घरको माया

एकाङ्की भनेको के हो?

कथा पढिन्छ, तर नाटक हेरिन्छ। मञ्चमा पात्रले बोलेर र अभिनय गरेर देखाउन लेखिएको साहित्यलाई रूपक वा नाटक भनिन्छ। एउटै अङ्कमा, थोरै पात्र र एउटै मुख्य घटनामा सकिने छोटो नाटकलाई एकाङ्की भनिन्छ। ‘घरको माया’ एउटै ठाउँ (दरभङ्गा स्टेसनको प्लेटफर्म), एउटै बिहान र एउटै प्रश्न (गाउँ फर्कने कि नफर्कने) मा सकिन्छ।

कथामा लेखकले घटना र पात्रको मनको कुरा आफैँ बताउँछन्; एकाङ्कीमा भने लगभग सबै कुरा पात्रको संवादबाट थाहा हुन्छ। त्यसैले एकाङ्की पढ्दा यी कुरा चिन्नुपर्छ:

अङ्ग	के हो	‘घरको माया’ मा
पात्र	मञ्चमा आउने व्यक्ति; सुरुमै तिनको सूची दिइन्छ	जमानसिंह, लालबहादुर, कान्छो, बतासे र एक जना फेरीवाला
संवाद	पात्रले बोल्ने कुरा; पात्रको नाम, अनि (ः) चिह्नपछि उसको भनाइ	लालबहादुर र जमानसिंहको कुराकानीबाट नाटक सुरु हुन्छ
रङ्गनिर्देशन	कोष्ठकभित्र लेखिएका निर्देशन: कसले के गर्छ, कसरी बोल्छ, मञ्च कस्तो छ	(पसिना पुछ्छ), (हाँस्छ), (कराएर), (लामो सास फेरेर)
परिवेश	घटना हुने ठाउँ र समय	असारको बिहान, दरभङ्गा स्टेसनको प्लेटफर्म र यात्री बेन्च
द्वन्द्व	पात्रको मनभित्र वा पात्रपात्रबिचको खिचातानी	गाउँ बिर्सने दाबी र घरको मायाबिचको खिचातानी
नेपथ्य	दर्शकले नदेख्ने मञ्चपछाडिको भाग; त्यहाँबाट आवाज मात्र आउँछ	“गरम गरम चाय” को आवाज, अन्त्यमा जमानले बोलाएको आवाज

नाटककार भीमनिधि तिवारी

भीमनिधि तिवारी (वि.सं. १९६८–२०३०) नेपाली नाटक र एकाङ्कीका चर्चित लेखक हुन्। उनलाई आदर्शवादी नाटककार भनिन्छ, किनभने उनका नाटकमा समाजका कमजोरी देखाउँदै असल बाटो, देशप्रेम र नैतिकताको सन्देश दिइन्छ। ‘घरको माया’ मा पनि उनले विदेशको मोहमा परेका नेपालीलाई आफ्नै माटोको महत्त्व सम्झाएका छन्।

पहाडबाट ‘देश’ तिर

एकाङ्कीका पात्र नेपालका पहाडबाट काम खोज्दै भारतको बिहार पुगेका छन्। धेरै पहिलेदेखि नै पहाडका युवा मुगलान अर्थात् भारततिर दरबान, कुल्ली, होटेलको भाँडा माझ्ने वा मोटर धुने काम गर्न जान्थे। पुराना पहाडी बोलीमा तराई र भारतको मैदानतिर झर्नुलाई ‘देश जानु’ पनि भनिन्थ्यो। त्यसैले एकाङ्कीमा कहिले ‘देश’ ले भारतको मैदान बुझाउँछ (‘देशमा त पान र पानी खुब खानुपर्छ’), कहिले आफ्नो जन्मभूमि नेपाल (बतासेको ‘आफ्नै देश’)। पढ्दा प्रसङ्ग हेरेर अर्थ छुट्याउनुहोस्।

दरभङ्गा नेपालको सिमानाभन्दा धेरै टाढा नभएको, बिहारको मिथिला क्षेत्रको सहर हो। असार महिनामा त्यहाँको गर्मी र उकुसमुकुस पहाडबाट गएका पात्रका लागि नौलो र असह्य छ। एकाङ्कीको धेरै हाँसो र पीडा यही नौलोपनबाट जन्मिन्छ: पानको पिरो स्वाद, उमालेको जस्तो तातो पानी, र ‘तीन ताता’ (घाम, पानी र हावा)।

एकाङ्कीमा अनुच्छेद हुँदैनन्, संवाद हुन्छन्। बुझ्न सजिलो होस् भनेर यहाँ यसलाई घटनाका आधारमा नौ भागमा बाँडिएको छ।

