स्वाद

कथाकार र कथा

ध्रुवचन्द्र गौतम नेपाली कथा र उपन्यासका चर्चित लेखक हुन्। उनको जन्म वीरगन्जमा भएको हो। उनी साधारण मान्छेको दैनिक जीवन, सहरको निम्न मध्यम वर्गको सङ्घर्ष र समाजका विसङ्गतिलाई हल्का व्यङ्ग्य मिसाएर लेख्छन्। उनको उपन्यास ‘अलिखित’ ले वि.सं. २०४० को मदन पुरस्कार पाएको थियो।

‘स्वाद’ मा कुनै ठुलो घटना छैन: एउटा परिवार तलबको दिन बजार जान्छ, किनमेल गर्छ र माछा किनेर घर फर्कन्छ। तर लेखकले यही साधारण दिनबाट गरिबी, आत्मसम्मान, लोग्ने स्वास्नीको सम्बन्ध र बजारको महँगी देखाएका छन्। कथा पढ्दा लेखकले भनेको कुराभन्दा नभनेको कुरा, अर्थात् वाक्यका पछाडि लुकेको अर्थ, खोज्नुपर्छ।

कथाका पात्र

कथाका पात्रको नाम छैन। मुख्य पात्रलाई ‘ऊ’, ‘लोग्ने’ र उनकी पत्नीलाई ‘स्वास्नी’ भनिएको छ। यसरी नाम नदिँदा यो परिवार कुनै एक घरको मात्र नभई त्यस्तै हजारौँ घरको प्रतिनिधि बनेको छ।

पात्र	को हुन्
लोग्ने (ऊ)	अड्डामा वर्षौँदेखि एउटै पदमा काम गर्ने साधारण कारिन्दा; कथाको मुख्य पात्र।
स्वास्नी	धेरै नपढेकी तर घरखर्च मिलाएर घर चलाउने गृहिणी; कथाको अर्को मुख्य पात्र।
छोरो	चार वर्ष पुगेर पाँच लागेको बालक; बजार जान पाउँदा र माछा देख्दा खुसी हुने।
माछा बेच्ने	टोकरीमा अन्तिम रहु माछा बोकेर घर जाने हतारमा भएको व्यापारी।
बगरे कान्छा	लोग्नेकै टोलको ज्यालादारी गर्ने मान्छे; उसको पनि खल्ती रित्तो छ।
श्याम दाइ, शोभा	नाम मात्र आउने पात्र: लोग्नेले सापटी माग्न खोजेका चिनेका दाइ र स्वास्नीकी बाल्यकालदेखिकी साथी।

कथा तृतीय पुरुषमा लेखिएको छ: लेखक बाहिरबाट हेरेर परिवारका कुरा बताउँछन्, तर बिचबिचमा पात्रका मनमा के छ भन्ने पनि खोलिदिन्छन्। संवाद पात्रहरूले बोल्ने भाषामै राखिएको छ (याँ, गर्‍या, काँ), त्यसैले कथा जीवन्त सुनिन्छ।

१. साबुन सकियो, नुहाउने बहस

घरमा साबुन सकिएको धेरै दिन भइसकेको छ। लोग्नेको जिउ मैलो भएको छ, कपालमा चाया परेको छ। स्वास्नी साबुन नभए पनि जसोतसो नुहाउँछे तर लोग्ने साबुनबिना नुहाउँदैन। स्वास्नी भन्छे: देशमा यत्रो गरिबी छ, कतिलाई साबुन जुर्दैन, तपाईँलाई मात्र स्वाङ। लोग्ने ठुलो कुरा गर्छ: गरिबी भोग्नुपर्छ भन्दैमा त्यसलाई सुम्सुम्याउने होइन, हरेक गरिबले आफ्नो गरिबीलाई घृणा गर्नुपर्छ। आज बिहान पनि यही बहस भयो। अन्त्यमा लोग्ने आज पनि ननुहाई अड्डा गयो।

कथाको सुरुमै व्यङ्ग्य छ: गरिबीलाई घृणा गर्ने ठुलो भाषण दिने मान्छेसँग एउटा साबुन किन्ने पैसा छैन। उसको भाषण वास्तवमा नुहाउनबाट उम्कने बहाना हो।

२. अड्डाको साधारण कारिन्दा

लोग्ने अड्डामा एउटा साधारण कारिन्दा हो। जागिरमा बहाली भएकै दिनदेखि ऊ त्यही पदमा छ: वर्षौँ बिते, न बढुवा भयो न तलब धेरै बढ्यो। लेखक भन्छन्: उसको भाग्य यस्तो थियो कि एउटा पद उसले जीवनभरि पायो, नत्र कति मान्छे कामै नपाएर बेकार छन्।

यो वाक्य पढ्दा प्रशंसा जस्तो लाग्छ, तर यसमा तिखो व्यङ्ग्य छ। ‘आजीवन पद पाउनु’ भनेको कहिल्यै माथिल्लो पदमा नपुग्नु हो। तैपनि बेरोजगार मान्छेसँग दाँज्दा उसको जागिर छ, त्यसैले ऊ आफूलाई भाग्यमानी ठान्छ। यसले देशमा रोजगारी कति कम छ भन्ने पनि देखाउँछ।

