समास

दुई वा दुईभन्दा बढी शब्दका बिचमा आउने विभक्ति (को, ले, मा, बाट, का लागि), संयोजक (र, वा) वा अरू जोड्ने शब्द हटाएर एउटै शब्द बनाउने प्रक्रियालाई समास भनिन्छ। समास भएर बनेको शब्दलाई समस्त शब्द भनिन्छ।

छुट्टाछुट्टै भन्दा	समास भएपछि	के हट्यो?
दाल र भात	दालभात	संयोजक ‘र’
आमा र बुबा	आमाबुबा	संयोजक ‘र’
घरको धनी	घरधनी	विभक्ति ‘को’
रोगले ग्रस्त	रोगग्रस्त	विभक्ति ‘ले’
सात दिनको समूह	सप्ताह	‘को समूह’

समस्त शब्दले भाषा छोटो र मिठो बनाउँछ। “राजाको दरबारको अगाडिको मैदान” भन्नुभन्दा “राजदरबारअगाडिको मैदान” भन्दा कुरा छिटो पुग्छ।

समस्त शब्दलाई फेरि छुट्याएर, हटेका विभक्ति, संयोजक वा शब्द फर्काई लेखिएको रूपलाई विग्रह भनिन्छ। समास र विग्रह एउटै कामका दुई दिशा हुन्: शब्द जोड्नु समास गर्नु हो, खोल्नु विग्रह गर्नु हो।

• पुस्तकालय → पुस्तकको आलय (विग्रह गरिएको)
• पुस्तकको आलय → पुस्तकालय (समास गरिएको)

विग्रह गर्दा समस्त शब्दको अर्थ नबिग्रने गरी हटेको अंश ठिक ठाउँमा फर्काउनुपर्छ। कुन अंश फर्कन्छ भन्ने कुरा शब्दले के भनेको छ, त्यसमा भर पर्छ। मुख्य ढाँचा यी छन्:

विग्रहमा के फर्कन्छ	समस्त शब्द	विग्रह
विभक्ति: को, ले, मा, बाट, का लागि	देशभक्त	देशको भक्त
	जलचर	जलमा चर्ने
	पाठशाला	पाठका लागि शाला
संयोजक: र, वा	दिनरात	दिन र रात
	हारजित	हार वा जित
विशेषण, वा ‘जस्तो’, ‘झैँ’	महापुरुष	महान् पुरुष
	कमलनयन	कमल जस्तो नयन
सङ्ख्या र ‘को समूह’	चौबाटो	चार बाटाको समूह
	शताब्दी	सय वर्षको समूह
‘… छ जसको, त्यो’ वा ‘… भएको’	लामखुट्टे	लामा खुट्टा छन् जसका, त्यो (किरा)
	नीलकण्ठ	निलो छ कण्ठ जसको, त्यो (शिव)
‘हरेक’, ‘अनुसार’, ‘भरि’	प्रतिदिन	हरेक दिन
	यथाशक्ति	शक्तिअनुसार
	आजीवन	जीवनभरि

यी ढाँचाका आफ्नै नाम छन् (तत्पुरुष, द्वन्द्व …), जुन समासका प्रकार मा छन्। CDC को पाठ्यक्रमले यी नाम कक्षा ११ मा मात्र सिकाउँछ, र कक्षा १० सम्मको परीक्षामा विग्रह ठिक भए पुग्छ, नाम सोधिँदैन। तैपनि प्रकार चिन्दा ठिक विग्रह गर्न सजिलो हुने भएकाले यस साइटका कक्षा ९ र कक्षा १० का एकाइले पनि यिनको चिनारी दिएका छन्।

समास हुँदा पहिलो शब्द प्रायः छोटिन्छ वा बदलिन्छ, त्यसैले विग्रह गर्दा पूरा रूप फर्काउनुपर्छ: ठुलो दाइ → ठुल्दाइ, भानिज दाइ → भान्दाइ, चार बाटो → चौबाटो, दुई बाटो → दोबाटो।

पछिल्लो शब्दको अन्त्यमा कहिलेकाहीँ ‘ए’ लाग्छ र बिचका अक्षर पनि छोटिन्छन्: लामा खुट्टा भएको → लामखुट्टे, लामो पुच्छर भएको → लामपुच्छ्रे।