१. प्लेटफर्ममा दुई मित

सुरुको रङ्गनिर्देशनले मञ्च सजाउँछ: असारको बिहानीपख, प्रचण्ड गर्मी, स्टेसनको प्लेटफर्ममा दुई जना युवक अल्लारे (बेकाममा यताउता डुल्ने) पाराले हिँडिरहेका। दुवैले उस्तै जिनको कट्टु र आधा बाहुलाको बाँकटे कमिज लगाएका छन्। दुवै गधापच्चिसी (जवान भए पनि बुद्धि नखारिएको सोह्रदेखि पच्चिस वर्षको उमेर) नकटेका, दुब्ला, मझौला कदका र काला छन्। एउटाको मुख चेप्टो, अर्काको नाक नेप्टो भन्दा बाहेक दुवैमा खासै फरक छैन। लेखकले जानीजानी दुवैलाई उस्तै बनाएका छन्: यी दुई कुनै विशेष व्यक्ति होइनन्, गाउँ छाडेर गएका हजारौँ नेपाली युवाका प्रतिनिधि हुन्। दुवै एकअर्काका मित हुन्, अर्थात् विधिपूर्वक गाँसिएका मिल्ने साथी; त्यसैले एकअर्कालाई ‘मितज्यू’ भन्छन्।

लालबहादुर भन्छ, पहाडमै बसेको भए यस्तो कहाँ देख्न पाइन्थ्यो! नेपथ्यबाट “गरम गरम चाय” र “मुम्फली” (बदाम) बेच्नेको आवाज आउँछ। अनि लालबहादुर गाउँको जीवनलाई खिसी गर्दै दोहोर्‍याउँछ: छोटो कछाड कस्यो, फाटेको कट्टु र भोटो लगायो, भैँसीको भकारो (गोबर) सोहोर्‍यो, बस्यो। जमानसिंह पनि थप्छ: धेरै सोख गरे पनि झुत्रो गुन्द्रीमा पिँढीमा बसेर आँगनमा पिच्चपिच्च सुर्ती थुक्नु, गाउँको जीवन यत्ति न हो।

२. ‘सम्झनुभन्दा बिर्सनु जाती’

लालबहादुर दाबी गर्छ: उसलाई गाउँघरको सम्झना नै हुँदैन, किनभने त्यहाँ दुःख मात्र थियो। जमानसिंह भन्छ, उसका त आमाबुबा पनि छैनन्, त्यसैले सम्झनुपर्ने केही छैन।

तर ‘बिर्सेको’ भन्दा भन्दै लालबहादुर गाउँको चित्र नै कोरिदिन्छ: आमा सखारै (बिहान छिटै) उठेर जाँतामा कोदो पिँध्दी हुन्, बुबा रातमा मेलाबाट फर्केर अगेनाको छेउमा बसी सोते (बाँसको हुक्का) मा तमाखु तान्दा हुन्। अनि भन्छ: त्यो गाउँ, त्यो पाखो सम्झनुभन्दा बिर्सनु जाती। एकाङ्कीको सबैभन्दा ठुलो विरोधाभास यहीँबाट सुरु हुन्छ: बिर्सिसकेको भन्ने मान्छेलाई सानासाना कुरा पनि सम्झना छन्।

जमानसिंह भन्छ, जहाँ गए पनि काम नगरी खान पाइँदैन, त्यसैले ‘देश’ (यहाँ भारतको मैदान) मै बस्नु ठिक। तर यहाँको गर्मीले तालु नै पोल्छ। लालबहादुर सम्झाउँछ, पहाडमा पनि वैशाखजेठमा फाँटमा काम गर्दा आँत सुक्थ्यो, भारी बोकेर उकालो चढ्दा पसिना काढ्थ्यो। जमानसिंहको जवाफ: त्यहाँ गर्मी घाममा मात्र हुन्छ, पानी र हावा चिसा हुन्छन्; यहाँ त घाम, पानी र हावा तीनै तातो, ‘तीन ताता’ ले उखुम (असह्य गर्मी) पार्छ।

यत्तिकैमा लालबहादुर जिस्क्याउँछ: ‘मितज्यूलाई घरको माया लाग्यो कि?’ जमानसिंह नाइँ भन्छ। लालबहादुर त झन् भन्छ: मरे पनि यहीँ मरूँ, पछि हंस (प्राण) पनि त्यो पाखामा नजाओस्।

३. पान र पानी

मुखभरि पानको बुजो (टम्म खाँदेको गाँस) राखेको फेरीवाला हिन्दीमा कराउँदै आउँछ: पान खान्छौ? जमानसिंह हिन्दीमै ‘खाँदिनँ’ भन्छ; लालबहादुर भने किनेर खान्छ र भन्छ, ‘देश’ मा त पान र पानी खुब खानुपर्छ। पात्रले बोलेका यी अलिअलि हिन्दी वाक्यले परिवेशलाई साँचो बनाउँछन्।

अनि जमानसिंह आफ्नो पहिलो पानको अनुभव हाँसोलाग्दो गरी सुनाउँछ। यो भाग अनुकरणात्मक शब्दको खानी हो: एक बिरा पान मुखमा हाल्नासाथ जिब्रो चरचर, परपर, झमझम, रमरम भयो; काँचो टिमुर चपाएझैँ भयो; घाँटी किक्लिक्क होला जस्तो भएपछि थुकिदियो; जिब्रो नै पाछेछ (चिरिएझैँ भयो), र त्यस दिनदेखि पान देख्दा दुरदुहाई (डरले भाग्ने अवस्था)। यहाँको पानी पनि अमलाको झोल जस्तो खल्लो लाग्छ। अनि ऊ भावुक भएर भन्छ: हाम्रो उहाँ मूल रसाएर आएको कुवाको पानी, ढुङ्गेधाराको पानी, अहा कस्तो!