३. तलबको दिन

आज तलब आउने दिन हो। महिनाको बिस गतेदेखि नै ऊ यो दिन व्यग्रताका साथ पर्खन्छ। यो दिन सधैँ ढिलो आउँछ जस्तो लाग्छ। तलबको दिन भने उसलाई नोकरी गर्न पाएकामा गर्व लाग्छ। बिहानको नुहाउने बहस उसले “कसम, भोलि नुहाउँछु” भनेर टुङ्ग्यायो र टोपी मिलाउँदै अड्डा हिँड्यो। आज तलबको दिन हो भन्ने थाहा भएकाले स्वास्नी हाँसी। “साबुन नै साबुन एक भारी किनेर ल्याउनुहोला” भनेर ऊ घरखर्चको हिसाब गर्न कोठामा पसी।

स्वास्नी धेरै पढेकी छैन, तर घर चलाउनमा पक्की छे। लेखक प्रश्न गर्छन्: आम्दानी नै खोटो छ भने यसभन्दा राम्रो घर कसरी चलोस्? यसमा उसको के दोष? अर्थात् घरको अभाव स्वास्नीको व्यवस्थापनको कमी होइन, थोरै आम्दानीको परिणाम हो।

४. साढे सात रुपियाँ बढी, अनि बजार जाने तयारी

साँझ साढे पाँच बजेतिर लोग्ने खुसी हुँदै घर आयो: हिसाब गरेभन्दा साढे सात रुपियाँ बढी तलब आएछ। स्वास्नी खुसी भई र सिँगारपटार गर्न थाली। लोग्ने झर्किन्छ: पहिल्यै तयार भएर बस्नुपर्दैनथ्यो? स्वास्नी भन्छे: गाजल लगाइसकेँ, कपाल आधा कोरिसकेँ, पाँच मिनेटमा तयार हुन्छु। लोग्ने घडी हेर्न थाल्छ। आधा घण्टापछि मात्र छोरासहित तिनीहरू निस्कन्छन्।

दुवैका हातमा एक एकओटा झोला छ। तलबबाट केही रकम अचानक आइपर्ने खर्चका लागि छुट्याइएको छ, तर लेखकको व्यङ्ग्य छ: बिस गतेसम्म पुग्दा त्यो रकम कुनै घटनाबिनै आफ्नै ‘स्वाभाविक चाल’ ले हराइदिन्छ। अर्थात् जगेडा भनेर छुट्याएको पैसा पनि दैनिक खर्चमै सकिन्छ।

चामल किन्ने कि नकिन्ने भन्ने कुरामा स्वास्नी भन्छे: यसपालि चामल निकै फारो भयो, अझै दुई चार दिनलाई पुग्छ। तर अर्को महिनासम्म पुग्दैन; चामलका लागि चाहिने पैसा उसले छुट्याइसकेकी छ। लोग्ने ढुक्क हुन्छ। उसले आउनासाथ सबै तलब स्वास्नीलाई बुझाइदिएको छ, ताकि उसको गुनासो नरहोस्।

५. पसलमा लिस्ट र झगडा

सबैभन्दा पहिले साबुन किनियो, त्यसपछि तेल र मसला। लोग्ने स्वास्नीले बनाएको महिनावारी लिस्ट हेर्दै किन्छ; अक्षर नबुझिने ठाउँमा स्वास्नी बुझाउँदै जान्छे। तर स्वास्नी हरेक चिजमा थपघट (संशोधन) गर्न थालेपछि लोग्ने बम्केरै कराउँछ: यही हो बजेट? यहाँ आएर थप्दै जाने? स्वास्नी पनि सेखी झिक्छे: भैगो, भोलि पुगेन भने मलाई के, पुगेन भनिदिन्छु। त्यसपछि लिस्टमा जति लेखिएको छ, त्यति मात्र किनिन्छ।

अन्त्यमा “अरू केही बाँकी छ?” भन्दा स्वास्नी लिस्ट हेर्छे। लोग्ने डराउँछ कि फेरि केही थपिन्छ। नभन्दै स्वास्नी भन्छे: मेरो चुरा लगाउनु थियो, भैगो भोलि लगाउँला। आफ्नो रहर पनि उसले भोलिका लागि पन्छाउँछे। सामान पसलेकै जिम्मा लगाएर तिनीहरू तरकारी बजारतिर लाग्छन्।

यो झगडा रिसको होइन, अभावको हो। पैसा थोरै र आवश्यकता धेरै हुँदा हरेक थप वस्तुमा लोग्नेको मन तात्छ।

६. छोरो, भिडभाड र महँगीको चीत्कार

छोरो चार वर्ष पुगेर पाँच लागेको छ; के पाउँदा खुसी हुन्छ भन्ने उसले बुझ्न थालेको छ। लेखक हाँसो मिसाएर भन्छन्: फर्माइस गर्नमा ऊ आमाभन्दा कम छैन, फरक यति हो कि उसको माग पूरा हुँदैन।