दुवै शब्द तत्सम भए जोडिने ठाउँमा सन्धि हुन्छ: विद्या + आलय → विद्यालय, पञ्च + अमृत → पञ्चामृत, सूर्य + उदय → सूर्योदय। तत्सम सङ्ख्या पनि संस्कृत रूपमै आउँछ: तीन → त्रि (त्रिभुज), पाँच → पञ्च, सात → सप्त (सप्तरङ्गी)। सन्धिका नियम सन्धि मा छन्।

बिचमा पनि ‘ए’ थपिन सक्छ, विशेष गरी विग्रहका केही शब्द झरेर बनेका समस्त शब्दमा: चैतमा रोपिने धान → चैते धान, ढुङ्गाबाट बनेको धारा → ढुङ्गेधारा। तत्सम शब्दमा ‘करण’, ‘कृत’, ‘भूत’ अगाडि ‘ई’ आउँछ: सरल + करण → सरलीकरण, शुद्ध + करण → शुद्धीकरण, घन + भूत → घनीभूत। व्याकरणमा अन्त्यमा थपिने यस्ता अंशलाई समासान्त प्रत्यय र बिचमा थपिनेलाई समासमध्य प्रत्यय भनिन्छ (लामखुट्टे को ‘ए’ समासान्त हो)।

पहिलो शब्द ‘ओ’ मा टुङ्गिने हो भने समासमा प्रायः त्यसको तिर्यक् रूप (‘आ’ मा टुङ्गिने रूप) आउँछ: डाँडो → डाँडापारि (डाँडाको पारि)। तिर्यक् रूप के हो भन्ने कारक र विभक्ति मा छ।

‘दाजुभाइ’ र ‘भातसात’ दुवैमा दुई भाग देखिन्छन्, तर पहिलो समास हो र दोस्रो द्वित्व। छुट्याउने प्रश्न एउटै छ: दोस्रो भागको यहाँ आफ्नै अर्थ छ? छ भने समास (दाजु र भाइ), छैन भने द्वित्व (‘सात’ ले यहाँ सङ्ख्या जनाउँदैन; ‘भात’ नै बदलिएर दोहोरिएको हो)। यसको पूरा चर्चा र अभ्यास द्वित्व मा छ।

समस्त शब्दको पहिलो पदलाई पूर्वपद र पछिल्लो पदलाई उत्तरपद भनिन्छ: ‘देशभक्त’ मा ‘देश’ पूर्वपद र ‘भक्त’ उत्तरपद हो। दुई पदबिच कस्तो सम्बन्ध छ र विग्रहमा के फर्कन्छ भन्ने हेरेर समासलाई छ प्रकारमा छुट्याइन्छ।

प्रकार	विग्रहमा के आउँछ	उदाहरण
तत्पुरुष	पूर्वपदको विभक्ति (को, ले, मा, बाट, का लागि, लाई)	देशभक्त (देशको भक्त)
कर्मधारय	पूर्वपद विशेषण, वा ‘जस्तो’, ‘झैँ’, ‘रूपी’	महापुरुष (महान् पुरुष)
द्विगु	पूर्वपद सङ्ख्या, अन्त्यमा ‘को समूह’	शताब्दी (सय वर्षको समूह)
द्वन्द्व	बिचमा ‘र’, ‘वा’, ‘आदि’	दिनरात (दिन र रात)
बहुव्रीहि	‘… छ जसको, त्यो’, ‘… भएको’	नीलकण्ठ (निलो छ कण्ठ जसको, त्यो)
अव्ययीभाव	पूर्वपद अव्यय: प्रति, यथा, आ, भर	प्रतिदिन (हरेक दिन)

तत्पुरुष समास

पूर्वपदको विभक्ति हटेर बनेको र अर्थमा उत्तरपद मुख्य भएको समासलाई तत्पुरुष समास भनिन्छ। ‘घरधनी’ कुनै धनी व्यक्ति हो, घर होइन; ‘जलचर’ चर्ने प्राणी हो, जल होइन। त्यसैले विग्रहमा पूर्वपदपछि विभक्ति फर्कन्छ: घरको धनी, जलमा चर्ने।

कुन विभक्ति हटेको छ भन्ने हेरेर तत्पुरुषलाई कारकका नामबाट पनि चिनाइन्छ:

विभक्ति	नाम	उदाहरण
लाई	कर्म तत्पुरुष	गगनचुम्बी (गगनलाई चुम्ने)
ले, द्वारा	करण तत्पुरुष	रोगग्रस्त (रोगले ग्रस्त), हस्तलिखित (हातले लेखिएको)
का लागि	सम्प्रदान तत्पुरुष	पाठशाला (पाठका लागि शाला), छात्रावास (छात्रका लागि आवास)
बाट	अपादान तत्पुरुष	पदच्युत (पदबाट च्युत), देशनिकाला (देशबाट निकाला)
को, का, की	सम्बन्ध तत्पुरुष	राजदरबार (राजाको दरबार), पुस्तकालय (पुस्तकको आलय)
मा	अधिकरण तत्पुरुष	जलचर (जलमा चर्ने), वनवास (वनमा वास)

कर्मधारय समास

पूर्वपदले उत्तरपद कस्तो छ भन्ने बताउँछ भने त्यो कर्मधारय समास हो। पूर्वपद विशेषण हुन सक्छ, वा उत्तरपदलाई अर्को कुरासँग दाँजिएको हुन सक्छ:

• विशेषण र विशेष्य: महापुरुष (महान् पुरुष), नीलकमल (निलो कमल), ठुल्दाइ (ठुलो दाइ)
• उपमा (जस्तो, झैँ): कमलनयन (कमल जस्तो नयन), चन्द्रमुख (चन्द्र जस्तो मुख)
• रूपक (नै, रूपी): विद्याधन (विद्यारूपी धन, विद्या नै धन)

द्विगु समास

पूर्वपद सङ्ख्या भएको र पूरै शब्दले समूह जनाउने समासलाई द्विगु समास भनिन्छ: सप्ताह (सात दिनको समूह), शताब्दी (सय वर्षको समूह), त्रिभुज (तीन भुजाको समूह), चौबाटो (चार बाटाको समूह)।

द्वन्द्व समास

दुवै पद उत्तिकै मुख्य भएको र बिचको ‘र’, ‘वा’ वा ‘आदि’ हटेको समासलाई द्वन्द्व समास भनिन्छ: आमाबुबा (आमा र बुबा), हारजित (हार वा जित), दुईचार (दुई वा चार), नुनतेल (नुन, तेल आदि)।

‘नुनतेल किन्न जानू’ भन्दा नुन र तेल मात्र होइन, घरमा चाहिने साना सामान बुझिन्छ। त्यसैले यस्ता शब्दको विग्रहमा ‘आदि’ पनि आउँछ।

द्वन्द्वमा कुन पद पहिले आउँछ भन्ने पनि प्रायः तय हुन्छ: छोटो पद पहिले, लामो पछि (भाइबहिनी, नुनखुर्सानी), ‘भाइबहिनी’ लाई ‘बहिनीभाइ’ भनिँदैन। दुवै पद उत्तिकै लामा छन् भने दुवै क्रम चल्छन्: सुखदुःख र दुःखसुख दुवै भनिन्छ।

बहुव्रीहि समास

दुवै पद मिलेर तिनीहरूभन्दा अर्कै कुनै व्यक्ति, प्राणी वा वस्तुलाई जनाउँछन् भने त्यो बहुव्रीहि समास हो। विग्रहमा ‘… छ जसको, त्यो’ वा ‘… भएको’ आउँछ:

• लामखुट्टे: लामा खुट्टा छन् जसका, त्यो (किरा)
• नीलकण्ठ: निलो छ कण्ठ जसको, त्यो (शिव)
• लम्बोदर: लामो छ उदर जसको, त्यो (गणेश)
• चक्रपाणि: चक्र छ पाणि (हात) मा जसको, त्यो (विष्णु)

अव्ययीभाव समास

पूर्वपद प्रति, यथा, आ, भर जस्ता अव्यय भएको र पूरै शब्द प्रायः क्रियायोगी (क्रियाविशेषण) जस्तो काम गर्ने समासलाई अव्ययीभाव समास भनिन्छ: प्रतिदिन (हरेक दिन), यथाशक्ति (शक्तिअनुसार), आजीवन (जीवनभरि), भरपेट (पेटभरि)। उनी प्रतिदिन बिहान दौडन्छिन् मा ‘प्रतिदिन’ ले कहिले दौडन्छिन् भन्ने बताएको छ।

