी जस्ता शब्द कम सुनिन थाले
सिर्जनशील	थोरै शब्द र नियमबाट कहिल्यै नसुनिएका नयाँ वाक्य बनाउन सकिन्छ	तपाईँले आज बोलेका धेरै वाक्य पहिले कसैले बोलेको थिएन
मौखिक	भाषा पहिले बोलिन्छ, पछि मात्र लेखिन्छ	संसारका धेरै भाषाको लिपि नै छैन, तर ती बोलिन्छन्

हरेक भाषाको आफ्नै संरचना हुन्छ: कुन ध्वनि आउँछन्, शब्द कसरी बन्छन्, वाक्यमा शब्द कुन क्रममा बस्छन्। यही संरचनाको अध्ययनलाई व्याकरण भनिन्छ, र यो पुस्तक नेपालीको व्याकरण हो।

बोल्दा हामी हतारमा शब्द छोटो पार्छौँ, केही अक्षर निल्छौँ: भएको लाई भा’को, कहाँ लाई काँ, गरेको लाई गर्‍या। बोलचालमा चल्ने यस्ता रूपलाई कथ्य रूप (कथ्य स्वरूप) भनिन्छ। लेख्दा भने सबैले एउटै रूप प्रयोग गर्छन्: भएको, कहाँ, गरेको। सबैले मानेको, लेखाइ, शिक्षा, समाचार र सरकारी काममा प्रयोग हुने भाषाको यस्तो रूपलाई मानक भाषा (स्तरीय भाषा) भनिन्छ। मानक नेपालीको शब्द र हिज्जेका लागि नेपाल प्रज्ञा–प्रतिष्ठानको नेपाली बृहत् शब्दकोश लाई आधार मानिन्छ; त्यसैले परीक्षामा, निवेदनमा र निबन्धमा मानक रूप नै लेखिन्छ।

कथ्य रूप	मानक रूप
याँ, काँ	यहाँ, कहाँ
भा’को, आ’को	भएको, आएको
गर्‍या, खा’थ्यो	गरेको, खाएको थियो
ऐले	अहिले
जानुस्, बस्नुस्	जानुहोस्, बस्नुहोस्
तीनोटा	तीनओटा

कथ्य रूप गलत होइन: साथीसँग कुरा गर्दा जानुस् भन्नु स्वाभाविक हो। कथा र नाटकका लेखकले पनि पात्र साँच्चै बोलिरहेका जस्ता लागून् भनेर संवादमा कथ्य रूप जानीजानी लेख्छन्। तर कथाका बारेमा उत्तर लेख्दा भने आफ्नो भाषा मानक हुनुपर्छ।

एउटै मान्छे पनि ठाउँ र सुन्ने मान्छे हेरेर फरक तरिकाले बोल्छ। साथीलाई “ए, हिँड् न, खाजा खान जाऊँ” भनिन्छ, तर प्रधानाध्यापकलाई निवेदन लेख्दा “उपर्युक्त विषयमा मलाई दुई दिनको बिदा दिनुहुन अनुरोध गर्दछु” लेखिन्छ। घर, साथी र आफन्तबिच चल्ने सहज भाषालाई अनौपचारिक भाषा र कार्यालय, भाषण, समाचार, निवेदन र परीक्षामा प्रयोग हुने गम्भीर, नियमबद्ध भाषालाई औपचारिक भाषा भनिन्छ।

कुरा	अनौपचारिक	औपचारिक
कहाँ	घर, साथी, सामाजिक सञ्जालको गफ	निवेदन, भाषण, समाचार, परीक्षा
शब्द	प्रायः तद्भव र बोलचालका शब्द: घर, काम, खानु	धेरै तत्सम शब्द: निवास, कार्य, भोजन गर्नु
आदर	नजिकको मान्छेलाई तँ, तिमी पनि	प्रायः तपाईँ, हजुर, उहाँ
वाक्य	छोटा, अधुरा पनि: कहाँ नि?	पूरा, क्रमबद्ध वाक्य
रूप	कथ्य रूप पनि चल्छ: गर्‍या	मानक रूप मात्र: गरेको

औपचारिक हुनु भनेको कठिन शब्द भर्नु होइन। “मेरो आर्थिक अवस्था कमजोर भएकाले शुल्क मिनाहा गरिदिनुहुन अनुरोध छ” सरल पनि छ, औपचारिक पनि। आदरका तहबारे आदर अध्यायमा पढ्नुहोस्।

भाषिका भनेको के हो?