तरकारी बजार भिडले भरिएको छ। मान्छे किन्नुभन्दा बढी मोलतोल गरेर रमाइरहेका छन्: नकिन्ने तरकारीको पनि भाउ सोध्छन्, एक रुपियाँ किलोको वस्तुलाई ‘सुकीमा दिन्छौ?’ भनेर हिँड्छन्। हरेक ग्राहक आँसु मात्र नझारेको, बाँकी महँगीको चीत्कार गरिरहेको छ। यस्तो कोलाहलबिच बाटो बनाउँदै परिवार अघि बढ्छ।

छोरो यस्तो ठाउँमा कहिलेकाहीँ मात्र आउन पाउँछ, त्यसैले रमाउँछ, तर केहीबेरमै भोक लाग्यो भन्न थाल्छ। आमाबुबा उसलाई घर पुगेपछि मिठाई दिन्छौँ भनेर फकाउँछन्। घर वरपर कुनै मिठाई पसल छैन भन्ने उनीहरूलाई पक्का थाहा छ, त्यसैले यसो भनिएको हो। यहाँ पनि व्यङ्ग्य छ: मिठाई दिन नसक्ने बाबुआमाले नपुग्ने वाचा गरेर छोरालाई चुप लगाउँछन्।

७. साग, भारी झोला र मासु पसलतिर

काउली र आलु किनिन्छ। लोग्ने सम्झन्छ: सागपातमा धेरै भिटामिन हुन्छ, स्वास्थ्यमा पनि ध्यान दिनुपर्छ; साग पनि किनिन्छ। लिस्टमा तरकारीको नाम छैन। स्वास्नी महाभारत राम्ररी पढ्छे, तर कण्ठ गरेर। अर्थात् उसलाई लेख्न र नयाँ कुरा पढ्न गाह्रो छ; उसले जानेको कुरा रटेको मात्र हो।

अब झोला बोक्नै नसकिने भयो भनेर लोग्ने घर जाऊँ भन्छ, तर झोला पूरा भरिएको छैन। लेखक भन्छन्: उसलाई गह्रौँ बढी लागेको हुन सक्छ। स्वास्नी मासुतिर एकपटक हेर्ने कुरा गर्छे। लोग्ने महँगो छ भनेर टार्छ र यो पनि भन्छ: आजकल बाख्री काटेर खसीकै भाउ लिन्छन् रे। स्वास्नी ‘छोरालाई खसी काटेको हेर्न रमाइलो लाग्छ’ भनेर त्यतै लैजान्छे।

त्यो बाटो उनीहरू महिनामा एकपटक मात्र हिँड्छन्। छरछिमेकमा भने उनीहरूले प्रचार गरेका छन्: छोरो त पूर्वजन्मको वैष्णव रहेछ, मासु खानै मान्दैन, अनि कसका लागि ल्याउनु? तर साँचो कुरा उल्टो छ: मासु पाएको दिन छोरो भात बढी खान्छ। यो वाक्यले देखाउँछ, गरिबीभन्दा पनि गरिबी लुकाउनुपर्ने सामाजिक दबाब कति गह्रौँ हुन्छ।

८. माछा बजार: टोकरीमा एउटा मात्र रहु

मासु पसल पुग्नुअघि नै माछा बजार आउँछ। स्वास्नी भन्छे: रहु माछा नखाएको वर्षौँ भयो। लोग्ने बहाना खोज्छ: काँडा धेरै हुन्छन्, छोरालाई अड्किन्छ; महँगो हुन्छ। स्वास्नी भन्छे: रहुमा कहाँ ज्यादा काँडा हुन्छन् र?

एउटा टोकरीमा एउटा मात्र ठुलो रहु बाँकी छ। माछा बेच्नेलाई घर जाने हतार छ। पहिले बाह्र रुपियाँ किलो भन्छ। जोख्दा डेढ किलो हुन्छ, अनि दश रुपियाँ किलोमा पन्ध्र रुपियाँ माग्छ। छोरो माछा देखेर रमाउँछ र किन्नैपर्छ भनेर अड्डी कस्छ। लोग्ने पनि उत्सुक हुन्छ, तर अझै घटाऊ भन्छ। माछा बेच्ने लामो गन्थन गर्छ: आफूलाई नोक्सान परिसक्यो, हामी पनि किनेरै ल्याएर बेच्छौँ, यसैबाट पेट पाल्नुपर्छ। अन्त्यमा टोकरीमा बाँकी त्यो ढाडे माछा हेरेर ऊ भन्छ: भैगो, सात रुपियाँ किलो, दश रुपियाँ पचास पैसा दिनुहोस्।

यहाँ माछा बेच्ने पनि गरिबै छ। उसको गुनासो पनि लोग्नेको जस्तै हो: थोरै कमाइले पेट पाल्नुपर्ने बाध्यता। कथाले गरिबी एक परिवारको मात्र नभई सिङ्गो समाजको समस्या भएको देखाउँछ।