लालबहादुरले तुरुन्तै समात्छ: ‘मितज्यू त फेरि नेपालै सम्झन पो लाग्नुभो!’ जमानसिंह अप्ठ्यारो मान्दै भन्छ: माया लागेको भए छाडेर किन आउँथेँ, कुरामा कुरा चलेर पो!

४. बतासेको सम्झना

लालबहादुर फेरि दोहोर्‍याउँछ: ऊ त सपनामा पनि गाउँ सम्झँदैन। अब जमानसिंह अनकनाउँदै (भन्न अकमकाउँदै) एउटा साँचो कुरा भन्छ: उसले बतासेलाई बिर्सन सकेको छैन। बतासे गाउँकी युवती हुन्, उमेरमा जमानभन्दा जेठी, तर हेर्दा कान्छी जस्ती। पँधेरामा जाँदा दुवैले कर्के आँखा (छड्के नजर) ले एकअर्कालाई हेर्थे। ‘त्यस्तै परेको थियो’ भन्दै जमानसिंह लजाएर हाँस्छ, लालबहादुर पनि हाँस्छ।

लालबहादुरलाई शङ्का लाग्छ: बतासेको मायाले मितलाई घर फर्काउँछ कि? जमानसिंह फेरि अडिन्छ: छाडेपछि छाडेँ, सम्झन्छु भनेको मात्र हो।

५. कान्छाको आगमन

लालबहादुर टाढा केही देख्छ। ‘को हो त्यो?’ ‘को छ र?’ ‘देख्नुभएन?’ ‘के छ र?’ भन्दै दुवैबिच छोटा प्रश्नको दोहोरी चल्छ; मञ्चमा यस्तो दोहोर्‍याइले उत्सुकता बढाउँछ। अन्त्यमा दौरा र कछाड लगाएको पहाडी केटो देखिन्छ: गाउँकै कान्छो। जमानसिंह उसलाई देखेर भन्छ: साँझमा माउलाई देखेर बाच्छो नाच्दै आएझैँ ऊ आधार पाएर दौडिँदै आयो; पन्ध्र सोह्र वर्षको केटो, बिरानो ठाउँमा एक्लै, आत्तियो होला।

कान्छो दुब्लाएको छ, गोलो भकुन्डे गाला हराएका छन्। जमानसिंह सोध्छ, एक्लो छोरो, सबै खेतीपाती र घरधन्दा धान्नुपर्ने, किन गाउँ छाड्यो, आमा कति रुँदी हुन्! अनि उल्टै भन्छ, ठिकै गरिस्; पाखामै बसेको भए पाखे (असभ्य) र खरीगाँठे हुन्थिस्, यहाँ बस्यो भने हाम्रो उमेरसम्म बिजुली (सिपालु) हुन्छस्। एकै सासमा माया र विदेशको मोह दुवै बोल्ने यो संवादले पात्रको मनको दोधार देखाउँछ।

कान्छो भन्छ, ऊ भोकले भुतुक्क भएको छ, दुई दिनदेखि केही खान पाएको छैन। जमानसिंह बदाम किन्न जान्छ: ‘हाम्रो जे गत, तेरो त्यही गत’ (हाम्रो जे अवस्था, तेरो पनि त्यही)।

६. ‘घरै जाऔँ’

कान्छो सिधै भन्छ: घरै जाऔँ, यस्तो गर्मीमा किन बस्ने? लालबहादुरको जवाफ: गाउँमा के छ र, एक छाक मकै र एक छाक भोक! तर कान्छोको मन गाउँमै छ: दुवै छाक भोकै मर्नुपरे पनि आफ्नै गाउँमा मर्नु जाती, त्यहाँ कम्तीमा चिसो बतास त छ। अहिले बर्खामा पञ्चे बाजा बजाउने वादकहरू आलीमा बसेर बाजा बजाउँदा हुन्, रोपाहारले धान रोप्दा हुन्, लाठेहरूले बाउसे (हिलो सम्म्याउने काम) गर्दा हुन्। यो सम्झेर उसलाई रुन मन लाग्छ; घाँटी प्याकप्याक्ती सुकेको छ। ऊ भन्छ, कुन दशा लागेर अर्काको बहकाउमा परेर आएँ।

लालबहादुर उसलाई सम्झाउँछ: दुःखका दिन सकिए, अब नोकरी खोजौँला। दरबानमा उमेर पुगेन, कुल्ली होलास्, मोटर धुने काम पाउलास्, केही नभए होटेलमा त पक्का। कान्छो रिसाउँछ: अरूका जुठा भाँडा माझेर, इज्जत फालेर पैसा किन कमाउने? लालबहादुर भन्छ, यहाँ कसले देख्छ र? हामीले पनि पहिले त्यही गरेका हौँ, अहिले बल्ल कुल्ली हुन पाएका छौँ। यो वाक्यमा विदेशको ‘सफलता’ को तितो सत्य लुकेको छ: वर्षौँ पसिना बगाएर ‘बल्ल कुल्ली’।

