सन्धि

दुई वर्ण नजिक आउँदा तिनमा हुने परिवर्तनलाई सन्धि भनिन्छ। सन्धि भएको शब्दलाई सन्धियुक्त शब्द र त्यसलाई फेरि मूल भागमा छुट्याउने कामलाई सन्धि विच्छेद भनिन्छ:

सन्धियुक्त शब्द	सन्धि विच्छेद	के भयो
विद्यालय	विद्या + आलय	आ + आ = आ
सूर्योदय	सूर्य + उदय	अ + उ = ओ
सन्देश	सम् + देश	म् + द = न्द
मनोरञ्जन	मनः + रञ्जन	अः + र = ओ र

जुन वर्णमा परिवर्तन हुन्छ, त्यसका आधारमा सन्धि तीन किसिमका हुन्छन्:

• स्वर सन्धि: स्वर र स्वर जोडिँदा (विद्या + आलय)।
• व्यञ्जन सन्धि: व्यञ्जन र स्वर, वा व्यञ्जन र व्यञ्जन जोडिँदा (सम् + देश)।
• विसर्ग सन्धि: विसर्ग (ः) र स्वर वा व्यञ्जन जोडिँदा (मनः + रञ्जन)।

सन्धियुक्त शब्द जोडेर एउटै शब्दका रूपमा लेखिन्छ: विद्यालय, विद्या आलय होइन। जोडेर लेख्ने अरू नियम पदयोग र पदवियोग अध्यायमा छन्।

दुई स्वर जोडिँदा हुने परिवर्तनलाई स्वर सन्धि भनिन्छ। यसका पाँच नियम छन्:

एउटै स्वर जोडिँदा: दीर्घ हुन्छ

एउटै जातका दुई स्वर (ह्रस्व वा दीर्घ) जोडिँदा दुवै मिलेर तिनको दीर्घ स्वर बन्छ:

नियम	उदाहरण
अ / आ + अ / आ = आ	विद्या + आलय = विद्यालय, हिम + आलय = हिमालय
इ / ई + इ / ई = ई	गिरि + ईश = गिरीश, कवि + इन्द्र = कवीन्द्र
उ / ऊ + उ / ऊ = ऊ	सु + उक्ति = सूक्ति

अ / आ पछि इ, उ, ऋ: ए, ओ, अर्

नियम	उदाहरण
अ / आ + इ / ई = ए	नर + इन्द्र = नरेन्द्र, महा + ईश = महेश
अ / आ + उ / ऊ = ओ	सूर्य + उदय = सूर्योदय, महा + उत्सव = महोत्सव
अ / आ + ऋ = अर्	देव + ऋषि = देवर्षि, महा + ऋषि = महर्षि

अ / आ पछि ए, ओ: ऐ, औ

नियम	उदाहरण
अ / आ + ए / ऐ = ऐ	सदा + एव = सदैव, मत + ऐक्य = मतैक्य, हित + एषी = हितैषी
अ / आ + ओ / औ = औ	महा + औषध = महौषध

इ, उ, ऋ पछि अर्को स्वर: य्, व्, र्

इ / ई, उ / ऊ वा ऋ पछि अर्कै जातको स्वर आउँदा इ / ई य्, उ / ऊ व् र ऋ र् बन्छ:

नियम	उदाहरण
इ / ई + अर्को स्वर → य्	अति + आचार = अत्याचार, इति + आदि = इत्यादि, प्रति + एक = प्रत्येक, अति + अधिक = अत्यधिक
उ / ऊ + अर्को स्वर → व्	सु + आगत = स्वागत, अनु + अय = अन्वय

ए, ऐ, ओ, औ पछि अर्को स्वर: अय्, आय्, अव्, आव्

नियम	उदाहरण
ए + स्वर → अय्	ने + अन = नयन
ऐ + स्वर → आय्	गै + अक = गायक
ओ + स्वर → अव्	पो + अन = पवन
औ + स्वर → आव्	पौ + अक = पावक

व्यञ्जनपछि स्वर वा व्यञ्जन आउँदा हुने परिवर्तनलाई व्यञ्जन सन्धि भनिन्छ। यसका मुख्य नियम:

वर्गको पहिलो अक्षर तेस्रो वा पाँचौँ बन्छ

वर्गको पहिलो अक्षर (क्, च्, ट्, त्, प्) पछि स्वर वा घोष व्यञ्जन आए त्यो आफ्नै वर्गको तेस्रो अक्षर (ग्, ज्, ड्, द्, ब्) बन्छ:

उदाहरण
दिक् + अम्बर = दिगम्बर	क् → ग्
जगत् + ईश = जगदीश	त् → द्
सत् + भावना = सद्भावना	त् → द्
उत् + बोध = उद्बोध	त् → द्
षट् + आनन = षडानन	ट् → ड्

त्यस्तै पहिलो अक्षरपछि नासिक्य (न, म) आए त्यो आफ्नै वर्गको पाँचौँ अक्षर बन्छ: वाक् + मय = वाङ्मय, जगत् + नाथ = जगन्नाथ, उत् + नति = उन्नति, सत् + मार्ग = सन्मार्ग।