९. पाँच रुपियाँको खोजी

लोग्नेले खल्ती छाम्छ: पाँच रुपियाँ र एउटा मोहर (पचास पैसा) मात्र निस्कन्छ। उसलाई रहर र अभाव दुवै एकैचोटि महसुस हुन्छ: माछा खानुपर्छ, यति सस्तो फेरि कहाँ पाइन्छ। स्वास्नीलाई त्यहीँ बस्न भनेर ऊ चिनेको कोही भेटिन्छ कि भनेर खोज्न जान्छ।

उसले भर्खरै श्याम दाइलाई गोलभेँडा मोलमोलाइ गरिरहेको देखेको थियो। सोच्यो: जरुरी परेको भनेर पाँच रुपियाँ माग्छु, अर्को महिना तिर्छु। तर श्याम दाइ भेटिँदैनन्। फर्कँदा उसले टोलकै बगरे कान्छालाई देख्छ। आफ्नो पद र इज्जतको वास्ता नगरी, माछाको मात लागे जस्तो गरी ऊ पाँच रुपियाँ माग्छ। तर कान्छाले भर्खरै ज्यालादारीमा अर्काको खसी काटेर पाएको पैसा मालिकलाई बुझाइसकेको छ।

लोग्ने मनमनै सोच्छ: हामी जस्ताले माग्दा त झन् गौरव मान्नुपर्ने। यो वाक्यमा उसको झुटो अहम् देखिन्छ: आफू कारिन्दा भएकाले ज्यालादारी गर्नेभन्दा ठुलो ठान्छ, तर दुवैको खल्ती उस्तै रित्तो छ।

माछा र स्वास्नी भएको ठाउँमा ऊ फर्कन्छ, अनुहार खस्केको छ। सस्तो माछा लिन नपाउने तोड मनमा बाँकी छ: यस्तो थाहा पाएको भए अरू तरकारी नै किन्ने थिइनँ। स्वास्नी भन्छे: शोभासँग मागेर ल्याऊँ? शोभा नजिकै बस्छे, बाल्यकालदेखिकी साथी हो। लोग्ने अलिकति अनकनाउँछ, माछातिर हेर्छ, अनि भन्छ: जाऊ, तर माछाका लागि भनेर नमाग्नू, औषधी किन्न पुगेन भन्नू।

स्वास्नी पाँच रुपियाँको नोट लिएर फर्कन्छे। टाढैबाट नोट देखाउँदा लोग्ने साँच्चै खुसी हुन्छ।

१०. माछाभात र अविस्मरणीय स्वाद

माछा हातमा झुन्ड्याएर परिवार घर हिँड्छ। छोरो बाटोभरि बुबाको हातको माछा ट्याप्प समात्छ, छाड्छ र खुसी हुन्छ। डेरामा पुगेर उत्साहका साथ माछा पकाइन्छ। सबैले तृप्त भएर माछाभात खान्छन्।

राति एघार बजेपछि मात्र सुत्छन्। लेखक भन्छन्: कुनै भोजको जस्तो आनन्द उनीहरूलाई कति वर्षपछि आज आएको थियो, त्यसमाथि भोलि छिमेकमा गर्वका साथ सुनाउन सकिने सस्तो माछा पाएको आनन्द। दुवैले स्विकार्छन्: माछाको स्वाद अविस्मरणीय थियो। स्वास्नी भन्छे: यो स्वाद महिनाभरि मुखैमा झुन्डिरहन्छ। लोग्ने भन्छ: त्यसो भए अर्को महिनासम्म न माछा न मासु, केही नखाए पनि हुन्छ। शोभाको पाँच रुपियाँ भोलि नै तिरिदेऊ, राख्नु हुँदैन।

“तिर्ने कसरी?” स्वास्नी सोध्छे। निदाउँदै गरेको लोग्ने जवाफ दिन्छ: ओखतीका लागि छुट्याएको पैसाबाट तिरिदेऊ, कि अरू कसैसँग पैँचो मागेर; अर्को तलब नआई यो ऋण तिर्न सकिन्न।

कथा यही वाक्यमा टुङ्गिन्छ। यही नै कथाको सबैभन्दा पीडादायी अंश हो। एक रातको स्वाद अब कि बिरामी हुँदाको सुरक्षाबाट, कि अर्को ऋणबाट तिर्नुपर्छ। लेखक केही भन्दैनन्; पाठक आफैँ सोच्न बाध्य हुन्छ।

विषयवस्तु र सन्देश

कथाको विषयवस्तु एउटा कम तलब पाउने सहरिया कारिन्दाको परिवारको तलब आएको एक दिन हो: किनमेल, सानो झगडा, सापटी मागेर किनेको माछा र त्यसको स्वाद। कथाले यी कुरा देखाउँछ:

• थोरै आम्दानीमा आधारभूत आवश्यकता पूरा गर्न पनि गाह्रो हुन्छ; एउटा रहर पूरा गर्दा अर्को आवश्यकता काट्नुपर्छ।
• गरिबीभन्दा पनि गरिबी लुकाउनुपर्ने सामाजिक दबाबले मान्छेलाई झुटो बहाना बनाउन बाध्य पार्छ।
• अभावमा पनि परिवारभित्रको माया, साना खुसी र आपसी सहयोगले जीवनलाई अर्थपूर्ण बनाउँछ।
• बजारको महँगी र बेरोजगारी सिङ्गो समाजको समस्या हो; माछा बेच्ने र बगरे कान्छा पनि उस्तै अभावमा छन्।

सन्देश: गरिबी लुकाउने वा सिद्धान्तका भाषणले मात्र हट्दैन; कम आम्दानी भएका परिवारको जीवन सुधार्न रोजगारी र आम्दानी बढाउनु, अनि खर्च योजनाबद्ध गर्नु आवश्यक छ।

कथाका तत्त्व

तत्त्व	यस कथामा
कथानक	आदि: साबुन सकिएको र नुहाउने बहस, तलबको प्रतीक्षा। मध्य: तलब आएपछि बजार, पसलमा झगडा, तरकारी, माछाको मोलमोलाइ र सापटीको खोजी। अन्त्य: माछाभातको स्वाद र ऋण ओखतीको पैसाबाट तिर्ने कुरा।
पात्र	लोग्ने (प्रमुख), स्वास्नी (प्रमुख), छोरो, माछा बेच्ने, बगरे कान्छा (सहायक); श्याम दाइ र शोभाको नाम मात्र आउँछ। पात्रको नाम नदिनु कथाको विशेषता हो।
परिवेश	सहर: डेरा, अड्डा, पसल, भिडभाड भएको तरकारी र माछा बजार; समय तलब आएको दिनको बिहानदेखि राति एघार बजेसम्म; कालखण्ड धेरै दशक पहिलेको, जब माछा सात रुपियाँ किलो थियो।
संवाद	छोटा, स्वाभाविक, बोलीचालीका शब्दले भरिएका (याँ, काँ, गर्‍या, लाइसक्या); पात्रको स्वभाव संवादबाटै खुल्छ।
दृष्टिविन्दु	तृतीय पुरुष; लेखक बाहिरबाट घटना बताउँदै पात्रको मनको कुरा पनि खोल्छन्।
भाषाशैली	सरल, सहज र व्यङ्ग्यात्मक; टुक्का (अड्डी कस्नु, सेखी झिक्नु, मुखमै झुन्डिनु) र अनुकरणात्मक शब्द (ट्याप्प); बाहिर हाँसो, भित्र पीडा।
उद्देश्य	निम्न आय भएका परिवारको आर्थिक सङ्घर्ष र गरिबीको मनोविज्ञान देखाउनु।

शीर्षकको सार्थकता

‘स्वाद’ शीर्षक दुई अर्थमा सार्थक छ। पहिलो, सोझो अर्थ: वर्षौँपछि खाएको रहु माछाको स्वाद। यो स्वाद परिवारका लागि अविस्मरणीय बन्छ र महिनाभरि मुखमै झुन्डिरहन्छ। दोस्रो, गहिरो अर्थ: त्यो एक दिनको स्वादसँगै परिवारले गरिबीको तितो स्वाद पनि चाख्छ: सापटी माग्नुपर्ने लाज, ओखतीको पैसाबाट ऋण तिर्नुपर्ने बाध्यता र अर्को महिनासम्म केही नखाने सम्झौता। कथाको सबै घटना यही स्वादतिर डोर्‍याइएका छन्, त्यसैले शीर्षक छोटो, जिज्ञासा जगाउने र विषयवस्तुसँग पूरै मिल्ने छ।

पात्रको चरित्रचित्रण

लोग्ने: कम तलब पाउने तर आफ्नो जागिरमा गर्व गर्ने कारिन्दा। ऊ ठुला कुरा गर्न रुचाउँछ (गरिबीमाथि भाषण, सागपातको भिटामिन), तर व्यवहारमा परिस्थितिसँग झुक्छ। पैसाको कमीले ऊ छिटो झर्किन्छ, तर स्वास्नीलाई सबै तलब बुझाउने र परिवारको खुसीका लागि सापटी माग्न पनि तयार हुने मायालु मान्छे हो। आफ्नो इज्जतको चिन्ता उसमा धेरै छ: छोरो वैष्णव भएको प्रचार, ‘माछाका लागि नमाग्नु’ भन्ने निर्देशन। ऊ धेरैजसो सहरिया निम्न मध्यम वर्गको प्रतिनिधि पात्र हो।

