बिहान आमा भन्नुहुन्छ, “आगो बाल्, दुध तताउनु छ।” स्कुलमा सर पढाउनुहुन्छ, “अग्नि र दुग्ध संस्कृतका शब्द हुन्।” बेलुका भाइ मोबाइलमा चाउचाउ पकाउने भिडियो हेर्दै हुन्छ। एकै दिनमा सुनिने आगो, अग्नि, मोबाइल र चाउचाउ एउटै भाषाका शब्द हुन्, तर तिनका पुर्खा फरक फरक ठाउँका छन्। शब्द कहाँबाट आयो भन्ने थाहा भयो भने त्यसको हिज्जे, अर्थ र प्रयोगको ठाउँ पनि बुझ्न सजिलो हुन्छ।
यो अध्याय कक्षा ६ देखि १२ सम्मका लागि हो: कक्षा ६ मा शब्दका स्रोत र मौलिक–आगन्तुक, कक्षा ७ देखि तत्सम र तद्भव, कक्षा ८ देखि शब्दकोशबाट स्रोत खोज्ने तरिका, र कक्षा १०–१२ मा यसका थप कुरा।
शब्दस्रोत भनेको के हो?
कुनै कुराको मुहान वा आधारलाई स्रोत भनिन्छ। खोलाको स्रोत मूल हो, नदीको स्रोत हिमाल। त्यसै गरी भाषामा कुनै शब्द जहाँबाट आएको हो, त्यसलाई त्यस शब्दको शब्दस्रोत भनिन्छ।
नेपाली भाषा संस्कृतको परम्पराबाट विकसित भएको हो, त्यसैले यसका धेरैजसो शब्द संस्कृतबाट आएका छन्। तर नेपाली बोल्ने मानिसले अरू भाषा बोल्नेसँग व्यापार गरे, सँगै बसे, नयाँ कुरा सिके; ती कुराका नाम पनि नेपालीमा भित्रिए। यसरी नेपालीमा शब्द तीन बाटोबाट आएका छन्:
| बाटो | उदाहरण |
|---|---|
| संस्कृतबाट जस्ताको तस्तै | पत्र, विद्यालय, शिर, श्रावण, आषाढ |
| संस्कृतबाट आएर केही रूप फेरिएर | पात, हात, काठ, साउन, असार |
| संस्कृतबाहेक अरू भाषाबाट | स्कुल, अफिस, किताब, बजार, डम्फु |
पहिलो र दोस्रो बाटोबाट आएका शब्द, अर्थात् संस्कृतको परम्पराबाट आएका शब्दलाई मौलिक शब्द भनिन्छ। संस्कृतबाहेक अरू जुनसुकै भाषाबाट आएका शब्दलाई आगन्तुक शब्द भनिन्छ। आगन्तुक को अर्थ ‘बाहिरबाट आएको, पाहुना’ हो।
तलकामध्ये कुन शब्द आगन्तुक हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
मौलिक शब्दभित्र तत्सम र तद्भव दुवै पर्छन् भन्ने कुरा परम्परादेखि मानिँदै आएको हो। नेपालीका आफ्नै सर्वनाम (ऊ, उनी), क्रिया (गर्नु, खानु), क्रियायोगी (आज, भोलि), निपात (ल, त, पो), संयोजक (र, अनि) र विस्मयादिबोधक (आहा, हे) पनि यही मौलिक परम्पराभित्र तद्भवमा गनिन्छन्। जस्तै अश्रु, पक्षी, कृषक तत्सम हुन्, आँसु, पन्छी, किसान तद्भव; दुवै मौलिक हुन्। किताब, स्कुल, रोदी भने आगन्तुक हुन्।
तत्सम शब्द
संस्कृतबाट रूप नबदली जस्ताको तस्तै नेपालीमा आएका शब्दलाई तत्सम शब्द भनिन्छ। तत्सम को शाब्दिक अर्थ हो ‘त्यससँग समान’, अर्थात् संस्कृतसँग उस्तै। उदाहरण: अग्नि, सूर्य, पृथ्वी, जल, विद्यालय, पुस्तक, शिक्षा, ज्ञान, मित्र, कृषक, क्षेत्र, प्रकृति।
तत्सम शब्द पाठ्यपुस्तक, समाचार, भाषण, कार्यालयका चिठी र विज्ञानका किताबमा धेरै आउँछन्। निवेदनमा उपर्युक्त, समक्ष, अनुरोध जस्ता शब्द यसैले भरिएका हुन्छन्।