कान्छो बदाम निल्न पनि सक्दैन, घाँटी किक्लिक्क गर्छ; जमानसिंह पानी लिन जान्छ। लालबहादुर कान्छालाई फेरि सम्झाउँछ: नेपाल फर्कने मति (विचार) नगर्, फर्किस् भने उँभो लाग्ने (प्रगति गर्ने) छैनस्। तँ काँचो केटो हो, भुटे फुल उठ्लास्, पिँधे रोटी बन्लास्, अर्थात् अहिले जसरी पनि ढालिन सक्छस्। तर कान्छोलाई यहाँको पानी पनि उमालेको जस्तो लाग्छ; उसको मन घरको खोलामा छ, जहाँ पानी ढुङ्गासँग लडीबुडी खेल्दै आउँछ।

७. ‘बतासे दिदी पनि आएकी छिन्?’

कान्छो आधा बदाम राख्छ: उता दिदी पनि उसैजस्तै भोकी छिन्, उनलाई पनि लगिदिनुपर्‍यो। (कान्छोको बोलीमा ‘उहाँ’ को अर्थ आदर होइन, ‘उता’ हो: ‘उहाँ आमा’, ‘हाम्रो उहाँ मूल रसाएर आएको कुवाको पानी’ मा पनि यही अर्थ छ।) ‘दिदी’ शब्द सुन्नासाथ जमानसिंह झस्केर उठ्छ, आश्चर्य, हर्ष र उत्सुकताले प्लावित (भरिएको) हुन्छ: बतासे दिदी पनि आएकी छिन्? दुई पटक सोध्छ। बतासे स्टेसनको अर्को छेउमा भुइँमै सुतिरहेकी छिन्; कान्छो भन्छ, उनी पनि आधार नपाएर बगरमा अड्किएको डुङ्गा झैँ चल्नै सकेकी छैनन्।

कान्छो दिदीलाई लिन जान्छ। लालबहादुर जिस्क्याउँछ: अब त जसलाई सम्झिरहनुहुन्थ्यो, उनी आफैँ आइन्, अब नेपाल किन फर्कनुहोला! जमानसिंह पनि भन्छ: अब त कसैले म बराबरको सुन दिए पनि त्यो पाखामा जान्नँ, गुन्द्रुक र ढिँडो खान्नँ।

अनि हाँसोको दृश्य आउँछ: जमानसिंह सुनेको नसुन्यै गर्दै खल्तीबाट गोलो ऐना निकाल्छ, मुख घुमाई घुमाई हेर्छ, सानो काँगियो ले कपाल कोर्छ, चिम्टाले दाह्रीका फाट्टफुट्ट रौँ उखेल्दै गुनगुनाउँछ। लालबहादुर मुसुमुसु हाँस्छ। बतासे आउँदै गरेको देखेपछि जमानसिंह पुलुक्क हेरेर सबै सामान लुकाउँछ। ‘कस्ती अग्ली!’ भन्ने लालबहादुरलाई ऊ ‘चुप लागौँ’ भन्छ। यहाँ एकाङ्कीकार कुनै शब्द नभनी, कामबाटै देखाउँछन्: जमानसिंहको माया जति लुकाए पनि लुक्दैन।

८. बतासेको कथा र निर्णय

कुशल सोध्दा बतासे भन्छिन्: ‘दिदी होइन, बहिनी भन।’ लालबहादुर पनि जिस्क्याउँछ: अनुहार हेर्दा त कान्छी नै छिन्।

जमानसिंह प्रश्नको ओइरो लगाउँछ: कताबाट, कहिले, किन, कसरी, कसले ल्यायो? बतासेले सबै कुरा खोल्छिन्। गाउँका धामीको छोरो पोक्चेले ‘सबै देश गइसके, पहाडमा दुःख पाएर किन बस्ने’ भनेर उनलाई फकायो। ‘देश गए सुनकै मान्छे होइएला’ भन्ने आशामा उनले भएका गहनापात बेचिन् र उसैसँग हिँडिन्। बाटोभरि पोक्चेले उनीहरूकै सामल (बाटाका लागि बोकेको खाना) खायो, र यहाँ आइपुगेपछि दुवैलाई अलपत्र छाडेर भाग्यो। जमानसिंह भन्छ, त्यो गाउँभरको छट्टु (धूर्त) हो। कान्छो भने दिदीलाई जिस्क्याउँछ: अहिले गाली गर्छौ, ऊ बेला त मलाईभन्दा बढी माया गर्थ्यौ! यस संवादले पोक्चे पहिले बतासेको मन जितेर विश्वास दिलाउने मान्छे थियो भन्ने कुरा खुलाउँछ।