स्वास्नी: धेरै नपढेकी तर व्यावहारिक र घर चलाउनमा सिपालु गृहिणी। उसले चामलको पैसा पहिल्यै छुट्याउँछे, लिस्ट बनाउँछे र साबुनबिना पनि नुहाउँछे। आफ्नो रहर (चुरा) भोलिका लागि पन्छाउँछे, तर परिवारको खुसीका लागि माछा किन्न अग्रसर हुन्छे र सापटी माग्न आफैँ जान्छे। ऊ हँसिली छे र लोग्ने कराउँदा पनि आफ्नो अडान राख्न सक्छे।

कठिन शब्दको अर्थ

पाठमा आएका कठिन शब्द र तिनका अर्थ तल छन्। रेखाङ्कित शब्दमा थिच्दा नेपाली शब्द मा त्यसको अङ्ग्रेजी अर्थ, नेपाली अर्थ र उदाहरण देखिन्छ।

शब्द	अर्थ
चाया	कपालको फेदमा जम्ने मसिनो सेतो पाप्रा
अड्डा	सरकारी कार्यालय
कारिन्दा	कार्यालयमा लेखापढीको काम गर्ने तल्लो तहको कर्मचारी
बहाली	नयाँ पदमा नियुक्त भई काम सम्हाल्ने काम
आसीन	कुनै पद वा आसनमा बसेको
फाल्टु	काम नभएको, बेकार
व्यग्रता	आतुरता, व्याकुलता
गर्व	आफ्नो कुरामा लाग्ने मान वा गौरव
खोटो	काम नलाग्ने; कमी भएको
सिँगारपटार	सिँगारिने काम, शृङ्गार
फारो	कम खर्च हुने, किफायती
सान्त्वना	ढाडस, आश्वासन
संशोधन	सुधार गर्नु, थपघट गरेर मिलाउनु
बम्केरै	रिसले ठुलो स्वरमा गर्जेर
सेखी	अहम्, घमन्ड
फर्माइस	कुनै चिज ल्याइदिन गरिने माग, अह्राइ
मोलतोल	किन्दा मूल्य घटाउन गरिने कुराकानी, मोलमोलाइ
भाउ	वस्तुको मूल्य वा दर
महँगी	वस्तुको मूल्य बढेको अवस्था
चीत्कार	पीडाले भरिएको चिच्याहट
कोलाहल	होहल्ला
छरछिमेक	वरपरका घर र मान्छे
वैष्णव	विष्णुको उपासना गर्ने; मासु नखाने
ज्यास्ती	(बोलीमा) ज्यादा, धेरै
टोकरी	बाँसको डालो
अड्डी	जिद्दी, अडान
गन्थन	लामो र झिँजो लाग्ने कुरा
नोक्सानी	घाटा, हानि
ढाडे	ठुलो ढाड भएको, मोटोघाटो
मोहर	पचास पैसाको सिक्का
ज्यालादारी	दिनको ज्याला लिएर गरिने काम
गौरव	महिमा, सम्मान
तोड	मनमा परेको चोट वा असर
अनकनाउनु	अकमकाउनु, हिचकिचाउनु
उत्साह	हौसला, जोस
तृप्त	सन्तुष्ट, अघाएको
अविस्मरणीय	बिर्सन नसकिने
कबुल	स्वीकार
पैँचो	पछि फिर्ता गर्ने गरी लिइने वा दिइने वस्तु वा पैसा
ओखती	औषधी

टुक्का र उखान

टुक्का वाक्यको अंश बनेर आउँछ र यसको अर्थ शब्दको सोझो अर्थभन्दा फरक हुन्छ: ‘अड्डी कस्नु’ मा कुनै कुरा कसिँदैन, जिद्दी गरिन्छ। वाक्यअनुसार यसको रूप बदलिन्छ: अड्डी कस्यो, अड्डी कसेर, अड्डी कस्दै। उखान भने आफैँमा पूरा भनाइ हो र जीवनको अनुभव बोकेर आउँछ: ‘अगिको तितो पछिको मिठो’। उखानको रूप बदलिँदैन।

अनुकरणात्मक शब्द

कुनै आवाज, चाल वा दृश्यको नक्कल गरेर बनेका शब्दलाई अनुकरणात्मक शब्द भनिन्छ। कथामा छोरोले माछा ट्याप्प समात्छ: एउटै शब्दले छिटो र फुर्तिलो समाइ देखाउँछ। यस्ता शब्दले वर्णनलाई सुनिने र देखिने बनाउँछन्।

• आवाजको अनुकरण: घटघट (पानी पिउँदा), गलल्ल (हाँस्दा), हुरुरुरु (हावा चल्दा)
• चालको अनुकरण: लुरुलुरु, सरासर, फटाफट, जुरुक्क
• दृश्य र अवस्थाको अनुकरण: छ्याङ्ग (उज्यालो), थपक्क (बस्दा)

धेरै अनुकरणात्मक शब्द एउटै क्रियासँग मात्र जोडिन्छन्: ‘घ्याच्च रोकियो’ भनिन्छ, ‘घ्याच्च हाँस्यो’ भनिँदैन। त्यसैले यस्तो शब्द सिक्दा कुन क्रियासँग आउँछ भन्ने पनि सँगै सिक्नुपर्छ।