त् पछिको व्यञ्जन जस्तै बन्छ

त् (वा द्) पछि च, ज, ल आए त् पनि त्यही अक्षर बन्छ:

उदाहरण
उत् + चारण = उच्चारण	त् → च्
सत् + जन = सज्जन	त् → ज्
उत् + लेख = उल्लेख	त् → ल्
उत् + लास = उल्लास	त् → ल्

त् पछि श आए च्छ र ह आए द्ध बन्छ: उत् + श्वास = उच्छ्वास, उत् + हार = उद्धार, तत् + हित = तद्धित।

म् को परिवर्तन

म् पछि वर्गको अक्षर आए म् त्यसै वर्गको पाँचौँ अक्षर बन्छ, र नेपालीमा त्यो पञ्चम वर्णकै रूपमा लेखिन्छ:

उदाहरण
सम् + कल्प = सङ्कल्प	क वर्ग → ङ्
सम् + चय = सञ्चय	च वर्ग → ञ्
सम् + देश = सन्देश	त वर्ग → न्
सम् + पूर्ण = सम्पूर्ण	प वर्ग → म्

म् पछि य, र, ल, व, श, ष, स, ह आए म् शिरबिन्दु (ं) बन्छ: सम् + वाद = संवाद, सम् + रक्षण = संरक्षण, सम् + सार = संसार, सम् + योग = संयोग। म् पछि न आए न्न हुन्छ: सम् + न्यास = सन्न्यास। पञ्चम वर्ण र शिरबिन्दु लेख्ने नियम वर्णविन्यास अध्यायमा पनि छन्।

छ, न र स को परिवर्तन

• स्वरपछि छ आए च्छ हुन्छ: परि + छेद = परिच्छेद, वि + छेद = विच्छेद, अनु + छेद = अनुच्छेद।
• ऋ, र, ष पछि आउने न प्रायः ण बन्छ: राम + अयन = रामायण, परि + नाम = परिणाम, प्र + मान = प्रमाण।
• अ, आ बाहेकका स्वरपछि आउने स प्रायः ष बन्छ: वि + सम = विषम, अभि + सेक = अभिषेक, नि + सेध = निषेध।

विसर्ग (ः) पछि स्वर वा व्यञ्जन आउँदा हुने परिवर्तनलाई विसर्ग सन्धि भनिन्छ:

नियम	उदाहरण
अ + ः पछि घोष व्यञ्जन आए अः → ओ	मनः + रञ्जन = मनोरञ्जन, यशः + धरा = यशोधरा, मनः + बल = मनोबल
इ / उ + ः पछि स्वर वा घोष व्यञ्जन आए ः → र्	निः + आशा = निराशा, दुः + आशय = दुराशय, निः + धन = निर्धन, दुः + गन्ध = दुर्गन्ध, निः + जन = निर्जन
इ / उ + ः पछि क, प वा तिनका वर्गका अघोष आए ः → ष्	निः + काम = निष्काम, दुः + कर्म = दुष्कर्म, निः + फल = निष्फल, निः + क्रिय = निष्क्रिय

पुनः र अन्तः मा अ पछि विसर्ग भए पनि र् बन्छ: पुनः + जन्म = पुनर्जन्म, अन्तः + गत = अन्तर्गत।

विसर्गपछि च, छ आए श्, ट, ठ आए ष् र त, थ आए स् बन्छ: निः + चल = निश्चल, धनुः + टङ्कार = धनुष्टङ्कार, नमः + ते = नमस्ते। विसर्गपछि र आए विसर्ग हट्छ र अघिल्लो स्वर दीर्घ हुन्छ: निः + रोग = नीरोग, निः + रस = नीरस।

1. शब्दमा चिनिने दुई भाग खोज्नुहोस्: सूर्योदय मा सूर्य र उदय।
2. जोडिने ठाउँमा कुन वर्ण बदलियो, हेर्नुहोस्: ओ।
3. माथिका नियमबाट त्यो कुन वर्ण मिलेर बन्यो, पत्ता लगाउनुहोस्: अ + उ = ओ।
4. दुवै भागलाई मूल रूपमा लेख्नुहोस्, बिचमा + राखेर: सूर्य + उदय।

सन्धियुक्त शब्द प्रायः तत्सम (संस्कृतबाट जस्ताका तस्तै आएका) हुन्छन्: विद्यालय, सज्जन, मनोरञ्जन। अनुच्छेदबाट सन्धियुक्त शब्द खोज्दा लामा तत्सम शब्दमा दुई चिनिने भागको जोर्नी हेर्नुहोस्।

सन्धि संस्कृत शब्दमा मात्र हुँदैन; नेपालीका आफ्नै शब्दमा प्रत्यय जोडिँदा पनि ध्वनि बदलिन्छन्। कक्षा ११ को पाठ्यपुस्तकले हतियार, ढकनी, पन्यालो लाई पनि सन्धियुक्त शब्दमा राखेको छ:

शब्द	विच्छेद	के भयो
हतियार	हात + इयार	पहिलो भागको आ छोटिएर अ
ढकनी	ढाक + अनी	आ छोटिएर अ
पन्यालो	पानी + आलो	आ छोटियो, ई य् बन्यो
लजालु	लाज + आलु	आ छोटियो, अ + आ = आ
हँसिलो	हाँस + इलो	आँ छोटिएर अँ
मगन्ते	माग + अन्ते	आ छोटिएर अ
दयालु	दया + आलु	आ + आ = आ

नेपाली शब्दमा सन्धिको सबैभन्दा सामान्य परिवर्तन पहिलो भागको लामो आ छोटिनु हो। यस्ता शब्द बन्ने प्रत्ययबारे प्रत्यय अध्यायमा पढ्नुहोस्।

अधिकारीको व्याकरणले यसैबाट नेपालीका आधार स्वर देखाएको छ। शब्द बन्दा वा रूप फेरिँदा आ छोटिएर अ हुन्छ (हात → हतियार), र इ बढेर ए, उ बढेर ओ हुन्छ (दि → देऊ, फुट्नु ↔ फोड्नु)। यसरी अ, इ, उ आधार स्वर र आ, ए, ओ तिनबाट बनेका जस्ता देखिन्छन्। संस्कृतमा इ बाट ए र उ बाट ओ हुने यस्तो परिवर्तनलाई गुण भनिन्छ; नेपालीका आफ्नै शब्दमा पनि यो प्रवृत्ति भेटिन्छ।

क्रियापद बन्दा हुने सन्धि

धातुमा काल, पुरुष र वचन जनाउने प्रत्यय लागेर क्रियापद बन्दा पनि जोर्नीका ध्वनि फेरिन्छन्। हामी दिनहुँ यस्ता रूप बोल्छौँ, तर तिनमा सन्धि भएको ध्यानै दिँदैनौँ:

के हुन्छ	उदाहरण
इ ए बन्छ	दि बाट देऊ, लि बाट लेऊ
उ ओ बन्छ	हु बाट होला, होऊँ
अ र इ मिलेर ऐ	छ + इनौँ = छैनौँ
उ झर्छ	खुवाउ + यो = खुवायो, सिकाउ + यो = सिकायो
द थपिन्छ	लेख् + छ = लेख्दछ (लेख्छ पनि), हाँस् + ऐन = हाँस्दैन
न् वा चन्द्रविन्दु थपिन्छ	जा + छ = जान्छ, गाउ + छ = गाउँछ
धातु नै अर्को रूपमा फेरिन्छ	जा बाट गए, हु बाट भएको

धातुबाट अर्को क्रिया बनाउँदा पनि यस्तै हुन्छ: माग्नु बाट मगाउनु, बाँध्नु बाट बँधाउनु (लामो आ छोटिएर), फोड्नु बाट फुट्नु, तोड्नु बाट टुट्नु (ओ उ बनेर)। अधिकारीको व्याकरणले यस्ता परिवर्तनलाई ‘सन्धिगत परिवर्तन’ भनेको छ। क्रियापदका रूप धातुरूपावली मा छन्।

संस्कृतमा शब्द बोल्दा जोडिएर बोलिन्थे, र जोडिँदा हुने ध्वनि परिवर्तन लेखाइमा पनि देखाइन्थ्यो। पाणिनिले करिब अढाई हजार वर्ष पहिले अष्टाध्यायी मा यिनै नियम सूत्रका रूपमा लेखेका थिए। नेपालीले संस्कृतबाट शब्द लिँदा धेरै शब्द सन्धियुक्त रूपमै लियो: विद्यालय, सूर्योदय, मनोरञ्जन नेपालीमा बनेका होइनन्, बनिबनाउ आएका हुन्। त्यसैले नयाँ तत्सम शब्द बनाउँदा पनि यिनै नियम लाग्छन् (पुस्तकालय, वाचनालय)। नेपालीका आफ्नै शब्दमा भने प्रत्यय जोडिँदा हुने सानातिना परिवर्तन मात्र छन्, माथिको तालिकाका जस्ता।

• कक्षा ११: भाषिक संरचनाको प्रश्न ६ (ग), २ अङ्क: दिइएको अनुच्छेदबाट चारओटा सन्धियुक्त शब्द पहिचान गरी सन्धि विच्छेद गर्ने। प्रश्न ६ का तीन भागमध्ये कुनै दुई गर्नुपर्छ।
• कक्षा १२: विशिष्टीकरण तालिकामा सन्धिको छुट्टै प्रश्न छैन; पाठ्यपुस्तकको अभ्यासमा सन्धियुक्त व्युत्पन्न शब्दको विच्छेद आउँछ, र उपसर्ग, प्रत्यय तथा समासका प्रश्नमा सन्धिको ज्ञान चाहिन्छ।