नेपालगन्जको एउटा आँखा शिविरमा एकै परिवारका पाँच छ जना बालबालिका आँखा नदेखेर ल्याइएका थिए। केही घण्टाको शल्यक्रियापछि उनीहरूले फेरि संसार देखे, र अभिभावकको अनुहार खुसीले उज्यालो भयो। त्यो दृश्य हेर्ने एक जवान डाक्टरले त्यही दिन जीवनभर आँखाको उपचार गर्ने अठोट गरे। उनी हुन् सन्दुक रुइत, जसलाई आज संसारभरका मानिस ‘दृष्टिका देवता’ भन्छन्।
‘सन्दुक रुइत’ एउटा जीवनी हो। यसमा ताप्लेजुङको दुर्गम गाउँमा जन्मेका रुइतको बाल्यकाल, दार्जिलिङदेखि लखनउसम्मको पढाइ, बहिनीको मृत्युले जगाएको सपना, मोतीविन्दुको सस्तो र सरल शल्यक्रिया पद्धति, तिलगङ्गा आँखा केन्द्रको स्थापना, र उनले पाएका सम्मान समयक्रमअनुसार दिइएका छन्। पाठले एउटा प्रश्न उठाउँछ: सफल हुन विदेशै जानुपर्छ? रुइतको जीवनको उत्तर छ: पर्दैन।
यस एकाइमा जीवनीको अर्थ अनुच्छेद अनुच्छेद गरी बुझिन्छ, कठिन र प्राविधिक शब्द चिनिन्छन्, पाठका सबै अभ्यासको उत्तर दिइन्छ, वाच्य परिवर्तन र वर्णविन्यास सच्याउने अभ्यास गरिन्छ, अनि बुँदाका आधारमा जीवनी लेख्ने तरिका नमुनासहित सिकिन्छ।
जीवनी पढ्नुअघि
फेरि जीवनी
कुनै व्यक्तिको जीवनका मुख्य घटना, सङ्घर्ष र योगदान अर्को व्यक्तिले समयक्रमअनुसार लेखेको रचना जीवनी हो। यस कक्षामा लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा र पाब्लो पिकासो पनि जीवनी थिए। देवकोटा साहित्यकार थिए, पिकासो चित्रकार; रुइत चिकित्सक हुन्। तीनओटै जीवनीमा जन्म, बाल्यकाल, शिक्षा, सङ्घर्ष, योगदान र सम्मानको क्रम उस्तै छ।
तर यो जीवनी एउटा कुरामा फरक छ: सन्दुक रुइत अहिले पनि जीवित छन् र काम गरिरहेका छन्। त्यसैले यो जीवनी मृत्युमा होइन, उनको जीवनबाट पाइने प्रेरणामा टुङ्गिन्छ।
मोतीविन्दु भनेको के हो?