अभ्यास: शब्दभण्डार

पाठ्यपुस्तकको सुनाइ पाठ २ एउटा लघुकथा हो। यसका प्रश्नले देखाउँछन्, कथा एउटा युवक, उसको मामाघर र त्यसको गाउँसँग जोडिएको छ। सुनाइ पाठ यहाँ सारिएको छैन। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रले यसको रेकर्डिङ सार्वजनिक गरेको छ; त्यो तल सुन्न सकिन्छ। पहिले तलका प्रश्न पढ्नुहोस्, अनि आवश्यक भए दुई तीन पटक सुन्नुहोस्।

धातु

‘बस्यो’, ‘बस्छ’, ‘बस्ला’, ‘बसेर’, ‘बस्ने’ सबैमा एउटै अंश दोहोरिएको छ: बस्। क्रियापदको यही मूल अंश, जसबाट अरू सबै रूप बन्छन्, धातु हो। धातुमा काल, पक्ष, भाव, पुरुष, लिङ्ग र वचन जनाउने प्रत्यय लागेपछि क्रियापद बन्छ।

धातु चिन्ने सजिलो तरिका: क्रियाको -नु लाग्ने रूप सम्झनुहोस् र -नु हटाउनुहोस्।

क्रियापद	-नु रूप	धातु
किन्यो	किन्नु	किन्
पकाए	पकाउनु	पकाउ
खान्छन्	खानु	खा
गयो	जानु	जा
भयो	हुनु	हु

धातु दुई किसिमका हुन्छन्: हलन्तमा टुङ्गिने व्यञ्जनान्त धातु (बस्, किन्, हिँड्, पर्ख्) र स्वरमा टुङ्गिने स्वरान्त धातु (खा, जा, दि, पकाउ, छुटाउ)। जा बाट गयो, हु बाट भयो र थियो जस्ता केही धातुको रूप क्रियापदमा बदलिन्छ, त्यसैले धातु सधैँ -नु रूपबाटै पहिचान गर्नुहोस्।

एउटै धातुबाट धेरै क्रियापद

पाठ्यपुस्तकले ‘बस्’ धातुबाट एघारओटा क्रियापद बनाएर देखाएको छ। हरेकले फरक काल, पक्ष वा भाव जनाउँछ:

क्रियापद	के जनाउँछ	वाक्यमा
बस्यो	सामान्य भूत	ऊ बेन्चमा बस्यो।
बस्छ	सामान्य वर्तमान	ऊ सधैँ अगाडि बस्छ।
बस्ला	सम्भावना (सम्भावनार्थ)	ऊ भोलि यहीँ बस्ला।
बस्दै छ	अपूर्ण वर्तमान	ऊ अहिले बस्दै छ।
बस्ने छ	सामान्य भविष्यत्	ऊ अर्को वर्ष होस्टलमा बस्ने छ।
बसेको छ	पूर्ण वर्तमान	ऊ बिहानदेखि बसेको छ।
बसिन्छ	कर्ता नदेखिने भाववाच्य	यहाँ सबै सँगै बसिन्छ।
बसेछ	अज्ञात भूत	ऊ त पहिल्यै आएर बसेछ।
बस्थ्यो	अभ्यस्त भूत	ऊ पहिले यहीँ बस्थ्यो।
बसुन्	इच्छा (उनीहरूका लागि)	उनीहरू पनि सँगै बसुन्।
बसेस्	इच्छा (तँ का लागि)	तँ पनि सँगै बसेस्।

कृदन्त

धातुमा केही प्रत्यय लागेर बनेका शब्दले वाक्य टुङ्ग्याउँदैनन्; ती नाम, विशेषण वा क्रियायोगी जस्तो काम गर्छन्। धातुमा लागेर यस्ता शब्द बनाउने प्रत्ययलाई कृत् प्रत्यय र तिनबाट बनेका शब्दलाई कृदन्त भनिन्छ। कथाको एउटै वाक्यमा हेर्नुहोस्: ‘टोपी मिलाउँदै अड्डातिर लाग्यो।’ यहाँ ‘मिलाउँदै’ कृदन्त हो (मिलाउ + दै), वाक्य टुङ्ग्याउने ‘लाग्यो’ मुख्य क्रियापद हो।

कृत् प्रत्यय	कृदन्त	कथाबाट उदाहरण
-नु	नुहाउनु, किन्नु	साबुनलगायत कति चिजबिज किन्नु थियो।
-ने	आउने, किन्ने	आज तलब आउने दिन थियो।
-एको, -एका, -एकी	पढेकी, किनेका	ऊ धेरै पढेकी थिइन।
-एर	मिलाएर, किनेर	माछा किनेर उसले हातमा झुन्ड्यायो।
-ई	नगरी, हेरी	पोजिसनको वास्ता नगरी त्यहाँ गयो।
-दै	मिलाउँदै, हेर्दै	लिस्ट हेर्दै ऊ किन्थ्यो।
-दा	फर्कँदा, सुत्दा	फर्कँदा उसले बगरे कान्छालाई देख्यो।
-न	नुहाउन, गर्न	नोकरी गर्न पाएकामा गर्व हुन्थ्यो।
-आइ	पढाइ, मिलाइ	(कथामा छैन) उसको पढाइ राम्रो छ।

