नियम
- वर्णविन्यास भनेको शब्दलाई शुद्ध हिज्जेसहित लेख्ने तरिका हो; कुन शब्द कसरी लेख्ने भन्ने कुरा शब्दकोशले टुङ्गो लगाउँछ (सहिद, परीक्षा, गाउँ)।
- इ/ई: तत्सम शब्दमा संस्कृतकै रूप रहन्छ (नीति, कवि, परीक्षा, पृथ्वी); तद्भव र आगन्तुक शब्दको सुरु र बिचमा ह्रस्व इ हुन्छ (किताब, बिहान, सहिद), नाम र विशेषणको अन्त्यमा दीर्घ ई (दिदी, तरकारी, बिरामी), अव्ययको अन्त्यमा ह्रस्व इ (पछि, माथि, पर्सि)।
- उ/ऊ: तत्सम शब्दमा संस्कृतकै रूप रहन्छ (गुरु, बुद्धि, भूमि, मूल्य, सूर्य); तद्भव र आगन्तुक शब्दमा प्रायः ह्रस्व उ हुन्छ (लुगा, जुत्ता, कुखुरो, भालु, सिपालु), तर आफू दीर्घ ऊकारले लेखिन्छ।
- ब/व: तद्भव र आगन्तुक शब्दमा प्रायः ब हुन्छ (बाटो, बिहान, सबै, बन्दोबस्त); तत्सम शब्दमा संस्कृतकै व रहन्छ (विज्ञान, वातावरण, विद्यालय, आवश्यक)।
- श/ष/स: तद्भव र आगन्तुक शब्दमा प्रायः स हुन्छ (साथी, सुन, सहिद, खुसी); तत्सम शब्दमा मूलकै श, ष रहन्छ (प्रकाश, शान्ति, भविष्य), र ट वर्गसँग जोडिँदा ष आउँछ (पृष्ठ, कष्ट, कृष्ण)।
- चन्द्रविन्दु र शिरबिन्दु: नाकबाट निस्कने स्वरमा चन्द्रविन्दु लाग्छ (गाउँ, आँप, अँध्यारो, हिँड्दा); तत्सम शब्दमा य, र, ल, व, श, ष, स, ह अगाडि शिरबिन्दु लाग्छ (संसार, संवाद, संरक्षण, संस्कार)।
- पञ्चम वर्ण: क वर्ग अगाडि ङ (शङ्कर, पङ्खा), च वर्ग अगाडि ञ (चञ्चल, मञ्च), तत्सम शब्दमा ट वर्ग अगाडि ण (घण्टा, पाण्डव), त वर्ग अगाडि न (सन्तान, चन्द्रमा), प वर्ग अगाडि म (सम्पन्न, स्तम्भ)।
- हलन्त र रेफ: व्यञ्जनमा टुङ्गिने तत्सम शब्द र खेल्छन्, पढ्छिन् जस्ता क्रियापदमा हलन्त लाग्छ (महान्, विद्वान्, अकस्मात्); तद्भव र आगन्तुक शब्द प्रायः अजन्त लेखिन्छन् (घर, बजार, गरिब); उच्चारणमा र् पछि आउने अक्षरमाथि रेफ लाग्छ (आशीर्वाद, निर्णय, प्रार्थना, पूर्व)।
- क्ष, ज्ञ, ऋ र ए/य: तत्सम शब्दमा क्ष (शिक्षा, कक्षा) र ज्ञ (आज्ञा, प्रतिज्ञा) लेखिन्छ, तद्भव र आगन्तुकमा छ्य, ग्य (ओछ्यान, ग्यास); ऋ र ृ संस्कृतमै ऋ भएका तत्सम शब्दमा मात्र आउँछन् (ऋषि, कृपा), अरू ठाउँमा रि लेखिन्छ (रिस, रित्तो, प्रिय); क्रियाको प्रत्ययमा र एक, एउटामा ए (गएको, खाएर), तत्सम शब्दमा य (गायक, विजय)।
यस पटक: ० ठिक, ० बेठिक