तत्सम शब्द चिन्न केही सङ्केतले सघाउँछन्: ऋ वा यसको मात्रा (कृषक, पृथ्वी), ष (विषय, भाषा), क्ष (शिक्षा, क्षेत्र), ज्ञ (ज्ञान), विसर्ग (दुःख, प्रायः) र धेरै संयुक्त अक्षर (स्वप्न, दुग्ध) प्रायः तत्सम शब्दमा भेटिन्छन्। तर यी सङ्केत मात्र हुन्, नियम होइनन्: कृषि तत्सम हो, किसान होइन; पक्षी तत्सम हो, पन्छी होइन।
तद्भव शब्द
संस्कृतबाट आएर बोलचालमा रूप फेरिएका शब्दलाई तद्भव शब्द भनिन्छ। तद्भव को अर्थ हो ‘त्यसबाट जन्मेको’, अर्थात् संस्कृतबाट बनेको। हजारौँ वर्षसम्म मानिसको मुखमा चल्दा संस्कृतका कठिन उच्चारण सजिला हुँदै गए, र शब्दको रूप नै फेरियो।
| तत्सम | तद्भव |
|---|---|
| अग्नि | आगो |
| दुग्ध | दुध |
| क्षेत्र | खेत |
| कृषक | किसान |
| बीज | बिउ |
| सर्प | साँप |
| दन्त | दाँत |
| शत | सय |
| श्रावण | साउन |
| स्वप्न | सपना |
तद्भव शब्द घर, खेत, बजार र साथीसँगको बोलीमा धेरै चल्छन्। ‘आगो बाल्’ भन्छौँ, ‘अग्नि प्रज्वलित गर्’ भन्दैनौँ; तर हवन वा भाषणमा अग्नि नै सुहाउँछ।
‘किसानले खेतमा बिउ छरे।’ वाक्यका किसान, खेत र बिउ कुन किसिमका शब्द हुन्?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
तत्समबाट तद्भव बन्दा के फेरिन्छ?
तद्भव शब्द बन्दा प्रायः यस्ता परिवर्तन देखिन्छन्। यी नियम होइनन्, बानी मात्र हुन्; त्यसैले कुनै शब्दको स्रोत निश्चित गर्न शब्दकोश हेर्नुपर्छ।
| के हुन्छ | उदाहरण |
|---|---|
| संयुक्त अक्षर सरल हुन्छ | दुग्ध → दुध, हस्ती → हात्ती, स्वप्न → सपना |
| आधा ‘र्’ झर्छ | कर्म → काम, सर्प → साँप, कर्ण → कान |
| श र ष प्रायः स बन्छन् | शत → सय, श्रावण → साउन, आषाढ → असार |
| क्ष प्रायः ख वा छ बन्छ | क्षेत्र → खेत, पक्षी → पन्छी |
| व प्रायः ब बन्छ | व्याघ्र → बाघ, वर्त्म → बाटो |
| दीर्घ स्वर ह्रस्व हुन्छ | बीज → बिउ |
| अनुनासिक थपिन्छ | दन्त → दाँत, ग्राम → गाउँ |
एउटै मूलका दुई शब्द, दुई अर्थ
कहिलेकाहीँ एउटै संस्कृत शब्दको तत्सम रूप र तद्भव रूप दुवै नेपालीमा चल्छन्, तर दुवैको अर्थ फरक भइसकेको हुन्छ। पत्र भन्नाले चिठी बुझिन्छ, तर यसैबाट बनेको पात रुखको पात हो। कर्म भाग्य र धर्मसँग जोडिन्छ, काम दैनिक कामधन्दासँग। क्षेत्र ले इलाका वा विषय जनाउँछ (स्वास्थ्य क्षेत्र), खेत ले धान रोप्ने गरा। यस्ता जोडीले तत्सम र तद्भव दुवै आफ्नै ठाउँमा जिउँदा छन् भन्ने देखाउँछन्।
आगन्तुक शब्द
संस्कृतबाहेक अरू भाषाबाट नेपालीमा आएका शब्द आगन्तुक हुन्। नयाँ वस्तु, विचार र प्रविधि आउँदा तिनका नाम पनि सँगै आउँछन्: कम्प्युटरसँगै कम्प्युटर शब्द आयो, चियासँगै चिया। आगन्तुक शब्द टाढाका देशबाट मात्र होइन, नेपालभित्रकै अरू भाषाबाट पनि आउँछन्।