एउटै भाषा पनि ठाउँअनुसार अलि फरक बोलिन्छ: कतै उच्चारण फरक, कतै शब्द फरक, कतै शब्दको रूप फरक। ठाउँअनुसार देखिने भाषाको यस्तो फरक रूपलाई भाषिका भनिन्छ। जस्तै, सुदूरपश्चिम र कर्णालीतिर मझौला खोलालाई गाड भनिन्छ; त्यहाँका धेरै ठाउँको नाममा पनि यो शब्द भेटिन्छ। भाषिका बोल्नेहरू एकअर्काको कुरा प्रायः बुझ्छन्, किनभने भाषा एउटै हो; फरक केही शब्द र लवजमा मात्र हुन्छ।

भाषिका कुनै ‘बिग्रेको नेपाली’ होइन। मानक नेपाली पनि कुनै ठाउँको बोलीमा आधारित भएर सबैले मानेको रूप मात्र हो। त्यसैले घरमा आफ्नो भाषिका बोल्नु र लेख्दा मानक प्रयोग गर्नु दुवै ठिक हुन्।

कथा, नियात्रा र गीतमा भाषिकाका शब्द ठाउँको रङ दिन राखिन्छन्। तिनलाई बुझेर तिनको मानक रूप भन्न सक्नु पनि भाषाको सिप हो: गाड भनेको खोला, कल्ले भनेको कसले।

अरू मातृभाषाको प्रभाव

नेपालमा सयभन्दा बढी भाषा बोलिन्छन्। तामाङ, मैथिली, नेवार, मगर, थारू जस्ता मातृभाषा बोल्नेहरूले नेपाली बोल्दा आफ्नो मातृभाषाको लवज र केही शब्द मिसिनु स्वाभाविक हो: कसैको बोलीमा ह्रस्व र दीर्घ वा ब र व को भेद अर्कै किसिमले सुनिन्छ, कसैको बोलीमा लिङ्ग र आदरका क्रियापद मातृभाषाकै बानीअनुसार आउँछन्। यस्तो बोली सुनेर हाँस्नु होइन, बुझ्नुपर्छ; दुई भाषा बोल्न सक्नु त गर्वको कुरा हो। लेख्दा भने यस्ता शब्दको मानक रूप लेखिन्छ।

समाजअनुसार फरक

भाषा ठाउँअनुसार मात्र होइन, बोल्ने मान्छेको पेसा, उमेर र समूहअनुसार पनि फरक हुन्छ। डाक्टर, वकिल र कम्प्युटर इन्जिनियरका आफ्नै पारिभाषिक शब्द हुन्छन्; किशोरकिशोरीका आफ्नै चल्तीका शब्द हुन्छन् जुन हजुरबुबाले बुझ्नुहुन्न। यसलाई भाषाको सामाजिक भेद भनिन्छ।

भाषाको भेद अरू दुई किसिमले पनि देखिन्छ:

• प्रयुक्ति: एउटै मान्छेले काम र प्रसङ्गअनुसार छान्ने भाषाको रूप। अस्पतालमा डाक्टरले बिरामीको पुर्जामा उच्च रक्तचाप लेख्नुहुन्छ, तर बिरामीलाई प्रेसर बढेको छ भन्नुहुन्छ। खेलकुदको समाचार, बजारको मोलमोलाइ, अदालतको फैसला र पूजाको विधि सबैको आफ्नै प्रयुक्ति हुन्छ। माथिको औपचारिक र अनौपचारिक भाषा पनि प्रयुक्तिकै कुरा हो।
• व्यक्ति बोली: हरेक मान्छेको आफ्नै बोल्ने बानी: मन पर्ने शब्द, लवज, उखानको प्रयोग, कुरा टुङ्ग्याउने तरिका। कुनै हजुरबुबा हरेक कुरा ‘हेर बाबु’ भनेर सुरु गर्नुहुन्छ, कोही हरेक वाक्यमा ‘खास कुरा के भने’ थप्छ: यस्ता बानीले हामी मान्छेलाई बोलीबाटै चिन्छौँ।

छोटकरीमा, भाषिका ठाउँको, सामाजिक भेद समूहको, प्रयुक्ति प्रसङ्गको र व्यक्ति बोली एउटै मान्छेको फरक हो। राम्रो बोल्ने मान्छे कहाँ, कोसँग, कस्तो भाषा बोल्ने भनेर छान्न जान्दछ।

भाषा र जाति सधैँ एकएक जोडी हुँदैनन्। नेपालमा तीन किसिमका सम्बन्ध देखिन्छन्:

सम्बन्ध	के हो	उदाहरण
एक भाषा, एक जाति	एउटा भाषा एउटै जातिले मात्र मातृभाषाका रूपमा बोल्छ	शेर्पा जातिको शेर्पा भाषा
एक भाषा, अनेक जाति	धेरै जातिले एउटै भाषा मातृभाषाका रूपमा बोल्छन्	नेपाली: बाहुन, क्षेत्री, ठकुरी, दलित र धेरै जनजातिका परिवारको मातृभाषा
एक जाति, अनेक भाषा	एउटै जातिभित्र धेरै भाषा बोलिन्छन्	राई: बान्तवा, चाम्लिङ, कुलुङ, थुलुङ लगायत धेरै भाषा

भाषाले समाजको संस्कृति पनि बोकेको हुन्छ। नेपालीमा ठुलीआमा, सानिमा, फुपू, माइजू छुट्टाछुट्टै नाता हुन्, किनभने हाम्रो परिवारमा ती नाताको भूमिका फरक छ; अङ्ग्रेजीमा चारैलाई एउटै शब्दले बुझाइन्छ। खेती, चाडपर्व र खानाका शब्द पनि त्यही समाजको जीवनबाट जन्मिन्छन्: धानको बिउ, बेर्ना, रोपाइँ, दाइँ जस्ता शब्द धान खेती गर्ने समाजमै चाहिन्छन्।

कर्णाली प्रदेशलाई नेपाली भाषाको उद्गम थलो मानिन्छ।

जुम्लाको सिँजा उपत्यका कुनै समय खस मल्ल राजाहरूको राजधानी थियो, र सिँजा राज्यबाट नै खस भाषाको उत्पत्ति भएको मानिन्छ।

नेपालीका सबैभन्दा पुराना लिखित नमुना पनि त्यही क्षेत्रका पुराना शिलालेख र ताम्रपत्रमा भेटिन्छन्।

नेपाली भारोपेली भाषा परिवारको भाषा हो, जसमा संस्कृत, हिन्दी, बङ्गाली, फारसी र अङ्ग्रेजी पनि पर्छन्। यस परिवारको भारतीय आर्य शाखामा प्राचीन संस्कृतबाट प्राकृत, प्राकृतबाट अपभ्रंश र अपभ्रंशबाट नेपाली, हिन्दी, बङ्गाली जस्ता आधुनिक भाषा विकसित भएको मानिन्छ। त्यसैले नेपालीका धेरै शब्द संस्कृतबाट सिधै आएका (तत्सम) वा बोलीमा रूप बदलिएर आएका (तद्भव) छन्। यसबारे शब्दस्रोत अध्यायमा पढ्नुहोस्।