लालबहादुर भन्छ, जे भयो ठिकै भयो, अब सबै एकै डेरामा बसौँला, दिदीभाइलाई नोकरी खोजौँला। यहीँ बतासेले एकाङ्कीको सबैभन्दा बलियो भनाइ राख्छिन्। उनलाई यहाँ सबै कुरा गनाउँछ: खाना पकाउने भुटुन, पानी, रेल, पूरै ठाउँ। गाउँमा त गोबरको छेउमा गुन्द्री ओछ्याएर सुत्दा पनि, मलको भारी बोक्दा पनि गनाउँदैनथ्यो। भोकै परे पनि आफ्नै कुवाको चिसो पानी पिएर वरको चौतारीमा सुत्ने उनको रोजाइ हो।

उनको लामो भनाइको सार यस्तो छ: पेटका लागि नोकरी गर्नुपरे आफ्नै दाजुभाइको घरमा गरौँला, पसिना बगाउनुपरे आफ्नै बारीमा बगाऔँला, एक गेडा मकै भए पनि आफ्नै माटामा उब्जाऔँला। विदेशमा अरूको हेलाहाँसो सहेर, आफ्ना चाडबाड, पर्वमेला र तीर्थव्रत छाडेर अर्काको कमारो (दास) भएर किन बस्ने? मर्नुपरे पनि आफ्नै भुइँमा, आफ्नै खोलाको बगरमा, आफ्नै वनको काठले जलौँला; बाबुबाजेले आफ्नो अन्तिम सास हिमालको बतासमा मिलाए, हामी पनि पुर्खाको धर्म थामौँ। अनि उनका छोटा, हतारिला वाक्य आउँछन्: आजै जाऔँ, अहिल्यै जाऔँ, नबसौँ। यी टुक्राटुक्रा वाक्यले उनको दृढ निर्णय र आतुरता देखाउँछन्।

जमानसिंहले यति सुनेपछि आफ्नो दाबी बिर्सन्छ; ऊ लालबहादुरलाई तीन पटक ‘मितज्यू’ भनेर बोलाउँछ, लालबहादुर बोल्दैन, अनि तेस्रो पटक ‘मितज्यू, जाऔँ’ भन्छ। बतासेका केही सिधा शब्दले जमानसिंहको मन फर्काइदिन्छन्।

९. चुम्बक, सुन र घरको माया

लालबहादुर लामो सास फेरेर भन्छ: म त जान्नँ। जमानसिंह हाँस्दै, नाच्दै, फूलको माला गाँस्दै जाने कुरा गर्छ। लालबहादुर एउटा गहिरो उपमा दिन्छ: चुम्बकले फलामलाई तान्छ, तर सुनलाई खिच्न सक्दैन। अर्थात्, घरको मायाले तिमीहरू (फलाम) लाई तान्यो, मलाई (सुन) तान्न सक्दैन। ऊ आफूलाई बलियो र नझुक्ने देखाउन खोज्छ।

बतासे भन्छिन्, सबै एउटै परिवार भएर जाऔँ, कसैको चित्त दुखाउनुपर्दैन। जमानसिंह ‘फेरि आइयो भने भेटौँला’ भन्छ, र लालबहादुर ठुस्केर (रिसाएर मुख फर्काएर) मुन्टो फर्काउँछ। जाँदा जाँदा बतासे एउटा लोकगीत गाउँछिन्, जसको भाव हो: पिपलको छायाले पसिना पुछिदिन्छ, वनका पशु पनि साँझ आफ्नै घरको मायाले फर्कन्छन्। गीतको अन्तिम भनाइ ‘आफ्नै घरको मायाले’ ले एकाङ्कीको शीर्षकलाई नै गुन्जाउँछ।

अब मञ्चमा लालबहादुर एक्लै छ। उसको स्वगत कथन (एक्लै आफैँसँग बोलेको) सुरु हुन्छ: मित दुई चार दिनमा घर पुग्लान्, शमीको शीतल बतास, छहराको पानी र रोपाइँको रमाइलोमा मलाई बिर्सिहाल्लान्; म मात्र उनलाई सम्झिरहने भएँ, फाँटमा बाटो नपाएर अलमलिएको गोरु झैँ पसिना चुहाउँदै घुमिरहने भएँ। टाढाबाट मितको आवाज आउँछ: ‘मितज्यू, आउनोस्, सँगै जाऔँ।’ ऊ हेर्छ, सोच्छ, फेरि हेर्छ, अनि कराउँछ: म पनि आएँ, सँगसँगै जान आएँ, घरको मायाले आएँ। र बिस्तारै मञ्चबाट जान्छ।

यही अन्त्य एकाङ्कीको चरम विन्दु हो। ‘सुन’ हुँ भन्ने लालबहादुर पनि अन्त्यमा फलाम नै रहेछ: घरको मायाको चुम्बकले उसलाई पनि तान्यो।

कथावस्तु र संरचना

एकाङ्कीको विषयवस्तु घरको माया र देशप्रेम हो: कमाइ र सुविधाका लागि गाउँ छाडेका युवाका मनमा दबिएर बसेको आफ्नो माटोप्रतिको माया, र त्यसले अन्त्यमा पैसाको मोहलाई जितेको कुरा।