| स्रोत भाषा | उदाहरण |
|---|---|
| अङ्ग्रेजी | स्कुल, फोन, बैङ्क, डाक्टर, कम्प्युटर, मोबाइल, इन्टरनेट |
| अरबी | किताब, कलम, तलब, मदत, अखबार, साबुन |
| फारसी | बजार, कागज, सरकार, हप्ता, हजार, दोस्त, कोसिस |
| हिन्दी | आपस |
| पोर्तगाली | आलमारी, गमला |
| जापानी | रिक्सा, जुडो |
| चिनियाँ | चिया, चाउचाउ |
| नेवार भाषा | योमरी, चटामरी, क्वाँटी, धिमे, सिन्की |
| लिम्बू | च्याब्रुङ, तोङ्बा |
| गुरुङ | रोदी |
| तामाङ, शेर्पा जस्ता भोट–बर्मेली भाषा | डम्फु, छ्याङ, जिम्बु, सेलो |
आगन्तुक शब्द नेपालीमा आएपछि नेपाली उच्चारणअनुसार फेरिन्छन् र नेपाली व्याकरण मान्छन्: स्कुल बाट स्कुलमा, स्कुलहरू; फोन बाट फोन गर्नु; अरबीको मदद नेपालीमा मदत भएको छ। यसैले आगन्तुक शब्दको हिज्जे नेपालीको उच्चारणअनुसार नै लेखिन्छ।
‘दिदीले बजारबाट साबुन र कागज किनेर ल्याइन्।’ मा कुन तीनओटा शब्द आगन्तुक हुन्?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
शब्दकोशले स्रोत कसरी देखाउँछ?
कुन शब्द कुन स्रोतबाट आयो भन्ने अन्तिम निर्णय शब्दकोशले गर्छ। नेपाली बृहत् शब्दकोशमा शब्दको व्याकरणपछि ठुलो कोष्ठमा त्यसको स्रोत लेखिएको हुन्छ:
| कोष्ठमा | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| [सं.] | संस्कृतबाट जस्ताको तस्तै: तत्सम | विद्यालय [सं.] |
| [सं. …] | संस्कृतको अर्कै रूपबाट बनेको: तद्भव | आँसु [सं. अश्रु] |
| [प्रा. … < सं. …] | प्राकृत हुँदै संस्कृतबाट आएको: तद्भव | काम [प्रा. कम्म < सं. कर्म] |
| [अ.], [फा.], [अङ्.], [हि.] | अरबी, फारसी, अङ्ग्रेजी, हिन्दीबाट: आगन्तुक | किताब [अ.], बजार [फा.] |
| [नेवा.], [लि.], [भोब.] | नेवारी, लिम्बू, भोट–बर्मेली भाषाबाट: आगन्तुक | योमरी [नेवा.] |
शब्दकोशमा शब्दको अर्थ मात्र हुँदैन; त्यसको हिज्जे, उच्चारण, व्याकरण, स्रोत, पर्याय र प्रयोग पनि हुन्छन्। शब्दकोशको पूरा प्रयोग शब्दकोशको प्रयोग अध्यायमा छ।
अनुकरणात्मक शब्द
कुनै आवाज, चाल वा दृश्यको नक्कल गरेर बनेका शब्दलाई अनुकरणात्मक शब्द भनिन्छ: पानी झरझर पर्छ, हावा सरसर चल्छ, ढोका ड्याम्म लाग्छ, बच्चा टुप्लुक्क आइपुग्छ, बिरालो सुटुक्क भाग्छ। यस्ता शब्द प्रायः कुनै एउटा क्रियासँग मात्र जोडिन्छन्: झुलुक्क हेरिन्छ, थचक्क बसिन्छ, भतभती पोल्छ। धेरैजसो अनुकरणात्मक शब्द दोहोरिएर बन्छन्, त्यसको कुरा द्वित्व अध्यायमा छ।
यस्ता शब्द कक्षा ४–५ देखि नै शब्दभण्डारमा आउँछन्; कक्षा ६ देखि तिनलाई मिल्ने क्रियासँग जोड्ने र वाक्यमा प्रयोग गर्ने अभ्यास हुन्छ।