अव्यय सधैँ अगाडि मात्र आउँदैन। रातभरि, वर्षभरि, खोलापारि मा अव्यय पछि छ, र दिनप्रतिदिन मा बिचमा। जनहितार्थ (जनताको हितका लागि), ध्यानपूर्वक (ध्यान दिएर), बाध्यतावश (बाध्यताले) जस्ता शब्दका ‘अर्थ’, ‘पूर्वक’, ‘वश’ आफैँ अव्यय होइनन्, तर समास भएपछि पूरै शब्द क्रियायोगीको काम गर्छ, त्यसैले यिनलाई पनि अव्ययीभावमै राखिन्छ।

कुन पद मुख्य हुन्छ?

समस्त शब्दले कुन कुरा जनाउँछ भनेर सोध्दा प्रकार छिटो चिनिन्छ: ‘देशभक्त’ एउटा भक्त (व्यक्ति) हो, देश होइन; त्यसैले उत्तरपद मुख्य हुन्छ। अधिकारीको व्याकरणमा यसलाई पदको ‘प्रधानता–अप्रधानता’ भनिएको छ।

कुन पद मुख्य	प्रकार	चिन्ने प्रश्न
उत्तरपद	तत्पुरुष, कर्मधारय, द्विगु	‘देशभक्त’ के हो? एउटा भक्त।
दुवै पद	द्वन्द्व	‘आमाबुबा’ भन्दा आमा र बुबा दुवै आउनुहुन्छ।
कुनै पद होइन, अर्कै कुरा	बहुव्रीहि	‘नीलकण्ठ’ कण्ठ होइन, शिव हुनुहुन्छ।
पूर्वपद (अव्यय)	अव्ययीभाव	‘प्रतिदिन’ मा ‘प्रति’ ले अर्थ डोर्‍याउँछ।

कुनै समस्त शब्दको विग्रह वाक्यअनुसार दुई किसिमले हुन सक्छ, र त्यससँगै समासको प्रकार पनि बदलिन्छ। अधिकारीको व्याकरणमा यसलाई ‘समस्त शब्द एक, समास अनेक’ भनिएको छ।

शब्द र वाक्य	विग्रह	प्रकार
पसलमा पीताम्बर किन्न पाइन्छ।	पीत (पहेँलो) अम्बर (कपडा)	कर्मधारय
पीताम्बरको मन्दिरमा भजन चल्यो।	पीत छ अम्बर जसको, त्यो (कृष्ण)	बहुव्रीहि
चित्रमा मयूरको नीलकण्ठ टल्किएको छ।	निलो कण्ठ	कर्मधारय
नीलकण्ठको दर्शन गर्न गोसाइँकुण्ड गइन्छ।	निलो छ कण्ठ जसको, त्यो (शिव)	बहुव्रीहि

परीक्षामा यस्तो शब्द आयो भने अनुच्छेदमा त्यसले के जनाएको छ, त्यही अर्थको विग्रह लेख्नुहोस्।

समास तत्सम शब्दमा मात्र हुँदैन। नेपाली, अरबी–फारसी र अङ्ग्रेजीबाट आएका शब्द पनि आपसमा जोडिन्छन्: कागजपत्र (फारसीको कागज + संस्कृतको पत्र), रेलमार्ग (अङ्ग्रेजीको रेल + संस्कृतको मार्ग), चियापसल (चियाको पसल)। तर सन्धि दुवै शब्द तत्सम हुँदा मात्र हुन्छ; अरू शब्द जस्ताका तस्तै जोडिन्छन्।

दुईभन्दा बढी शब्द पनि एकैसाथ समास हुन सक्छन्: दालभाततरकारी (दाल, भात र तरकारी), राजदरबारअगाडि (राजाको दरबारको अगाडि)। यस्तो शब्दको विग्रह गर्दा भित्रबाट बाहिरतिर खोल्नुहोस्: पहिले ‘राजदरबार’, अनि ‘अगाडि’।

