नियम
- वाक्यमा कर्ता र क्रियापदका लिङ्ग, वचन, पुरुष र आदर मिल्नुलाई पदसङ्गति भनिन्छ: भाइ घर जान्छ, बहिनी घर जान्छे।
- लिङ्ग सङ्गति: स्त्रीलिङ्ग कर्तासँग क्रियापद पनि स्त्रीलिङ्गी हुन्छ: केटो असल छ, केटी असल छे; भान्जा प्रथम भए, भान्जी प्रथम भइन्; भाइले काम गरेको छ, बहिनीले काम गरेकी छ।
- वचन सङ्गति: एकवचन कर्तामा एकवचनको, बहुवचनमा बहुवचनको क्रियापद: भाइ खेल्छ, भाइहरू खेल्छन्। ‘हरू’ नलागे पनि धेरै बुझिए बहुवचन नै हुन्छ: पाँच जना विद्यार्थी आए।
- पुरुष सङ्गति: प्रथम पुरुष म, हामी (जान्छु, जान्छौँ); द्वितीय पुरुष तँ, तिमी, तपाईँ (जान्छस्, जान्छौ, जानुहुन्छ); तृतीय पुरुष ऊ, उनी, उहाँ (जान्छ, जान्छन्, जानुहुन्छ)। ‘हरि र म’ हामी जस्तै हुन्छ: हरि र म जान्छौँ।
- आदर सङ्गति: सामान्य आदर तँ, ऊ (पढ्छस्, पढ्छ); मध्यम आदर तिमी, उनी (पढ्छौ, पढ्छन्); उच्च आदर तपाईँ, उहाँ (पढ्नुहुन्छ)। ‘हजुर’ मा पनि तपाईँकै रूप लाग्छ: हजुर कहिले आउनुहुन्छ?
- उच्च आदरमा लिङ्गअनुसार क्रियापद फेरिँदैन: गुरु आउनुभयो, गुरुआमा आउनुभयो। सामान्य र मध्यम आदरमा फेरिन्छ: ऊ गयो, ऊ गई; उनी गए, उनी गइन्।
- विशेषण र ‘को, का, की’ पनि नामसँग मिल्छन्: पुलिङ्ग एकवचनमा ‘ो’ (सानो भाइ, मेरो भाइ), स्त्रीलिङ्गमा ‘ी’ (सानी बहिनी, मेरी बहिनी), बहुवचनमा ‘ा’, स्त्रीलिङ्गमा पनि (साना भाइहरू, मेरा भाइहरू, अग्ला नानीहरू); आदरमा पनि ‘ा’ लाग्छ (मेरा बुबा)।
- भूत काल र पूर्ण पक्षमा कर्तामा ‘ले’ लागे पनि क्रियापद कर्ताकै अनुसार हुन्छ: मैले खाएँ, हामीले खायौँ, बहिनीले खाई, उनीहरूले खाएका छन्, बुबाले खानुभयो।
- एउटै व्यक्तिका बारेमा एउटै वाक्यमा एउटै आदर राख्नुपर्छ: आमा उठ्नुभयो र खाना पकाउनुभयो (पकाइन् होइन)।
यस पटक: ० ठिक, ० बेठिक