नेपाली लोकबाजा

वस्तुपरक निबन्ध

एकाइ ३ मा ‘करेसाबारी’ पढ्दा निबन्धका आदि, मध्य र अन्त्य भाग, अनि वस्तुपरक र आत्मपरक निबन्धको भेद सिकियो Grade 9: वस्तुपरक निबन्ध। ‘नेपाली लोकबाजा’ पनि वस्तुपरक निबन्ध हो: यसमा लेखकको व्यक्तिगत अनुभव छैन, ‘म’ आउँदैन, अभिलेख, पुस्तक र ग्रन्थका प्रमाण दिइएका छन्, अनि विषयलाई भूमिका, विस्तार र निष्कर्षको क्रममा राखिएको छ।

तर यो निबन्ध ‘करेसाबारी’ जस्तो काम गर्ने तरिका सिकाउने निबन्ध होइन। यसले जानकारी दिँदै पाठकलाई आफ्नो संस्कृतिप्रति गर्व गर्न र लोकबाजा जोगाउन आग्रह गर्छ। त्यसैले यसको भाषामा ‘धुकधुकी’, ‘शङ्खनाद’, ‘आँसु रसाएको’ जस्ता भावपूर्ण शब्द पनि धेरै छन्।

लोकबाजा भनेको के हो?

कुनै समाजमा पुस्तौँदेखि चल्दै आएका, त्यहीँका मानिसले बनाउने र बजाउने बाजालाई लोकबाजा भनिन्छ। निबन्धका अनुसार तारलाई रेटेर, मुखले फुकेर वा गजाले ठोकेर सुरताल मिलाई विभिन्न अवसरमा बजाइने यन्त्रविशेष नै लोकबाजा हुन्। बाजालाई संस्कृतमा वाद्य वा वादित्र भनिन्छ; बाजा बजाउने कामलाई वाद्यवादन भनिन्छ।

सुरुको गीत

निबन्धको सुरुमा राष्ट्रकवि माधव घिमिरे को एउटा गीतका चार हरफ छन्। तिनमा दसैँ र तिहारका रमाइला चुट्किला र ख्याली, जितको खुसीमा बज्ने झ्याली, अनि जवानीको तालमा नाच्ने मादलको कुरा छ। गीतको अन्तिम हरफ ‘नेपाली हामी रहौँला कहाँ नेपालै नरहे’ ले भन्छ: नेपाल नै नरहे हामी नेपाली भएर कहाँ बाँच्ने? निबन्धको अन्तिम अनुच्छेदमा लेखक फेरि यही गीतमा फर्कन्छन्, त्यसैले यी हरफ पूरै निबन्धको सार हुन्।

अनुच्छेद १: लोकबाजा, संस्कृतिको पहिचान (पृष्ठ १४९–१५०)

लेखकका अनुसार नेपाल अनेक मौलिक कला र संस्कृतिको अनुपम (उपमा दिन नसकिने) सङ्ग्रहालय हो, र त्यसका धेरै सांस्कृतिक वैभव (सम्पत्ति र शोभा) मध्ये लोकबाजा गर्व गर्न लायक सम्पत्ति हुन्। यी बाजा जन्म, विवाह, मृत्युसंस्कार, चाडपर्व, जात्रा, उत्सव र मेलापात (खेतबारीमा धेरै जना मिलेर गरिने काम) सँग गाँसिएर आउँछन्। त्यसैले लोकबाजा हाम्रो सभ्यता र संस्कृतिको शङ्खनाद गर्ने पहिचान हुन्: शङ्ख फुकेर कुनै कुराको घोषणा गरेझैँ, यी बाजाले संसारलाई ‘यो नेपाली संस्कृति हो’ भनेर सुनाउँछन्।

नेपाल धेरै जात र संस्कृतिको देश भएकाले बाजामा पनि त्यत्तिकै विविधता छ। लेखक बाजाको इतिहास मानव सभ्यता जत्तिकै पुरानो मान्छन्। पुराणमा शिवको हातमा डमरु, विष्णुको हातमा शङ्ख र कृष्णको हातमा मुरली छ; त्यसैले बाजा पौराणिक कालदेखि नै छन् भन्ने मानिन्छ।