कर्णालीबाट यो भाषा पूर्वतिर फैलियो। सुरुमा यसलाई खस भाषा भनिन्थ्यो; यही खस भाषा विकसित भएर आजको नेपाली बन्यो। भानुभक्त आचार्यले रामायण नेपालीमा अनुवाद गरेपछि मानिसले त्यसलाई घरघरमा भाका हालेर गाउन थाले, र यस भाषाले देशलाई भाषिक एकतामा बाँध्न सघायो।

बोलीमा यसलाई खस कुरा पनि भनिन्थ्यो; पहाडमा बोलिने भएकाले पर्वते र गोरखा राज्यको विस्तारसँगै गोर्खाली पनि भनियो। पछि यसको नाम नेपाली स्थापित भयो।

राज्य एकीकरणपछि यो नेपालभरि फरक फरक भाषा बोल्ने समुदायबिचको सम्पर्क भाषा बन्यो। फरक मातृभाषा बोल्ने समुदायलाई आपसमा जोड्ने साझा भाषालाई सम्पर्क भाषा भनिन्छ।

• नेपालको संविधान (२०७२) को धारा ६ ले नेपालमा बोलिने सबै मातृभाषालाई राष्ट्रभाषा मानेको छ। संविधानको धारा ३१ ले हरेक नेपाली समुदायलाई कानुनबमोजिम आफ्नो मातृभाषामा शिक्षा पाउने हक पनि दिएको छ।
• संविधानको धारा ७ ले देवनागरी लिपिमा लेखिने नेपाली भाषालाई सरकारी कामकाजको भाषा बनाएको छ। प्रदेशले आफ्नो प्रदेशमा धेरैले बोल्ने अरू राष्ट्रभाषालाई पनि सरकारी कामकाजको भाषा बनाउन सक्छ।
• राष्ट्रिय जनगणना २०७८ ले नेपालमा १२४ भाषालाई मातृभाषाका रूपमा पहिचान गरेको छ।
• त्यही जनगणनाअनुसार करिब ४५ प्रतिशत (४४.८६ प्रतिशत) मानिसको मातृभाषा नेपाली हो। बाँकीमध्ये धेरैले नेपालीलाई दोस्रो भाषाका रूपमा बोल्छन्; त्यसैले फरक मातृभाषा बोल्ने दुई नेपाली भेट्दा प्रायः नेपालीमै कुरा गर्छन्।
• नेपाली नेपालबाहिर पनि बोलिन्छ: भारतको सिक्किम, दार्जिलिङ र आसाममा, भुटानमा, र अहिले संसारभरि छरिएका नेपालीका घरघरमा। भारतको संविधानले सन् १९९२ देखि नेपालीलाई आफ्ना मान्यताप्राप्त भाषाको सूची (आठौँ अनुसूची) मा राखेको छ।
• नेपाली देवनागरी लिपि मा लेखिन्छ। संस्कृत, हिन्दी, मराठी र नेपालका अरू केही भाषा पनि यही लिपिमा लेखिन्छन्।

भाषालाई लेखेर देखाउने चिह्नको व्यवस्थालाई लिपि भनिन्छ। लिपि र भाषा फरक कुरा हुन्: एउटै लिपिमा धेरै भाषा लेखिन्छन्, र एउटै भाषा अर्को लिपिमा पनि लेख्न सकिन्छ। मोबाइलमा ma bholi aauchhu लेख्दा नेपाली भाषा रोमन लिपिमा लेखिएको हुन्छ; भाषा उही, लिपि मात्र अर्को। नेपालमा बोलिने भाषाका आफ्नै लिपि पनि छन्:

लिपि	कुन भाषा लेखिन्छ
देवनागरी	नेपाली, मैथिली, भोजपुरी, थारू, अवधी, संस्कृत र अरू धेरै भाषा
रञ्जना र प्रचलित नेपाल लिपि	नेपाल भाषा (नेवारी); आजकल देवनागरी पनि
सिरिजङ्गा	लिम्बू
तिब्बती लिपि	शेर्पा र हिमाली क्षेत्रका अरू भोट भाषा
ओल चिकी	सन्थाली
फारसी–अरबी लिपि	उर्दु