हाम्रो आँखाको नानीपछाडि एउटा पारदर्शी, सानो लेन्स हुन्छ। यसले प्रकाशलाई आँखाको पछिल्लो भागको पर्दा (रेटिना) मा केन्द्रित गर्छ, र हामी स्पष्ट देख्छौँ। उमेर बढ्दै जाँदा वा अरू कारणले यो लेन्स बिस्तारै धमिलो हुँदै जान्छ; यसैलाई मोतीविन्दु भनिन्छ। धमिलो लेन्सबाट प्रकाश राम्ररी छिर्न सक्दैन, त्यसैले मान्छेलाई सबै कुरा कुहिरोभित्रजस्तो देखिन्छ र अन्त्यमा आँखा देख्नै छोड्छ। नानीको बिचमा सेतो वा खैरो जालोजस्तो देखिन्छ।
यसको उपचार शल्यक्रिया हो: धमिलो लेन्स निकालेर त्यसको ठाउँमा सानो कृत्रिम लेन्स राखिन्छ। यसलाई इन्ट्राओकुलर लेन्स (आँखाभित्र राखिने लेन्स) भनिन्छ। पहिले यस्तो शल्यक्रिया लामो र महँगो हुन्थ्यो, र विदेशबाट ल्याइने लेन्स पनि महँगा थिए। रुइतले यसलाई छिटो, सरल र सस्तो बनाए।
मोतीविन्दु हुँदा आँखाको कुन भाग धमिलो हुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
जीवनरेखा
जीवनीको अर्थ: अनुच्छेद अनुच्छेद
१. सानो देशको ठुलो व्यक्ति
जीवनी नेपालको परिचयबाट सुरु हुन्छ। नक्सामा नेपाल सानो देखिन्छ, तर यसका हिमशृङ्खला, पहाड, तराई र उपत्यका, कला, साहित्य र संस्कृति अरू देशभन्दा विशिष्ट छन्। नेपाल चारैतिर जमिनले घेरिएको अर्थात् भूपरिवेष्टित देश हो। यही माटामा जन्मेर विश्वमा नेपालको नाम चिनाउने व्यक्तिमध्ये एक सन्दुक रुइत हुन्।
उनको जन्म वि.सं. २०११ भदौ १९ गते ताप्लेजुङको ओलाङचुङगोलामा भयो। बुबा सोनाम रुइत र आमा केसाङ रुइत हुन्। बौद्ध परम्पराअनुसार लामाले उनको नाम राखिदिए: ‘सन्दुक’ भनेको आकाशमा गर्जने र धर्तीमा पानी पारेर पृथ्वीलाई हरियो बनाउने सर्प हो। उनका पुर्खा पाँच छ सय वर्षअघि तिब्बतको रुतोक क्षेत्रबाट बसाइँ सरेकाले थर ‘रुइत’ भयो।
उनको गाउँ जिल्ला सदरमुकामबाट कम्तीमा चार दिन हिँडेर मात्र पुगिन्थ्यो। त्यस्तो दुर्गम गाउँका बालक आज मोतीविन्दुको सरल र सस्तो उपचार पद्धति रुइतेक्टोमीका सुरुआतकर्ता हुन्। अन्तरिक्षमा भेटिएको एउटा सानो आकाशीय पिण्डको नाम पनि उनकै नाममा राखिएको छ। यसरी उनी ‘धर्तीदेखि आकाशसम्म’ चर्चामा छन्।
२. गुराँस र हिमालको काखमा बाल्यकाल
ओलाङचुङगोला चीनसँग सिमाना जोडिएको, तमोर नदीको सिरानमा पर्ने गाउँ हो। रुइतको घर भने दुई पहाडबिचको गहिरो खोचमा थियो। त्यहाँबाट हरेक बिहान उनी डाँडामा रातै फुलेका गुराँस र सेताम्मे हिमाल हेरेर रमाउँथे। उनको बाल्यकाल प्रकृतिको काखमा निकै रमाइलो बित्यो।
३. पढाइका लागि पन्ध्र दिनको पैदल यात्रा
गाउँ दुर्गम भए पनि रुइत मध्यम वर्गीय व्यापारी परिवार (घराना) मा जन्मेका थिए। बुबा सोनामले गुम्बामा सामान्य लेखपढ मात्र गरेका थिए, र नेपाल र तिब्बतबिच नुन, चामल, ऊन र अन्नको व्यापार गर्थे। उनी छोराछोरी पढेलेखेको हेर्न चाहन्थे, तर नजिक कतै विद्यालय थिएन। त्यसैले उनले सात वर्षका सन्दुकलाई भारतको दार्जिलिङ लगेर पढाउने निधो गरे।