नेपालमा बाजा प्राचीन कालदेखि बज्दै आएको प्रमाण अभिलेख (ढुङ्गा वा धातुमा कुँदिएका पुराना लेख) ले दिन्छन्। लेखकले लिच्छवि कालका तीन अभिलेख देखाउँछन्:

अभिलेख	त्यसले बाजाबारे के देखाउँछ
वसन्तदेवको, टिस्टुङको (संवत् ४३४)	शङ्खको सन्दर्भ कुँदिएको छ।
अंशुवर्माको, हाँडीगाउँको	मङ्गल बाजा बजाउन र पूजामा शङ्ख फुक्न रकम छुट्याइएको छ।
ललितपुर लेलेको	वादित्र गोष्ठी (बाजासम्बन्धी संस्था) को उल्लेख छ: लिच्छवि कालमा बाजालाई महत्त्व दिइन्थ्यो।

मल्ल कालमा बाजाको झन् धेरै विकास भयो। राजा आफैँ बाजा बजाउँथे: हनुमानढोकाको एउटा मूर्तिमा राजा प्रताप मल्ल बाजा बजाइरहेको दृश्य अङ्कित (कुँदिएको) छ।

अनुच्छेद २: बजाउने तरिकाअनुसार पाँच वर्ग (पृष्ठ १५०)

लोकबाजा मुख्य गरी दुई किसिमका हुन्छन्: ताल दिने तालबाजा (मादल, दमाहा, ढोल) र धुन वा सुर निकाल्ने सुरबाजा (मुरली, सारङ्गी, सहनाई)। त्यसपछि लेखकले नाट्यशास्त्रका लेखक भरतमुनि को नाम लिँदै बजाउने शैली र बनोटका आधारमा बाजाका पाँच वर्ग देखाउँछन्। यही वर्गीकरणअनुसार नेपाली लोकबाजा पनि छुट्याउन सकिन्छ:

वर्ग	कसरी बज्छ	निबन्धका उदाहरण
तत	तार कोट्ट्याएर वा ठोकेर	एकतारे, वीणा, टुङ्ना
वितत	तार रेटेर (धनु घोटेर)	सारङ्गी
शुषिर	हावा वा सास फुकेर	मुरली, बाँसुरी, सहनाई, नरसिङ्गा, शङ्ख
घन	ठोस वस्तु ठोकेर	घन्टी, झ्यालीझ्याम्टा, खैँजडी
अवन	छालाले मोडिएको भाग हिर्काएर	ढोल, मादल, नगरा, दमाहा, ट्याम्को, डमरु

यो वर्गीकरण बुझ्ने सजिलो उपाय छ: बाजा बजाउँदा कुन भाग काँप्छ? तार काँपे तत वा वितत, नलीभित्रको हावा काँपे शुषिर, बाजाको धातु वा काठको जिउ आफैँ काँपे घन, र तन्किएको छाला काँपे अवन। आवाज भनेकै कम्पन हो; हरेक बाजाले त्यो कम्पन आफ्नै किसिमले निकाल्छ।

अनुच्छेद ३: हरेक जातिका आफ्नै बाजा (पृष्ठ १५०–१५१)

लेखक भन्छन्, धेरै जात र संस्कृतिको देश हुनु नेपालको गौरवमय अतीत मात्र होइन, सुन्दर वर्तमान पनि हो। नेपालका हरेक मानिस कुनै न कुनै जातिसँग जोडिएका छन्, र आफ्नै बाजा, गीत र सङ्गीत नभएको कुनै जाति छैन। निबन्धमा आएका जाति र तिनका बाजा:

जाति	निबन्धमा उल्लेख भएका बाजा
नेवार	धिमे, ढाँचा, करखिं, नगरा, पोंगा, झ्याली लगायत करिब ६० बाजा: सबैभन्दा धेरै
कुसुन्डा	इर्लुङ पिपरी: एउटा मात्र बाजा भएको भनिन्छ
लिम्बू	च्याब्रुङ, तुङ्गेवा, फेन्जे
मगर	मादल, कौरा खैँजडी, मुर्चुङ्गा
तामाङ	डम्फु, टुङ्ना
राई किरात	बाँस तुम्बा, ढोल, बिनायो
थारू	खँजडा, झिलमिले, तमौरा
शेर्पा	ङा, ग्यालिङ, पिवाङ्
ब्राह्मण क्षेत्री	शङ्ख, घन्ट, खैँजडी, मुजुरा

यीबाहेक नौमती र पन्चेबाजा नेपालभर चर्चित बाजा हुन्। संस्कृतिकर्मी रामप्रसाद कँडेलले आफ्नो ‘लोकबाजा’ पुस्तकमा नेपालका ३७५ ओटा लोकबाजा तस्बिरसहित देखाएका छन्। अनुच्छेदको अन्त्यमा लेखक हरेक जातिले आफ्ना बाजाको जगेर्ना (जोगाएर राख्ने काम) गर्नुपर्ने आग्रह गर्छन्।

अनुच्छेद ४: एक जातिका बाजा सबैका साझा (पृष्ठ १५१)

हिजो एउटै जातिका भनेर चिनिने बाजा आज सबै नेपालीका बनेका छन्। जुनसुकै जातिको बिहेमा पन्चेबाजा र नौमती बज्छन्, र अरू जातिका मानिसले पनि यिनलाई स्वरोजगार (आफैँले सुरु गरेको रोजगार) का रूपमा बजाएर कमाइ गरिरहेका छन्। मगर जातिमा लोकप्रिय मादल आज जताततैका रोदीघरमा बज्छ। शङ्खघन्ट ब्राह्मणका मात्र रहेनन्; धेरै जातिले पूजामा यिनको प्रयोग गर्छन्। लेखक यसलाई सांस्कृतिक अन्तर्घुलन भन्छन्: पानीमा चिनी घुलेझैँ, एउटा जातिको संस्कृति अर्को जातिमा मिसिँदै जाने प्रक्रिया।

अनुच्छेद ५: जीवनको हरेक मोडमा बाजा (पृष्ठ १५१–१५२)

यो निबन्धको सबैभन्दा लामो अनुच्छेद हो। लेखक लोकबाजालाई लोकजीवनको धुकधुकी (मुटुको धड्कन) भन्छन्: मुटु नचली मानिस बाँच्दैन, बाजा नबजी लोकजीवन चल्दैन। सङ्गीतको एउटा पुरानो संस्कृत ग्रन्थको श्लोक उद्धृत गर्दै उनी भन्छन्, गीत, वाद्य र नृत्य तीनै मिलेर सङ्गीत बन्छ, र सङ्गीतमा प्राण भर्ने काम बाजाले गर्छ।

बाजामा नेपाली जीवनको पीर र व्यथा बोल्छ, आँसु रसाउँछ र हाँसो मुस्कुराउँछ: यहाँ लेखकले बाजा र हाँसोलाई मान्छेजस्तै बोल्ने र मुस्कुराउने बनाएका छन्। उनका अनुसार बाजा एक्लो हुँदैन; ताल, बोल, स्वर, राग, गीत र नाच यसका साथी हुन्, र यी सबै मिलेर लोकसंस्कृति जन्मन्छ। लोकभाकाले मानिसका आँसु पुछेका छन्, वीरताको गाथा गाएका छन्, र मनका घाउमा मलम लगाएका छन्।