स्रोत थाहा नभएका शब्द र ‘देशज’
नेपालीका कतिपय पुराना शब्दको स्रोत अझै पत्ता लागेको छैन। नेपाली बृहत् शब्दकोशले ढिकी, थुन्से, गुन्द्रुक, डाँफे जस्ता शब्दको स्रोत देखाएको छैन। यस्ता शब्द संस्कृतबाट आएको प्रमाण छैन, विदेशी भाषाबाट आएका पनि होइनन्। कक्षा ११ को पाठ्यपुस्तकले भने थुन्से र डाँफे लाई नेपालका अरू भाषाबाट आएका आगन्तुक शब्दको सूचीमा राखेको छ।
हिन्दी व्याकरणको परम्परामा शब्दस्रोत चार किसिमका गनिन्छन्: तत्सम, तद्भव, देशज (देशभित्रै बनेका, स्रोत नखुलेका शब्द) र विदेशज (विदेशी भाषाबाट आएका)। नेपाली विद्यालयको व्याकरणले भने देशज भन्ने छुट्टै किसिम राख्दैन: नेपालीकै आफ्ना पुराना शब्दलाई मौलिक (तद्भव) मा र नेपालका अरू भाषाबाट आएका शब्दलाई आगन्तुकमा राख्छ। परीक्षामा यही विभाजन चल्छ।
संस्कृतको परम्पराबाहिरका, नेपालीकै ठेट शब्दलाई कतै झर्रा शब्द पनि भनिन्छ; झर्रो को अर्थ नै ‘नमिसिएको, शुद्ध’ हो। भारतको असमको माध्यमिक तहको नेपाली पाठ्यक्रमले कक्षा १० मा तत्सम, तद्भव र आगन्तुकसँगै झर्रा शब्दलाई पनि शब्दको एउटा किसिम मानेर पढाउँछ। नेपालको विद्यालयको व्याकरणमा भने यस्तो छुट्टै किसिम छैन।
दुई स्रोत मिलेर बनेका शब्द
नेपालीमा एउटै शब्दका दुई भाग दुई फरक स्रोतका हुन सक्छन्: रेलगाडी (अङ्ग्रेजीको रेल र नेपालीको गाडी), कुचाल (संस्कृतको उपसर्ग कु र नेपालीको चाल), बेइमान (फारसीको उपसर्ग बे र अरबीको इमान), दुधवाला (नेपालीको दुध र फारसीको प्रत्यय वाला), पहरेदार (नेपालीको पहरा र फारसीको प्रत्यय दार)। दुई शब्द जोडिएर बन्ने समस्त शब्दमा पनि यस्तै हुन्छ: रेलमार्ग (अङ्ग्रेजीको रेल र संस्कृतको मार्ग); यसको कुरा समास अध्यायमा छ। यस्ता शब्दको स्रोत भन्नुपर्दा दुवै भागको स्रोत छुट्टाछुट्टै भन्नु ठिक हुन्छ। उपसर्ग र प्रत्ययका स्रोतको कुरा उपसर्ग र प्रत्यय अध्यायमा छ।
स्रोतले हिज्जे पनि बताउँछ
शब्दको स्रोत थाहा भए धेरै हिज्जे आफैँ मिल्छन्। तत्सम शब्दले संस्कृतकै हिज्जे राख्छन्: पूर्ण, नीति, शिक्षा। तद्भव र आगन्तुक शब्दमा भने प्रायः ह्रस्व इकार र उकार लेखिन्छ: बिउ, दुध, कुकुर, बिरालो, टिकट। त्यसैले दूध लेख्नु अशुद्ध हो, किनभने दुध तद्भव हो। यसको विस्तार वर्णविन्यास अध्यायमा छ।
व र ब, श र स मा पनि स्रोतले बाटो देखाउँछ: तत्सममा व र श रहन्छन् (वन, शिक्षा), तद्भव र आगन्तुकमा प्रायः ब र स लेखिन्छन् (बन, सहर)। त्यसैले वन (जङ्गल, तत्सम) र बन (तद्भव) दुवै शुद्ध छन्।
तलकामध्ये कुन जोडीमा दुवै शब्द शुद्ध छन्?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
परीक्षामा