सकर्मक र अकर्मक क्रिया

‘लोग्नेले साबुन किन्यो’ मा ‘के किन्यो?’ भनेर सोध्दा उत्तर आउँछ: साबुन। कामको असर पर्ने यस्तो वस्तु वा व्यक्तिलाई कर्म भनिन्छ। कर्म चाहिने क्रियालाई सकर्मक क्रिया भनिन्छ: किन्नु, पकाउनु, देख्नु, माग्नु, खानु।

‘छोरो रमायो’ मा ‘के रमायो?’ भन्ने प्रश्न नै बन्दैन। कर्म नचाहिने, काम कर्तामै सीमित रहने क्रियालाई अकर्मक क्रिया भनिन्छ: रमाउनु, हाँस्नु, बस्नु, सुत्नु, फर्कनु, निदाउनु।

चिन्ने तरिका: क्रियालाई के? वा कसलाई? भनेर सोध्नुहोस्। उत्तरमा कर्म आउँछ भने सकर्मक, आउँदैन भने अकर्मक।

वाक्य (कथाबाट)	प्रश्न	क्रिया
तिनीहरूले काउली किने।	के किने? काउली	सकर्मक
उसले बगरे कान्छालाई देख्यो।	कसलाई देख्यो? बगरे कान्छालाई	सकर्मक
स्वास्नी हाँस्न थाली।	(प्रश्न बन्दैन)	अकर्मक
लोग्ने निदायो।	(प्रश्न बन्दैन)	अकर्मक

अभ्यास: व्याकरण

बोल्दा इ र ई उस्तै सुनिन्छन्, तर लेख्दा नियम मान्नुपर्छ। शब्दको सुरु, बिच र अन्त्यमा दीर्घ ईकार कहाँ लेखिन्छ भन्ने मुख्य नियम:

• तत्सम शब्दमा संस्कृतकै रूप रहन्छ, त्यसैले दीर्घ ई सुरु, बिच वा अन्त्य जहाँ पनि हुन सक्छ: दीप, हीन, सीमा, टीका (सुरु); नवीन, परीक्षा, एकीकरण, समीक्षा (बिच); नदी, पृथ्वी (अन्त्य)।
• -ईय र -अनीय प्रत्यय लाग्दा बिचमा दीर्घ: भवदीय, स्थानीय, पर्यटकीय; अविस्मरणीय, पूजनीय।
• तद्भव र आगन्तुक शब्दका नाम र विशेषणको अन्त्यमा दीर्घ: दिदी, नेपाली, डोटी, टोकरी, तरकारी, खुसी। तर तिनको सुरु र बिचमा प्रायः ह्रस्व: दिदी, किताब।
• स्त्रीलिङ्ग, -ई प्रत्यय र असमापिका -ई मा दीर्घ: केटी, इलमी, त्यागी, प्रार्थी; गरी, भनी, हेरी।
• कथाका स्त्रीलिङ्गी ‘ऊ’ का भूतकालका क्रियापदमा पनि दीर्घ: ऊ हाँसी, भनी, पसी, फर्की। तर इन्, इन्छ, इयो मा ह्रस्व: गरिन्, बसिन्छ, गरियो।
• अव्ययको अन्त्यमा ह्रस्व: पछि, माथि, पनि, भोलि।

अभ्यास: वर्णविन्यास

परीक्षामा बुँदा दिएर कथा लेख्न लगाइन्छ। बुँदाले कथाको ढाँचा मात्र दिन्छन्; तिनलाई जोड्ने घटना, संवाद, परिवेश र भावना आफैँ भर्नुपर्छ।

बुँदाबाट कथा लेख्ने तरिका

१. सबै बुँदा पढेर कथाको सुरु, बिच र अन्त्य छुट्याउनुहोस्। तलको कार्यमा क देखि ग सुरु, घ देखि ञ बिच र ट देखि ढ अन्त्य हुन्।
२. बुँदा क्रमैसँग राख्नुहोस्, कुनै नछुटाउनुहोस्। परीक्षकले हरेक बुँदा समेटिएको छ कि छैन हेर्छन्।
३. बुँदाबिचको खाली ठाउँ भर्नुहोस्। किसानले किन एक प्लेट मात्र मिठाई मागे? छोरीले के सोचिन्?
४. संवाद राख्नुहोस्। कामदार, होटेलवाला र किसानका दुई चार संवादले कथा जीवन्त बनाउँछन्।
५. शीर्षक दिनुहोस्, भूत कालमा लेख्नुहोस् र अन्त्यमा कथाबाट मिल्ने शिक्षा एक वाक्यमा राख्नुहोस्।
६. लम्बाइ: करिब १५० देखि २०० शब्द पर्याप्त हुन्छ।