समस्त शब्दका पद प्रायः आफैँमा पूरा शब्द हुन्छन्: घरधनी का घर र धनी दुवै छुट्टै वाक्यमा पनि आउँछन्। यस्ता पदलाई मुक्त शब्द भनिन्छ। तर कतिपय समस्त शब्दको एउटा पद एक्लै कहीँ बोलिँदैन, अर्को शब्दसँग जोडिएर मात्र आउँछ। यस्तो पदलाई बद्ध भनिन्छ। कक्षा १२ को ऐच्छिक भाषाविज्ञानले शब्दका यस्ता अंशलाई मुक्त रूपिम र बद्ध रूपिम भन्छ; उपसर्ग र प्रत्यय पनि बद्ध रूपिम नै हुन्।

नेपालीमै पनि यस्तो हुन्छ: लामखुट्टे को खुट्टे र लामपुच्छ्रे को पुच्छ्रे एक्लै बोलिँदैनन्; समासभित्र मात्र यी रूप बन्छन्।

उपपद

तत्सम शब्दमा बद्ध पद धेरै छन्, र तीमध्ये केही यति धेरै शब्दमा दोहोरिन्छन् कि प्रत्ययझैँ देखिन्छन्:

पद	अर्थ	उदाहरण
कार	बनाउने, गर्ने	चित्रकार, गीतकार, कथाकार, शिल्पकार
ज्ञ	जान्ने	सर्वज्ञ, विशेषज्ञ, मर्मज्ञ
प्रद	दिने	लाभप्रद, शिक्षाप्रद, आनन्दप्रद
ज	जन्मेको, उत्पन्न	जलज, पङ्कज, अग्रज, अनुज
द	दिने	सुखद, दुःखद
दायी, दायक	दिने	कष्टदायी, फलदायक
कारी	गर्ने	कल्याणकारी, हानिकारी
आत्मक	त्यस्तो स्वभावको	रचनात्मक, सकारात्मक
मूलक	त्यसमा आधारित, त्यसतिर लक्षित	शिक्षामूलक, सूचनामूलक

यस्ता पद संस्कृतका धातुबाट बनेका हुन् (कार गर्नु बुझाउने धातुबाट, ज्ञ जान्नु बुझाउने धातुबाट), र पूर्वपदसँग जोडिएपछि मात्र शब्द बन्छन्। यस्तो उत्तरपदलाई उपपद भनिन्छ, र यसरी बनेको शब्दलाई व्याकरणहरू उपपद तत्पुरुष भन्छन्: चित्रकार = चित्र बनाउने, जलज = जलमा जन्मेको (कमल)। यही कारणले यस्ता शब्दलाई कसैले समास र कसैले प्रत्यय लागेको शब्द मान्छन् (अधिकारीको व्याकरणमा: प्रत्ययधर्मी उपपद)। परीक्षामा विग्रह सोधिए माथिजस्तै अर्थ खोलेर लेख्नुहोस्।

तत्पुरुषमा पूर्वपदको विभक्ति हट्छ भन्ने नियम छ। तर कतिपय समस्त शब्दमा पूर्वपदको विभक्ति जस्ताको तस्तै रहन्छ, हट्दैन। यस्तो समासलाई परम्परामा अलुक् समास भनिन्छ।

संस्कृतबाट आएका यस्ता शब्द धेरै छन्:

शब्द	भित्र रहेको विभक्ति	अर्थ
वाचस्पति	वाचः (वाणीको)	वाणीको स्वामी, बृहस्पति
धनञ्जय	धनम् (धनलाई)	धन जित्ने, अर्जुन
सरसिज	सरसि (तलाउमा)	तलाउमा जन्मेको, कमल
खेचर	खे (आकाशमा)	आकाशमा हिँड्ने, चरा

नेपालीले यी शब्द जस्ताका तस्तै संस्कृतबाट लिएको हो, त्यसैले यस्ता शब्दलाई हिज्जेको गल्ती ठानेर सच्याउनु हुँदैन। सरसिज र सरोज दुवै कमलका सही नाम हुन्: सरसिज मा पूर्वपदको विभक्ति रहेको छ, सरोज मा हटेको छ।

नेपालीमै बनेका समस्त शब्दमा पनि केही कुरा नहटी रहन्छन्:

• विभक्ति: मुटुको टुक्रा (असाध्यै प्यारो सन्तान), हातको मैलो (पैसा, जुन आउँछ र जान्छ)। ‘को’ रहे पनि यी दुई छुट्टै शब्दको अर्थ होइन, एउटै अर्थ दिने समस्त शब्द हुन्।
• स्त्रीलिङ्गको ‘ई’: सानीभेरी (नदी), कालीकोट (ठाउँ)।
• बिचको संयोजक: शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालय जस्ता संस्थाका नाममा ‘तथा’, ‘र’ हट्दैनन्।

अधिकारीको व्याकरणले यसलाई छुट्टै समास मान्दैन: विभक्ति, लिङ्गको प्रत्यय वा संयोजक नहट्नुलाई उनी जुनसुकै समासमा देखिन सक्ने अलोपको स्थिति भन्छन्। परीक्षामा समासका छ प्रकार नै सोधिन्छन्; अलुक् छुट्टै प्रकार होइन।

बोल्दा समस्त शब्द प्रायः एउटै शब्दझैँ, बिचमा नरोकिई उच्चारण हुन्छ। पदावलीका शब्दबिच भने अलिकति विश्राम हुन सक्छ, र हरेक शब्दले आफ्नै जोड (आघात) पाउँछ। त्यसैले बोलाइले पनि समास र पदावली छुट्याउन केही मद्दत गर्छ:

समस्त शब्द	पदावली
लामखुट्टे आयो (एउटा कीरा)	लामा खुट्टा भएको मान्छे (दुई शब्द)
नीलकण्ठ को मन्दिर (शिव)	चराको निलो कण्ठ (निलो रङको घाँटी)

समस्त शब्दमा प्रायः पछिल्लो पदमा बढी जोड पर्छ। जोड नपरेको पहिलो पदका केही ध्वनि झर्न पनि सक्छन्: ठुलो दाइ → ठुल्दाइ मा ‘ठुलो’ को ‘ओ’ झरेको छ (माथि का अरू उदाहरण पनि हेर्नुहोस्)।

तर छिटो बोल्दा यो भेद सधैँ सुनिँदैन, त्यसैले मुख्य आधार अर्थ नै हो। लेख्दा यही कुरा जोडेर र छुट्याएर देखाइन्छ। समस्त शब्द किन जोडेर लेख्ने भन्ने माथि छ।

• कक्षा ६ र ७ को परीक्षा: कक्षा ८ को विशिष्टीकरण तालिकाअनुसार पठनबोधको अनुच्छेदबाट समस्त शब्द चिन्ने प्रश्न आउन सक्छ।
• कक्षा ८ को परीक्षा (आधारभूत तह): पठनबोधको अनुच्छेदबाट एउटा समस्त शब्द र एउटा द्वित्व शब्द पहिचान गरी लेख्ने, हरेकको ०.५ अङ्क; निर्माण प्रक्रिया देखाउनुपर्दैन।
• कक्षा ९ र SEE (शब्दनिर्माण, ४ अङ्कमध्ये २ अङ्क): दिइएको अनुच्छेदबाट एउटा समस्त शब्द पहिचान गरी विग्रह गर्ने, एउटा विग्रह पदावलीबाट समस्त शब्द बनाउने र दुईओटा द्वित्व शब्दको निर्माण प्रक्रिया देखाउने; हरेकको ०.५ अङ्क। नमुना उत्तरकुञ्जिकामा आमाबुबा, घरबाहिर र लामखुट्टे जस्ता समस्त शब्द र आआफ्नो, सरसफाइ जस्ता द्वित्व शब्द छन्। समासको नाम सोधिँदैन।
• कक्षा ११ को परीक्षा (शब्दनिर्माण, तीनमध्ये कुनै दुई, २ + २ अङ्क): एउटा विकल्पमा अनुच्छेदबाट दुईओटा समस्त शब्द पहिचान गरी विग्रह गर्ने र दुईओटा द्वित्व शब्दको दोहोरिएको अंश छुट्याउने।
• कक्षा १२ को परीक्षा (शब्दनिर्माण, दुईमध्ये एक, ३ अङ्क): अनुच्छेदबाट तीनओटा समस्त शब्द र तीनओटा द्वित्व शब्द पहिचान गरी समस्त शब्दको विग्रह र द्वित्व शब्दको दोहोरिएको अंश देखाउने।