त्यसपछि लेखक जीवनका संस्कारमा बाजा देखाउँछन्: छोराछोरी जन्मँदा छैटीमा शिशुको दीर्घायु (लामो उमेर) का लागि खैँजडी र मजुरा बज्छन्; बिहेमा नौमती वा पन्चेबाजाले ल्याउने रौनक (रमाइलो र चहलपहल) शब्दमा बयान गरेर सकिँदैन; देवीदेवताका थानमा मङ्गल धुन बज्छ, र पर्वमा बज्ने बाजागाजाले मेहनती जीवनलाई आनन्द दिन्छ। अनुच्छेदको अन्तिम वाक्य निबन्धको तर्क बलियो बनाउँछ: धार्मिक र सामाजिक संस्कार सङ्गीतबिना पूरा हुँदैनन्, र सङ्गीत लोकबाजाबिना अधुरो रहन्छ।

अनुच्छेद ६: आयातित बाजा र संरक्षणको चिन्ता (पृष्ठ १५२)

यहाँबाट निबन्धको स्वर गर्वबाट चिन्तामा सर्छ। लेखक भन्छन्, बाहिरबाट ल्याइएका आयातित बाजाले हाम्रा मौलिक र रैथाने (पहिलेदेखि यहीँ रहँदै आएका) लोकबाजालाई लखेट्ने अवस्था आउनु हुँदैन। सारङ्गी, मादल, मुर्चुङ्गा, बिनायो, ट्याम्को, सहनाई र झ्याम्टा हाम्रा बाजा हुन्, तर नेपालीहरू हार्मोनियम, गितार, किबोर्ड र तबलाजस्ता बाजाको धुनमा पनि रमाउन थालेका छन्, र नयाँ पुस्ताको चासो लोकबाजाप्रति घट्न थालेको आभास (झल्को) हुन्छ। बाजा बजाउने मानिस घट्दै जानु चिन्ताको विषय हो।

लोकबाजा लोकको सम्पत्ति भएकाले यसको संरक्षणमा सरकार र समाज दुवै जिम्मेवार हुनुपर्छ। नेपालमा लोकबाजा सङ्ग्रहालय नामको संस्था छ, र केही व्यक्ति दिलोज्यान (तन र मन) लगाएर संरक्षणमा लागेका छन्। लेखक सुशील गन्धर्वलगायतको अग्रसरताको प्रशंसा गर्छन्।

अनुच्छेद ७: लोकबाजाको महत्त्व (पृष्ठ १५२)

लोकबाजामा मानिसलाई लठ्याउने (मोहित पार्ने) शक्ति भएकाले यिनको ठुलो महत्त्व छ। निबन्धमा आएका महत्त्वलाई चार भागमा बुझ्न सकिन्छ:

महत्त्व	निबन्धको उदाहरण
शुभ र अशुभको सङ्केत	पन्चेबाजा शुभ कामको सङ्केत हो, त्यसैले बिहे र अरू शुभ काममा यसलाई अगाडि लगाइन्छ; यो घन्किएपछि अशुभ सङ्केत कुलेलम ठोक्छन् (भाग्छन्) भन्ने विश्वास छ। मलामी जाँदा फुकिने एकोहोरो शङ्खले भूतप्रेत भगाउँछ भन्ने परम्परागत विश्वास छ।
स्वास्थ्य	शङ्ख फुक्दा फोक्सोको व्यायाम हुन्छ भन्ने मानिन्छ; बाजा बजाउँदा शरीर र मनमा राम्रो असर पर्छ।
सूचना र भाव	युद्धको घोषणा गर्ने नगरा, सामाजिक भेलाको सूचना दिने पुङ। कृष्णको मुरलीको किंवदन्ती (जनश्रुति) ले मुरलीको शक्तिको द्योतन (सङ्केत) गर्छ।
जीविका	धेरैले बाजा बजाउनुलाई पेसा बनाएर आयआर्जन (कमाइ) गरिरहेका छन्।

अनुच्छेद ८: लोकबाजा रहे नेपाल रहन्छ (पृष्ठ १५२–१५३)

अन्तिम अनुच्छेद निबन्धको निष्कर्ष हो। लेखक भन्छन्, नेपालका चाडपर्व, बिहे र धार्मिक काममा गाउँसहर जताततै लोकबाजा बज्नुपर्छ; आधुनिकताका नाममा पप, र्‍याप र डिस्को होइन, लोकगीत र लोकसङ्गीतका तालमा नेपाली बाजा घन्किनुपर्छ। आधुनिकता अँगाल्नु समयको माग होला, तर त्यसैमा डुबेर आफ्नो मौलिकता भुल्नु कदापि राम्रो होइन।