- कक्षा ८ को परीक्षा (आधारभूत तह; कक्षा ६ र ७ को परीक्षा पनि यसैअनुसार): स्रोत छुट्याउने छुट्टै प्रश्न आउँदैन। शब्दभण्डारको शब्दार्थ प्रश्नमा (२ अङ्क) पाठका चारओटा शब्द दिइन्छन्, जसमा तीनओटा मौलिक र एउटा आगन्तुक हुन्छ; तिनको अर्थसँग मिल्ने शब्द खाली ठाउँमा भर्नुपर्छ।
- कक्षा ९ र १० को परीक्षा (एसईई र कक्षा ९ को परीक्षा): यहाँ पनि स्रोत छुट्याउने छुट्टै प्रश्न छैन। शब्दार्थ (२ अङ्क) मा पाठका चारओटा शब्द (तत्सम २, तद्भव १, आगन्तुक १) र तिनका अर्थबिच जोडा मिलाउनुपर्छ।
- कक्षा ११ को परीक्षा: शब्दस्रोत मा २ अङ्क। करिब पच्चिस शब्दको अनुच्छेद दिई तत्सम, तद्भव र आगन्तुकमध्ये कुनै दुई किसिमका दुई दुईओटा शब्द पहिचान गर्न लगाइन्छ, जस्तै ‘दिइएको अनुच्छेदबाट दुई दुईओटा तत्सम र आगन्तुक शब्द पहिचान गरी लेख्नुहोस्।’ हरेक सही शब्दको आधा अङ्क।
- कक्षा १२ को परीक्षा: शब्दस्रोत मा २ अङ्क, कक्षा ११ कै ढाँचामा। नमुना प्रश्नमा कम्प्युटरको एन्टिभाइरसबारे अनुच्छेदबाट दुईओटा तत्सम र दुईओटा आगन्तुक शब्द टिप्न लगाइएको छ; यस्तो अनुच्छेदमा अङ्ग्रेजीबाट आएका प्रविधिका शब्द धेरै हुन्छन्।
अभ्यास
तलका शब्दलाई मौलिक र आगन्तुकमा छुट्याउनुहोस्: घर, बैङ्क, पानी, किताब, विद्यालय, गाउँ, डाक्टर, आमा, सरकार, पुस्तक
उत्तर
तलका तत्सम शब्दका तद्भव रूप लेख्नुहोस्: अग्नि, दुग्ध, सर्प, दन्त, ग्राम, अश्रु
सङ्केत
उत्तर
दिइएको अनुच्छेदबाट तत्सम, तद्भव र आगन्तुक शब्द छुट्याउनुहोस्:
बिहान सूर्य उदाउँदा किसान खेततिर लागे। उनकी छोरी विद्यालय जानुअघि मोबाइलमा समाचार हेर्दै थिई। आमाले चिया पकाउनुभयो।
उत्तर
तलका आगन्तुक शब्द कुन भाषाबाट आएका हुन्, जोडा मिलाउनुहोस्: योमरी, कागज, रोदी, कम्प्युटर, किताब, रिक्सा
उत्तर
‘दूध, शहर, अग्नी’ मध्ये हरेकको स्रोत छुट्याएर शुद्ध रूप लेख्नुहोस्।
उत्तर
किन ऊ, गर्नु, आज, र जस्ता शब्दलाई मौलिक भनिन्छ? दुई वाक्यमा लेख्नुहोस्।
उत्तर
पत्र र पात को स्रोत एउटै भए पनि अर्थ किन फरक भयो? कर्म र काम को अर्को उदाहरण दिएर बुझाउनुहोस्।
उत्तर
आफ्नो विद्यालयको बारेमा पाँच वाक्य लेख्नुहोस् र त्यसमा प्रयोग भएका दुई दुईओटा तत्सम, तद्भव र आगन्तुक शब्द रेखाङ्कन गर्नुहोस्।
नमुना उत्तर
व्याकरण अभ्यासमा अभ्यास गर्नुहोस्: तत्सम, तद्भव र आगन्तुक शब्द (कक्षा ९–१०)
पाठ्यपुस्तकमा
यी तथ्य कहाँबाट लिइएका हुन्
कक्षाको चिनो कहाँबाट:
- : कक्षा ६, पाठ १४, पृष्ठ १६५–१६६ (शब्दस्रोतको परिभाषा, तीन बाटो, मौलिक र आगन्तुक); पाठ १२, पृष्ठ १३९ (आगन्तुक शब्दको स्रोत भाषा: शेर्पा, गुरुङ, नेवारी, तामाङ, अङ्ग्रेजी, जापानी, हिन्दी); पाठ ३, पृष्ठ २५ (अनुकरणात्मक शब्द; कक्षा ५ को पुस्तकमा पनि छ)।