चरण	के हुन्छ
आरम्भ	प्लेटफर्ममा लालबहादुर र जमानसिंह; गाउँ बिर्सिसकेको दाबी, गर्मी, पान र पानीको कुरा
विकास	जमानसिंहले बतासेलाई सम्झेको स्वीकार्छ; भोकाएको कान्छो आइपुग्छ र घर फर्कन चाहन्छ
सङ्घर्ष	बतासे पनि आएकी छिन्; पोक्चेको धोका; लालबहादुर यहीँ बसौँ भन्छ, बतासे र कान्छो फर्कौँ भन्छन्
चरम विन्दु	बतासेको निर्णयपछि जमानसिंह पनि फर्कन तयार; लालबहादुर ‘म त जान्नँ’ भनेर अडिन्छ
अन्त्य	एक्लो लालबहादुरको स्वगत कथन, मितको बोलावट, र ‘घरको मायाले आएँ’

पात्र

पात्र	किसिम	स्वभाव
लालबहादुर	मुख्य	बाहिर कठोर र विदेशको पक्षमा, भित्र भावुक; अरूलाई जिस्क्याउँदै आफ्नो माया लुकाउने; अन्त्यमा घरको मायाले हार्ने
जमानसिंह	मुख्य	सोझो, खुला र हाँसोमुखी; गाउँ बिर्सेको भन्दै पनि कुवाको पानी र बतासे सम्झने; कान्छाप्रति दयालु; बतासेको कुरा सुन्नासाथ फर्कन तयार
बतासे	सहायक	निडर, स्पष्टवक्ता र स्वाभिमानी; धोका खाएर पनि निर्णय लिन सक्ने; एकाङ्कीको देशप्रेमको स्वर
कान्छो	सहायक	पन्ध्र सोह्र वर्षको सोझो, स्वाभिमानी गाउँले केटो; बहकाउमा परेर आएको, गाउँको रमाइलो सम्झेर रुन खोज्ने
फेरीवाला	गौण	पान र बदाम बेच्ने; परिवेश जीवन्त बनाउने

एकाङ्कीमा पोक्चे मञ्चमा आउँदैन, तर उसको कुरा मात्रले कथा अगाडि बढ्छ: उसैले बतासे र कान्छालाई ल्याएको हो।

द्वन्द्व

• आन्तरिक द्वन्द्व: पात्रको मनभित्रको खिचातानी। जमानसिंहको मनमा ‘गाउँ बिर्सिसकेँ’ भन्ने दाबी र कुवाको पानी तथा बतासेको सम्झनाबिच द्वन्द्व छ; बतासे आएको थाहा पाएपछि त्यो झन् बढ्छ। लालबहादुरको द्वन्द्व सबैभन्दा गहिरो छ र अन्त्यसम्म चल्छ।
• बाह्य द्वन्द्व: पात्रपात्रबिचको विचारको टकराव: ‘यहीँ बसौँ, कमाऔँ’ भन्ने लालबहादुर र ‘आफ्नै घर, आफ्नै देश’ भन्ने बतासे र कान्छाबिच।

भाषा र शैली

विशेषता	उदाहरण
कथ्य (बोलीचालीको) भाषा	बसिराख्या, भा’को, आ’छु, ऐले, पैले, कल्ले, ह्याँ, सुत्ता
हिन्दी शब्द र वाक्य	गरम गरम चाय, मुम्फली, पान खाएगा?, लाओ पान
अनुकरणात्मक शब्द	पिच्चपिच्च, करमकरम, चरचर, झमझम, किक्लिक्क, कुरुमकुरुम, मुसुमुसु, लडीबुडी
उपमा	माउलाई देखेर नाच्दै आउने बाच्छो, बगरमा अड्किएको डुङ्गा, फाँटमा अलमलिएको गोरु, चुम्बक र सुन
टुक्का	बिजुली हुनु, उँभो लाग्नु, भोकले भुतुक्क हुनु, कर्के आँखाले हेर्नु, दशा लाग्नु
छोटा, दोहोरिने संवाद	‘को हो त्यो?’ ‘को छ र?’ ‘देख्नुभएन?’; ‘आजै जाऔँ। उठ, ऐल्यै जाऔँ। नबसौँ।’
स्वगत कथन र गीत	अन्त्यमा लालबहादुरको एक्लो भनाइ; बतासेको ‘आफ्नै घरको मायाले’ भन्ने गीत

कथ्य भाषाले पात्रलाई साँचो पहाडी गाउँले बनाउँछ, हिन्दीले परिवेश भारतको हो भन्ने देखाउँछ, र अनुकरणात्मक शब्दले हाँसो र दृश्य दुवै जीवन्त बनाउँछन्।