संस्कृति राष्ट्रको आत्मा हो। मौलिकता भाषा र रहनसहनले मात्र होइन, गीत र सङ्गीतले पनि बोक्छ। त्यसैले मौलिक बाजा सङ्कटमा परे हाम्रो पहिचान नै सङ्कटमा पर्छ, र तिनको संरक्षण र संवर्धन (बढाउने र फैलाउने काम) का लागि पूरै देश एक ढिक्का (एकजुट) हुनुपर्छ। अन्त्यमा लेखक सुरुको गीतमा फर्कन्छन्: माधव घिमिरेको गीतमा झ्याली र मादलले सबै लोकबाजाको प्रतिनिधित्व गरेका छन्, र ती रहे मात्र नेपाल रहन्छ भन्ने मार्मिक (मन छुने) भाव छ। राष्ट्रको अस्तित्व बचाउन लोकबाजाको संरक्षण जरुरी छ।

विषयवस्तु र सन्देश

निबन्धको विषय नेपाली लोकबाजा हो: तिनको इतिहास, वर्ग, विविधता, जीवनमा ठाउँ र महत्त्व। यसको सन्देश छोटकरीमा यस्तो छ: लोकबाजा हाम्रो पहिचान हुन्; आधुनिकताको नाममा तिनलाई बिर्सिए पहिचान नै हराउँछ, त्यसैले सरकार, समाज र हरेक नागरिकले तिनलाई बजाउनुपर्छ, सिक्नुपर्छ र जोगाउनुपर्छ।

संरचना

भाग	अनुच्छेद	के छ
आदि (भूमिका)	१	लोकबाजाको परिचय, संस्कारसँग सम्बन्ध, पुराण र अभिलेखबाट इतिहास
मध्य (विस्तार)	२	बजाउने तरिकाअनुसार पाँच वर्ग
	३	जातिअनुसार बाजा
	४	एक जातिका बाजा सबैका साझा
	५	सङ्गीत, जीवन र संस्कारमा बाजा
	६	आयातित बाजाको सङ्कट र संरक्षणको प्रयास
	७	बाजाको महत्त्व
अन्त्य (निष्कर्ष)	८	संरक्षणको आह्वान, सुरुको गीतमा फर्काइ

छैटौँ र सातौँ अनुच्छेदमा तर्क छ: समस्या (आयातित बाजा) र किन जोगाउने (महत्त्व)। अन्तिम अनुच्छेदले यी दुवैलाई जोडेर निष्कर्ष निकाल्छ।

भाषा र शैली

• तत्सम शब्द धेरै: वैभव, वाद्य, वादित्र, अनुष्ठान, अत्युक्ति, द्योतन, संवर्धन। निबन्धको भाषा गम्भीर र औपचारिक छ।
• प्रमाण दिने शैली: अभिलेख, नाट्यशास्त्र, संस्कृत श्लोक, रामप्रसाद कँडेलको पुस्तक र ३७५ बाजाको सङ्ख्या। वस्तुपरक निबन्धमा भनाइलाई यस्ता प्रमाणले बलियो बनाइन्छ।
• भावपूर्ण अलङ्कार: ‘संस्कृतिको शङ्खनाद’, ‘लोकजीवनका धुकधुकी’, ‘आँसु रसाएको’, ‘हाँसो पनि मुस्कुराएको’, ‘अशुभ सङ्केत कुलेलम ठोक्छन्’। यिनले निबन्धलाई सुक्खा जानकारी मात्र हुन दिँदैनन्।
• सूचीका लामा वाक्य: जातिपिच्छेका बाजाका नाम एकैपछि अर्को राखिएका छन्; पढ्दा तालिका बनाएर हेर्दा सजिलो हुन्छ।