संसारका धेरै भाषाको आफ्नै लिपि छैन; ती बोलीमै बाँचेका छन्। लिपि नभएको भाषा पनि पूरा भाषा हो।

सुन्न नसक्ने मानिसहरू हात र औँलाको आकार, अनुहारको भाव र शरीरको चालले बनेका सङ्केतबाट कुरा गर्छन्। यस्तो भाषालाई साङ्केतिक भाषा भनिन्छ। यो बोलिने भाषाको नक्कल वा केही इसारा मात्र होइन: यसका आफ्नै शब्द, आफ्नै व्याकरण र आफ्नै भाषिका हुन्छन्, त्यसैले भाषाविज्ञानले यसलाई बोलिने भाषा जत्तिकै पूर्ण भाषा मान्छ। हरेक देशको साङ्केतिक भाषा एउटै हुँदैन; नेपालको आफ्नै नेपाली साङ्केतिक भाषा छ।

नेपालको संविधानको धारा ३१ ले बहिरा र बोलाइसम्बन्धी अपाङ्गता भएका नागरिकलाई साङ्केतिक भाषाका माध्यमबाट कानुनबमोजिम निःशुल्क शिक्षा पाउने हक दिएको छ।

कुनै भाषा बोल्ने मानिस र त्यो भाषा चल्ने ठाउँ घट्दै जानुलाई भाषा क्षयीकरण भनिन्छ। यो क्रम रोकिएन भने भाषा सङ्कटापन्न हुन्छ, अर्थात् कसैले नबोल्ने अवस्थातिर जान्छ। भाषा सङ्कटमा पर्ने सबैभन्दा ठुलो कारण बालबालिकाले घरमै त्यो भाषा सिक्न छाड्नु हो: हजुरबुबा र हजुरआमा बोल्नुहुन्छ, आमाबुबा बुझ्नुहुन्छ, तर नातिनातिनी बोल्दैनन्। युनेस्कोले कुनै भाषा कति सङ्कटमा छ भनेर नाप्दा यही कुरालाई मुख्य आधार मानेको छ। नेपालको कुसुन्डा भाषा यसको उदाहरण हो: यसलाई राम्ररी बोल्ने मानिस एकदमै थोरै मात्र बाँकी छन्।

भाषाका शब्द, गीत, कथा र बोली रेकर्ड गरेर सुरक्षित राख्ने कामलाई भाषा अभिलेखन भनिन्छ। मातृभाषामा पढाइ, प्रकाशन र सञ्चार बढाएर भाषालाई बलियो बनाउने कामलाई भाषिक सशक्तीकरण भनिन्छ।

भाषा परिवर्तनशील हुन्छ भन्ने कुरा यस अध्यायको सुरुमै आयो। कक्षा १२ को भाषाविज्ञानले यस परिवर्तनलाई यसरी छुट्याउँछ:

परिवर्तन	के फेरिन्छ	नेपालीका उदाहरण
ध्वनितात्त्विक	शब्दको उच्चारण	संस्कृतको हस्त बाट हात, कर्म बाट काम; बोलीमा स्कुल बाट इस्कुल
रूपात्मक	शब्दका रूप	पुराना लेखमा धेरै आउने गर्दछ, बस्दछ को ठाउँमा अहिले गर्छ, बस्छ; सहरको बोलीमा बहिनी आई को सट्टा बहिनी आयो पनि सुनिन थालेको
वाक्यात्मक	वाक्यको बनोट	पदको क्रम र वाक्य जोड्ने ढाँचा; यो परिवर्तन सबैभन्दा ढिलो हुन्छ, त्यसैले एक दुई पुस्तामा कमै देखिन्छ
शाब्दिक र आर्थी	शब्द र तिनको अर्थ	नयाँ शब्द मोबाइल, अनलाइन; कम सुनिन थालेका हुलाकी, तार; अर्थ थपिएका माउस (मुसो, अनि कम्प्युटरको उपकरण), सञ्जाल (जाल, अनि इन्टरनेटमा जोडिएका मानिसको समूह)