- : कक्षा ७, पाठ १४, पृष्ठ १६३ (तत्सम र तद्भव नाम पहिलो पटक)।
- : कक्षा ८, पाठ १४, पृष्ठ १६३ (शब्दकोश हेरी स्रोत पहिचान; आगन्तुक शब्द कुन भाषाबाट)।
- : कक्षा ९, पाठ ४, पृष्ठ ४४ (तीन स्रोतको तालिका र पहिचान)।
- : कक्षा १०, पाठ १०, पृष्ठ १३१ (परम्पराअनुसार तत्सम र तद्भव मौलिक; सर्वनाम, क्रिया, क्रियायोगी, निपात, संयोजक, विस्मयादिबोधक तद्भवमा)।
- : कक्षा ११, पाठ २, पृष्ठ २१–२२ (तत्सम, तद्भव, आगन्तुकका उदाहरण, जसमा पसल, पटुका, थुन्से, डाँफे आगन्तुकमा; शब्दकोशमा शब्दको स्रोत); पीडीएफ पृष्ठ २८ (तत्सम र तद्भवका जोडी: भात (भक्त), हात (हस्त), रगत (रक्त), घाम (घर्म), काठ (काष्ठ); परिवर्तनका ढाँचा पुस्तकले नाम लिएर भन्दैन, तालिकाका ढाँचा हाम्रै वर्णन हुन्)।
- : झर्रा शब्द: असमको माध्यमिक शिक्षा बोर्ड (एसईबीए), पाठ्यक्रम २०२३–२४, कक्षा ९–१०, नेपाली (आधुनिक भारतीय भाषा), कक्षा १०, छापिएको पृष्ठ १०२ (‘शब्दका प्रकार: तत्सम, तत्भव, आगन्तुक र झर्रा’)।
- : शिक्षक निर्देशिका, नेपाली कक्षा ९, पीडीएफ पृष्ठ ३१–३२ र ८४ (वर्णविन्यासको सन्दर्भ सामग्री: ‘तद्भव र आगन्तुक नाम’ मा ह्रस्व इकार र ह्रस्व उकार; किताब, कुकुर, लुगा); कुनै पाठ्यपुस्तकले स्रोतलाई हिज्जेसँग कक्षा १२ भन्दा तल जोड्दैन, त्यसैले निर्देशिकाको कक्षा लिइएको (कक्षा ५ को निर्देशिकामा तद्भवको बिचमा ह्रस्व उकार मात्र छ)।
- : कक्षा १२, पाठ ३, पृष्ठ ४० (ब र व भएका शब्द तत्सम र ‘तद्भव तथा आगन्तुक’ मा छुट्याएर)।
पाठ्यक्रम र विशिष्टीकरण तालिका: आधारभूत शिक्षा पाठ्यक्रम २०७९ (कक्षा ६–८); माध्यमिक शिक्षा पाठ्यक्रम, कक्षा ९ र १० नेपाली (पाठ ४: तत्सम, तद्भव र आगन्तुक शब्द); माध्यमिक शिक्षा पाठ्यक्रम २०७६, कक्षा ११–१२ (कक्षा ११, पाठ २: शब्दस्रोत); विशिष्टीकरण तालिका कक्षा ८ (२०८०), कक्षा ९–१० (२०८०), कक्षा ११ (२०७७), कक्षा १२ (२०७८)।
अरू स्रोत: नेपाली बृहत् शब्दकोश (प्रज्ञा प्रतिष्ठान; दसौँ संस्करण २०७५ को सङ्केतसूची र प्रविष्टिहरू) शब्दको स्रोत र हिज्जेका लागि; कक्षा ९ को शिक्षक निर्देशिका। हेमाङ्गराज अधिकारीको समसामयिक नेपाली व्याकरण मा शब्दस्रोतको छुट्टै अध्याय छैन; अध्याय १५ (शब्द व्युत्पादन) ले भने उपसर्ग र आधार शब्दको स्रोत फरक हुन सक्ने कुरा (पृष्ठ २८६), आगन्तुक प्रत्यय (पृष्ठ ३२५–३२६) र समान र असमान स्रोतका शब्दको समास (पृष्ठ ३४८) देखाएको छ; ‘दुई स्रोत मिलेर बनेका शब्द’ (+) यसैसँग मिल्छ, उदाहरण हाम्रै। ‘मत फरक छ’ का बुँदा: पसल र पटुका (शब्दकोश र पाठ्यपुस्तक), अनुकरणात्मक शब्द (शब्दकोशको [अमू.] र कक्षा १० को पाठ्यपुस्तक), देशज (हिन्दी व्याकरणको परम्परा)।
गल्ती भेटे हामीलाई भन्नुहोस्।