कठिन शब्दको अर्थ

पाठमा आएका कठिन शब्द र तिनका अर्थ तल छन्। रेखाङ्कित शब्दमा थिच्दा नेपाली शब्द मा त्यसको अङ्ग्रेजी अर्थ, नेपाली अर्थ र उदाहरण देखिन्छ।

शब्द	अर्थ
अनुपम	उपमा दिन नसकिने, अतुलनीय
वैभव	धनसम्पत्ति, शोभा र ऐश्वर्य
वाद्य	बजाइने यन्त्र, बाजा
वादित्र	बाजा
शङ्खनाद	शङ्ख फुक्दा निस्कने आवाज; कुनै कुराको घोषणा
मेलापात	खेतबारीमा धेरै जना मिलेर गरिने कामकाज
मिथक	परम्परादेखि चल्दै आएका पौराणिक कथा
अभिलेख	ढुङ्गा, धातु आदिमा कुँदिएको पुरानो लेख
अङ्कित	कुँदिएको, चित्रित
वर्गीकरण	एकै किसिमका कुरालाई छुट्टाछुट्टै समूहमा राख्ने काम
आघात	चोट, प्रहार
अल्पसङ्ख्यक	कम सङ्ख्या भएको
निधि	खजाना, बहुमूल्य सम्पत्ति
अमूल्य	मोल गर्न नसकिने, बहुमूल्य
सम्पदा	पुर्खादेखि वा प्रकृतिबाट पाइएको सम्पत्ति
जगेर्ना	जोगाएर राख्ने काम, सुरक्षा
स्वरोजगार	आफैँले सुरु गरेको रोजगार
अन्तर्घुलन	एकअर्कामा घुलमिल हुने काम
धुकधुकी	मुटुको धड्कन; प्राण
अत्युक्ति	बढाइचढाइ गरिएको वर्णन, अतिशयोक्ति
गहन	गहिरो, गम्भीर
अनुष्ठान	विधिपूर्वक गरिने धार्मिक कार्य, पूजापाठ
दीर्घायु	लामो आयु भएको, दीर्घजीवी
रौनक	रमाइलो, चहलपहल र शोभा
आयातित	विदेशबाट ल्याइएको
रैथाने	पहिलेदेखि त्यही ठाउँमा रहँदै आएको, पुरानो बासिन्दा
आभास	कुनै कुरा हो कि जस्तो लाग्नु, झल्को
दिलोज्यान	तन र मन दुवै लगाएर
अग्रसरता	कुनै काममा अगाडि बढेर लाग्ने भाव
लठ्याउनु	मोहित पार्नु, मन लोभ्याउनु
मलामी	मृत व्यक्तिको लाससँग घाट वा चिहानसम्म जाने मानिस
व्यायाम	शरीर स्वस्थ राख्न नियमित गरिने कसरत
किंवदन्ती	मानिसका मुखमुखै चल्दै आएको कथा, जनश्रुति
द्योतन	सङ्केत गर्ने वा सूचना दिने काम
आयआर्जन	कमाइ, आम्दानी
संवर्धन	बढाउने र फैलाउने काम
मार्मिक	मन छुने, हृदयस्पर्शी
अस्तित्व	कुनै वस्तु हुनाको भाव वा अवस्था
जागरूक	सचेत, होसियार
उपेक्षा	बेवास्ता, तिरस्कार

जोडी शब्द

सँगसँगै आएर एउटै अर्थको दायरा फराकिलो बनाउने दुई शब्दलाई जोडी शब्द भनिन्छ: घर परिवार, गीत सङ्गीत, सन्चो बिसन्चो। कुनै जोडीका दुवै शब्दको उस्तै अर्थ हुन्छ (लुगा कपडा), कुनैमा उल्टो अर्थ (सन्चो बिसन्चो), र कुनैमा सम्बन्धित अर्थ (चिया नास्ता)। यो निबन्धमै धेरै जोडी शब्द छन्: चाडपर्व, जातजाति, रहनसहन, मेलापात, बाजागाजा, देवदेवी, गाउँसहर, आयआर्जन, शङ्खघन्ट।

अभ्यास: शब्दभण्डार

पाठ्यपुस्तकको सुनाइ पाठ १४ हाक्पारे गीतबारे हो। सुनाइ पाठ यहाँ सारिएको छैन। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रले यसको रेकर्डिङ सार्वजनिक गरेको छ; त्यो तल सुन्न सकिन्छ। पहिले तलका प्रश्न पढ्नुहोस्, अनि आवश्यक भए दुई तीन पटक सुन्नुहोस्।

करण र अकरण भनेको के हो?