कठिन शब्दको अर्थ

शब्द	अर्थ
मित	विधिपूर्वक गाँसिएको मिल्ने साथी
अल्लारे	बेकाममा यताउता डुल्ने; आलोकाँचो
बाँकटे	आधा बाहुला भएको
गधापच्चिसी	जवान भए पनि बुद्धि नखारिएको (सोह्रदेखि पच्चिस वर्षसम्मको) उमेर
नेपथ्य	मञ्चको पर्दापछाडिको भाग
कछाड	छोटो धोती, लँगौटी
भोटो	तुना बाँधिने, कम्मरसम्म आउने छोटो लुगा
भकारो	गाईभैँसीको गोबर, मल
गुन्द्री	परालबाट बुनेको ओछ्याउने सुकुल जस्तो
सखारै	बिहान छिटै, सबेरै
सोते	बाँसबाट बनेको हुक्का
आँत	शरीरको भित्री भाग; मन
उखुम	असह्य गर्मी, उकुसमुकुस
हंस	प्राण, जीवनशक्ति
बुजो	मुखमा टम्म खाँदेको गाँस; भाँडाको मुख थुन्ने बिर्को
रद्दी	काम नलाग्ने, गएगुज्रेको
दुरदुहाई	डरलाग्दो कुराबाट भाग्ने अवस्था
अनकनाउनु	भन्न अकमकाउनु
उत्कण्ठा	उत्सुकता, छटपटी
भकुन्डे	भकुन्डो जस्तो गोलो
पाखे, खरीगाँठे	सहरको चलन नजानेको, असभ्य
बिजुली हुनु	सिपालु हुनु
गत	अवस्था, हालत
आली	खेतको सिमाना छुट्याउने वा पानी अडाउने माटाको डिल
वादक	बाजा बजाउने व्यक्ति
लाठे	रोपाइँमा कोदालीको काम गर्ने व्यक्ति
बाउसे	रोपाइँमा खेतको हिलो सम्म्याउने काम
बहकाउ	फकाइ, लहैलहैमा लाग्ने काम
प्लावित हुनु	(भावले) भरिनु, उत्तेजित हुनु
चेहरा	अनुहार
सामल	बाटाका लागि बोकेको खाना, बाटाखर्च
छट्टु	धूर्त, चतुरो
भुटुन	तरकारी पकाउन प्रयोग गरिने घिउ वा तेल
कमारो	नोकर, दास
लम्पसार	हातगोडा पसारेर भुइँमा पल्टेको
शमी	यज्ञमा आगो निकाल्न प्रयोग गरिने एक जातको रुख
छहरा	भिरबाट झर्ने पानीको धारो
चित्त	मन, दिल

कथ्य र लेख्य स्वरूप

बोल्दा हामी शब्दका केही अक्षर छोटो पार्छौँ वा फेर्छौँ: ‘भएको’ लाई ‘भा’को’, ‘अहिले’ लाई ‘ऐले’। बोलीचालीमा प्रयोग हुने यस्तो रूपलाई कथ्य स्वरूप र लेख्दा मानक मानिने रूपलाई लेख्य स्वरूप भनिन्छ। एकाङ्कीमा पात्र गाउँले भएकाले उनीहरूका संवाद कथ्य रूपमा लेखिएका छन्; यो लेखकको सचेत छनोट हो। तर परीक्षाको उत्तर, निबन्ध र चिठीमा भने लेख्य रूप नै लेख्नुपर्छ। छोटो पारिएको ठाउँमा लेखकले बिकारी (’) चिह्न राखेका छन्: भा’को, आ’छु, सुतिरा’की।

अभ्यास: शब्दभण्डार

पाठ्यपुस्तकको सुनाइ पाठ १४ ‘सङ्गीत’ मा सङ्गीत भनेको के हो, यसका भाग र नेपाली बाजाबारे, विशेष गरी नौमती बाजाबारे, भनिएको छ। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रले यसको रेकर्डिङ सार्वजनिक गरेको छ। सुन्नुअघि तलका प्रश्न पढ्नुहोस्।

वाक्यान्तरण भनेको के हो?

एकाङ्कीमा बतासे भन्छिन् ‘आजै जाऔँ’। यही कुरा जमानसिंहलाई सम्मान गरेर भन्नुपर्दा ‘आजै जानुहोस्’, बितेको कुरा सुनाउँदा ‘उनीहरू त्यही दिन गए’, नजाने कुरा भन्दा ‘उनीहरू गएनन्’ हुन्छ। अर्थको आधार उही रहन्छ, तर एउटा व्याकरणिक कोटि फेरिँदा वाक्यका पद त्यसैअनुसार बदलिन्छन्। निर्देशनअनुसार वाक्यको कुनै व्याकरणिक कोटि फेरेर वाक्य बदल्नुलाई वाक्यान्तरण भनिन्छ।

एउटै वाक्यमा कति कोटि लुकेका हुन्छन्, पाठ्यपुस्तकको उदाहरणबाट हेरौँ:

कोटि	‘विविषा मिहिनेती छन्।’
लिङ्ग	स्त्रीलिङ्ग
वचन	एकवचन
पुरुष	तृतीय पुरुष
काल	वर्तमान काल
पक्ष	सामान्य पक्ष
भाव	सामान्यार्थ
वाच्य	कर्तृवाच्य
करण अकरण	करण

यी आठमध्ये कुनै एउटा फेर्ने निर्देशन आउँछ, र त्यही अनुसार वाक्य बदलिन्छ: विविषा मिहिनेती छैनन् (अकरण), विविषा मिहिनेती थिइन् (भूत काल), विविषाहरू मिहिनेती छन् (बहुवचन)।

कुन कोटि फेर्दा के फेरिन्छ?