परिवर्तन भाषा बिग्रनु होइन। हरेक पुस्ताले आफ्नो कामअनुसार भाषालाई अलि अलि फेर्छ; त्यही भएर भाषा जिउँदो रहन्छ। तर मानक भाषा बिस्तारै मात्र फेरिन्छ, त्यसैले बोलीमा चल्न थालेको हरेक नयाँ रूप लेखाइमा तुरुन्तै शुद्ध मानिँदैन: बहिनी आयो बोलीमा सुनिए पनि लेख्दा बहिनी आई नै लेखिन्छ।

• कक्षा ८ को परीक्षा (आधारभूत तह): यस अध्यायका बुँदा व्याकरणका रूपमा सोधिँदैनन्। शब्दभण्डारका प्रश्नमा भाषिका जस्ता पारिभाषिक शब्दको अर्थ सोधिन सक्छ; चिठी, निवेदन र अरू रचनामा भाषिक शुद्धता (वर्णविन्यास, पदसङ्गति) का लागि अङ्क छुट्याइएको हुन्छ, त्यसैले मानक भाषामा लेख्नुपर्छ।
• कक्षा ९ र १० को परीक्षा (एसईई): यी बुँदाका छुट्टै प्रश्न हुँदैनन्। तर लामा उत्तर, चिठी, निवेदन, वक्तृता र निबन्धमा वाक्य गठन तथा भाषिक शुद्धता का लागि अङ्क छुट्याइएको हुन्छ; कथ्य रूप र भाषिकाका शब्द लेख्दा त्यही अङ्क कट्छ।
• कक्षा ११ को परीक्षा: व्याकरण खण्डमा यसको छुट्टै प्रश्न हुँदैन। पाठ्यपुस्तकको पहिलो पाठमा भने भाषाबारेको अनुच्छेद पठनबोधका रूपमा आएको छ (भाषा भनेको के हो?, भाषाका विशेषता बताउनुहोस्), त्यसैले पठनबोधमा यस्तो अनुच्छेद आयो भने यो अध्याय काम लाग्छ।
• कक्षा १२ को परीक्षा: छुट्टै प्रश्न हुँदैन; लेखाइमा मानक भाषाको प्रयोग अपेक्षित छ।
• कक्षा ११ को ऐच्छिक भाषाविज्ञान (Lin. 217): नमुना प्रश्नपत्रमा एक वाक्यका प्रश्न, १ अङ्क (भाषाको कथ्य र लेख्य रूप, भाषिका, लवज, सम्पर्क भाषा, लिपि, भाषिक क्षयीकरण, भाषिक सशक्तीकरण भनेको के हो?) र छोटा उत्तर, ५ अङ्क (भाषिका र व्यक्ति बोलीको भिन्नता, भाषा र संस्कृतिको सम्बन्ध, साङ्केतिक भाषा, नेपालका भाषा र जातिबिचको सम्बन्ध, भाषा परिवर्तनशील हुन्छ भन्ने कुराको पुष्टि, युनेस्कोले भाषाको सङ्कट नाप्ने आधार)।
• कक्षा १२ को ऐच्छिक भाषाविज्ञान (Lin. 218): ध्वनितात्त्विक परिवर्तन भनेको के हो? (१ अङ्क) र भाषा परिवर्तन स्वाभाविक प्रक्रिया हो, उदाहरणसहित पुष्टि गर्नुहोस् (५ अङ्क) जस्ता प्रश्न। उत्तरमा परिवर्तनका किसिम र हरेकको नेपालीकै उदाहरण दिनुहोस्।