‘विनयले टिकट लियो।’ र ‘विनयले टिकट लिएन।’ यी दुई वाक्यमा एउटा मात्र फरक छ: पहिलोले काम भयो भन्छ, दोस्रोले भएन। काम भएको, हुने वा गर्ने भन्ने सकारात्मक अर्थ दिने क्रियापदलाई करण क्रियापद भनिन्छ, र त्यस्तो क्रियापद भएको वाक्यलाई करण वाक्य। काम नभएको, नहुने वा नगर्ने भन्ने नकारात्मक अर्थ दिने क्रियापदलाई अकरण क्रियापद भनिन्छ, र त्यस्तो वाक्यलाई अकरण वाक्य।

करणबाट अकरण बनाउँदा प्रायः क्रियामा न थपिन्छ: लियो → लिएन, बजाउँछ → बजाउँदैन, बज्ला → नबज्ला। वाक्यका अरू शब्द जस्ताका तस्तै रहन्छन्; क्रिया मात्र बदलिन्छ।

‘न’ कहाँ लाग्छ?

करणलाई अकरण बनाउँदा ‘न’ क्रियाको अन्त्यमा, बिचमा वा सुरुमा लाग्छ। यो कुन ठाउँमा लाग्छ भन्ने कुरा क्रियाको काल, पक्ष र भावले छुट्याउँछ:

‘न’ कहाँ	क्रियाको रूप	करण → अकरण
अन्त्यमा	सामान्य वर्तमान	बजाउँछ → बजाउँदैन, गर्छन् → गर्दैनन्
अन्त्यमा	सामान्य भूत	बजाए → बजाएनन्, गयो → गएन
अन्त्यमा	अपूर्ण पक्ष	नाच्दै छन् → नाच्दै छैनन्, खेल्दै थिए → खेल्दै थिएनन्
अन्त्यमा	पूर्ण पक्ष	गरेको छ → गरेको छैन, बिग्रिएको थियो → बिग्रिएको थिएन
अन्त्यमा	सामान्य भविष्यत्	सिक्ने छु → सिक्ने छैनँ, बस्ने छन् → बस्ने छैनन्
बिचमा	अभ्यस्त भूत	बजाउँथे → बजाउँदैनथे, भन्नुहुन्थ्यो → भन्नुहुन्नथ्यो
बिचमा	अज्ञात भूत	आएछ → आएनछ, रहेछ → रहेनछ
सुरुमा	आज्ञार्थ	फुक्नुहोस् → नफुक्नुहोस्, जाऊ → नजाऊ
सुरुमा	इच्छार्थ	आओस् → नआओस्, पढुन् → नपढुन्
सुरुमा	सम्भावनार्थ	बज्ला → नबज्ला, होलान् → नहोलान्

सम्झने सजिलो तरिका: कुनै काम भयो, हुँदै छ वा हुन्छ भनेर सोझै बताउने रूप (वर्तमान, भूत र भविष्यत्का सामान्य, अपूर्ण र पूर्ण) मा ‘न’ पछाडि; बानी र पछि थाहा पाएको कुरा (अभ्यस्त, अज्ञात) मा बिचमा; चाहना, आदेश र अनुमान (इच्छा, आज्ञा, सम्भावना) मा अगाडि।

