नियम
- वर्णविन्यास भनेको शब्दलाई शुद्ध हिज्जेसहित लेख्ने तरिका हो; यहाँ कक्षा ९ र १० का पाठमा आउने ह्रस्व इकार र दीर्घ ईकारका नियम छन् (बिरामी, नीति, पढिन्, पढी)।
- तत्सम शब्द (संस्कृतबाट जस्ताको तस्तै आएका) मा संस्कृतको रूप नै रहन्छ, ई सुरु, बिच वा अन्त्य जहाँ पनि आउन सक्छ: तीर्थ, शरीर, समीप, नदी, पृथ्वी; इ पनि संस्कृतमा जस्तै: कवि, शक्ति, जन्मभूमि, तिथि।
- तद्भव र आगन्तुक शब्दको सुरु र बिचमा प्रायः ह्रस्व इ हुन्छ: किताब, बिहान, सिपाही, बिजुली, जिल्ला।
- नाम र विशेषणको अन्त्यमा दीर्घ ई हुन्छ: दिदी, पानी, तरकारी, बिरामी, खुसी, डोटी; ‘ले’, ‘लाई’ जोडिँदा पनि त्यो ई रहन्छ (हात्तीलाई)।
- स्त्रीलिङ्ग र -ई प्रत्यय लागेका शब्दको अन्त्यमा दीर्घ ई हुन्छ: केटी, बहिनी, बघिनी, नेपाली, पहाडी, क्रोधी।
- असमापिका -ई (कृदन्त) मा दीर्घ ई हुन्छ: गरी, पढी, सुनी, पुगी, लिई, पिई।
- अव्ययको अन्त्यमा र मुख्य क्रियापदमा ह्रस्व इ हुन्छ: पछि, माथि, पछाडि, पनि; पढिन्, गइन्, दिइन्, बोलाइन्; तर ‘ऊ’ (स्त्रीलिङ्ग, सामान्य आदर) को भूत कालमा दीर्घ ई हुन्छ: ऊ गई, नानी रोई।
- -ईय प्रत्यय लाग्दा दीर्घ ई हुन्छ: पर्यटकीय, मानवीय, भारतीय; तर ‘राष्ट्रिय’ शब्दकोशअनुसार ह्रस्व इ मा लेखिन्छ।
- नियमका केही अपवाद छन् (भाइ, राष्ट्रिय); शङ्का लागे नेपाली बृहत् शब्दकोश हेर्नुहोस्, शब्दकोशमा जसरी छ त्यसरी नै लेख्नुहोस्।
- स, श र ष: तत्सम शब्दमा संस्कृतकै अक्षर रहन्छ (सहज, विशेष, प्रतिष्ठान, स्तर); ट, ठ अघि प्रायः मूर्धन्य ष आउँछ (दृष्टि, प्रतिष्ठान)।
- ब र व: तत्सम शब्द र ‘वि’ उपसर्गमा व हुन्छ (विस्फारित, विख्यात, निर्विकार); तद्भव शब्दमा प्रायः ब (सबै, बाबु)।
- क्ष र छ: तत्सम शब्दमा क्ष हुन्छ (क्षोभ, क्षयरोग); ‘र’ का रूप: व्यञ्जनपछि पदेन (क्रोध, प्रवेशिका), आधा र् पछि य आए र् (गर्यो, पुर्याए)।
- एउटै शब्द र संयुक्त क्रिया जोडेर लेखिन्छन्: कोही, समारोहस्थल, हेरिरहे; ‘लिएर’, ‘गरेर’ को ‘-एर’ लाई ‘-यर’ लेखिँदैन।
यस पटक: ० ठिक, ० बेठिक