निर्देशन	के फेरिन्छ	उदाहरण
लिङ्ग	पुलिङ्गी कर्ता स्त्रीलिङ्गी, वा उल्टो; सँगै क्रिया र विशेषण	जमानसिंह गाउँ फर्क्यो। → बतासे गाउँ फर्की।
वचन	एकवचन बहुवचन, वा उल्टो; सर्वनाम र क्रिया	ऊ स्टेसनमा पुग्यो। → उनीहरू स्टेसनमा पुगे।
पुरुष	म / हामी, तँ / तिमी / तपाईँ, ऊ / उनी / उहाँ; क्रियाको अन्त्य	म घर फर्कन्छु। → तिमी घर फर्कन्छौ।
आदर	सामान्य, मध्यम, उच्च; सर्वनाम र क्रिया	तँ यहीँ बस्। → तपाईँ यहीँ बस्नुहोस्।
काल	भूत, वर्तमान, भविष्यत्	कान्छो बदाम खान्छ। → कान्छो बदाम खायो।
पक्ष	सामान्य, अपूर्ण, पूर्ण, अज्ञात, अभ्यस्त	आमा जाँतो पिँध्छिन्। → आमा जाँतो पिँध्थिन्। (अभ्यस्त)
करण अकरण	‘हो’ भन्ने वाक्य ‘होइन’ मा, वा उल्टो	लाल गाउँ जान्छ। → लाल गाउँ जाँदैन।

लिङ्ग, वचन, पुरुष र आदर मिलाउने नियम एकाइ १३ को पदसङ्गति मा, काल र पक्ष एकाइ ६ को पक्ष मा, भाव एकाइ ७ मा, वाच्य एकाइ ९ मा र करण अकरण एकाइ १० को करण र अकरण मा विस्तारमा छन्। यहाँ ती सबैलाई एकै ठाउँमा प्रयोग गर्ने अभ्यास छ।

अभ्यास: व्याकरण

‘घाँस’ र ‘संयोग’ दुवैमा नाकबाट निस्कने आवाज छ, तर एउटामा अर्धचन्द्रसहितको थोप्लो (आँ) र अर्कामा थोप्लो मात्र (सं) छ। दुवैको काम र उच्चारण फरक छ।

	चन्द्रविन्दु (आँ)	शिरबिन्दु (सं)
के जनाउँछ	स्वरलाई नाकबाट उच्चारण गराउँछ (अनुनासिक स्वर)	स्वरपछि आउने छुट्टै नाके व्यञ्जन जस्तो आवाज (अनुस्वार)
उच्चारण	‘घाँस’ मा ‘आ’ नै नाकबाट निस्कन्छ	‘संयोग’ लाई ‘सङ्योग’ जस्तै बोलिन्छ
प्रायः कहाँ	नेपालीका आफ्नै (तद्भव, देशज) शब्द: गाउँ, आँखा, घाँस, हाँस्नु, पाँच, सँग	तत्सम शब्द: संयोग, संसार, संवाद, संरक्षण, सिंह, हंस, अंश
क्रियापदमा	गएँ, जाऔँ, खाऊँ, पढूँ, बसौँला	क्रियापदमा प्रायः आउँदैन

तत्सम शब्दमा य, र, ल, व, श, ष, स, ह अगाडि नाके आवाज आउँदा शिरबिन्दु लेखिन्छ: संयोग, संरचना, संलग्न, संवाद, संशय, संसार, संहिता। तर क, च, ट, त, प वर्ग (स्पर्श व्यञ्जन) अगाडि भने त्यही वर्गको पञ्चम वर्ण लेखिन्छ: सङ्गीत, सञ्चार, सन्तोष, सम्बन्ध। यो नियम एकाइ १५ मा विस्तारमा छ।

अभ्यास: वर्णविन्यास

संवाद लेख्ने तरिका

एकाङ्कीको मूल आधार संवाद हो। कुनै विषयमा दुई वा बढी पात्रबिचको कुराकानीलाई लिखित रूप दिनु संवाद लेखन हो।

१. सुरुमा परिवेश: कोष्ठक वा छड्के अक्षरमा ठाउँ, समय र पात्रको परिचय: (वि.सं. २०१०, सगरमाथाको शिखर। बिहान साढे एघार बजे।)
२. ढाँचा: हरेक पात्रको नाम, त्यसपछि (:) अनि उसको भनाइ। नयाँ पात्र बोल्दा नयाँ हरफ।
३. पात्रअनुसार भाषा: गाउँले, विद्यार्थी, शिक्षक, अधिकारी सबैको बोली उनीहरूकै जस्तो।
४. छोटा, जीवन्त भनाइ: लामो भाषण होइन; प्रश्न, जवाफ, विस्मय मिसाउनुहोस्।
५. रङ्गनिर्देशन: (हाँस्दै), (झस्केर), (आँखा पुछ्दै) जस्ता कोष्ठकले भाव देखाउँछन्।
६. ऐतिहासिक घटनामा: मिति, ठाउँ र मुख्य तथ्य ठिक हुनुपर्छ; संवाद कल्पना हुन सक्छ, तथ्य होइन।
७. अन्त्य: घटनाको महत्त्व वा सन्देश झल्कने भनाइमा टुङ्ग्याउनुहोस्।