हो, छ र कृदन्त

• हो को अकरण होइन हुन्छ: यो सारङ्गी हो → यो सारङ्गी होइन। हुन् → होइनन्, हुँ → होइनँ।
• अस्तित्व वा ठाउँ बताउने छ को अकरण छैन हुन्छ: घरमा मादल छ → घरमा मादल छैन। थियो → थिएन, थिए → थिएनन्।
• अपूर्ण र पूर्ण पक्षमा पनि यही ‘छ’ बदलिन्छ: गरेको छ → गरेको छैन। मूल क्रियाको भाग ‘गरेको’, ‘नाच्दै’ जस्ताको तस्तै रहन्छ।
• कृदन्त (असमापिका) मा ‘न’ सुरुमा लाग्छ: सिकेको → नसिकेको, बजाउने → नबजाउने, पाएर → नपाएर, पाए → नपाए। ‘थाहा नपाए जस्तो’ मा ‘नपाए’ अकरण कृदन्त हो, तर वाक्यको समापिका क्रिया ‘हिँड्थेँ’ करण नै रहन्छ।
• सक्नु, पर्नु जस्ता सहायक क्रियामा ‘न’ तिनैमा लाग्छ: पढ्न सक्छ → पढ्न सक्दैन, जानुपर्छ → जानुपर्दैन।

अभ्यास: व्याकरण

‘ज्ञान’ र ‘ग्यास’ बोल्दा दुवैको सुरु उस्तै सुनिन्छ: ग्यँ। तर एउटामा ‘ज्ञ’ र अर्कोमा ‘ग्य’ लेखिन्छ। फरक शब्दको स्रोतले छुट्याउँछ:

• ज्ञ संस्कृतबाट जस्ताको तस्तै आएका तत्सम शब्दमा लेखिन्छ: ज्ञान, विज्ञान, यज्ञ, आज्ञा, प्रतिज्ञा, अज्ञात, कृतज्ञ, सर्वज्ञ, विशेषज्ञ, ज्ञापन। ज्ञ आफैँ ‘ज्’ र ‘ञ’ जोडिएर बनेको अक्षर हो।
• ग्य अङ्ग्रेजी जस्ता अरू भाषाबाट आएका आगन्तुक शब्दमा र तद्भव शब्दमा लेखिन्छ: ग्यास, ग्यालेन, ग्यारेज, ग्यालरी, ग्यारेन्टी।
• संस्कृतका केही तत्सम शब्दमा पनि ‘ग्य’ हुन्छ, जहाँ ‘ग’ पछि ‘य’ जोडिएको हुन्छ: योग्य, भाग्य, आरोग्य, वैराग्य। यिनको मूलमा नै ‘ग’ छ (योग, भग, रोग, राग), ‘ज्ञ’ होइन।
• ज्ञ भएका नाम र थरमा पनि ज्ञ नै लेखिन्छ: ज्ञानबहादुर, यज्ञप्रसाद, ज्ञवाली।

अभ्यास: वर्णविन्यास

वस्तुपरक निबन्ध लेख्ने योजना

वस्तुपरक निबन्ध लेख्ने चरण एकाइ ३ मा छन्: वस्तुपरक निबन्ध लेख्ने तरिका। ‘नेपाली लोकबाजा’ बाट थप दुई कुरा सिक्न सकिन्छ:

१. समस्यासहित समाधान: यो निबन्धले बाजाको गर्व देखाएपछि सङ्कट (आयातित बाजा) उठाउँछ र अन्त्यमा संरक्षणको उपाय भन्छ। समस्यामूलक शीर्षकमा पनि यसैगरी परिचय, कारण, असर, उपाय र निष्कर्षको क्रम राख्नुहोस्।
२. सुरु र अन्त्य जोड्ने: निबन्ध गीतबाट सुरु भएर त्यही गीतमा टुङ्गिएको छ। आफ्नो निबन्धमा पनि सुरुमा राखेको प्रश्न वा भनाइमा अन्त्यमा फर्कँदा निबन्ध कसिलो हुन्छ।

परीक्षामा निबन्ध करिब डेढ सय शब्दको सोधिन्छ; तलको नमुना अलि लामो छ, अभ्यासका लागि।