दार्जिलिङ पुग्न पन्ध्र दिन हिँड्नुपर्थ्यो। आमा सानो छोरालाई त्यति टाढा पठाउन चाहन्नथिन्, सन्दुक पनि आमाको काख छोड्न चाहँदैनथे, तर बुबाको अठोटअगाडि केही लागेन। बिदाइको बेला आमा धेरै रोइन्; सन्दुक आमाको पाङ्देन (विवाहित महिलाले कम्मरमा अगाडि बाँध्ने धर्सादार पटुका) समातेर घुँक्कघुँक्क रोए। त्यस बेला बाटोमा होटल र गाडी थिएनन्; उनीहरू हिँड्दै र ओडारमा बास बस्दै पन्ध्र दिनमा दार्जिलिङ पुगे।
सोनामले सात वर्षका छोरालाई दार्जिलिङ पठाउनुको मुख्य कारण के थियो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
४. दार्जिलिङको एक्लोपन
सानोमा चन्चले सन्दुकको जीवन दार्जिलिङमा सङ्घर्षशील बन्यो। आफन्त कोही नभएको परदेशमा उनलाई संसारमा आफू एक्लो भएजस्तो लाग्थ्यो। वर्षमा दुई पटक पन्ध्र पन्ध्र दिनको बिदा हुन्थ्यो, तर घर आउन मात्र पन्ध्र सोह्र दिन लाग्ने भएकाले चार पाँच वर्षसम्म उनले घर देख्न पाएनन्। फोन जस्ता सञ्चारका साधन पनि थिएनन्।
वर्षमा एक पटक बुबा भेट्न आउँथे; आमाले पठाएको पातको पोकाको कोसेलीमै सायद उनी आमाको अनुहार देख्थे। उनी दार्जिलिङको सेन्ट रोबर्ट्स स्कुलमा पढ्दै थिए, त्यही बेला चीन र भारतबिच सीमा युद्ध भयो (वि.सं. २०१९)। विद्यालय बन्द भए, र सन्दुक नेपाल फर्के।
५. बहिनीको मृत्यु र एउटा सपना
पढाइमा रुचि राख्ने र जिज्ञासु सन्दुकलाई बुबाले काठमाडौँ ल्याएर सिद्धार्थ वनस्थली स्कुलमा भर्ना गरिदिए। यही बेला उनको जीवनको सबैभन्दा ठुलो पीडा आयो: उनीभन्दा एक वर्ष कान्छी बहिनी याङ्ला उपचार नपाएर क्षयरोग (टीबी) बाट बितिन्।
बिरामी हुँदा याङ्ला दाइलाई बारम्बार भन्थिन्: दाइ, तपाईँ राम्रो पढेर केही बन्नुपर्छ, तपाईँसँग त्यो क्षमता छ। बहिनीको मृत्युपछि सन्दुकले मनमनै प्रण गरे: बहिनीजस्तै उपचार नपाउने नेपालका लाखौँ बिरामीका लागि म चिकित्सा पढेर केही गर्छु। उनले वि.सं. २०२५ मा सिद्धार्थ वनस्थलीबाट प्रवेशिका (एसएलसी) र त्रिचन्द्र कलेजबाट आइएस्सी पूरा गरे। पीडामाथि पीडा थपिए पनि उनले साहस र आत्मबलका साथ पढाइ छोडेनन्।
६. नेपालगन्जको शिविर: जीवनको नयाँ मोड
डाक्टर बन्ने सपना लिएर रुइतले वि.सं. २०२९ मा भारतको लखनउस्थित किङ जर्जेज मेडिकल कलेजमा एमबिबिएस पढ्न छात्रवृत्ति पाए। पढाइ सकेर नेपाल फर्केपछि उनले वीर अस्पतालमा तीन वर्ष मेडिकल अफिसरका रूपमा काम गरे। यहीँ उनको सङ्गत आँखाका डाक्टर रामप्रसाद पोख्रेल र नवीनचन्द्र राईसँग भयो।
उनीहरूको मातहतमा काम गर्दा रुइत डा. राईसँगै नेपालगन्जको आँखा शिविरमा पुगे। त्यहाँ एकै परिवारका पाँच छ जना बालबालिका आँखा नदेखेर ल्याइएका थिए। केही घण्टाको शल्यक्रियापछि उनीहरूले संसार देखे। बच्चाका आँखामा फर्केको ज्योति र अभिभावकको अनुहारमा छाएको खुसी उनले नजिकबाट हेरे। उनलाई लाग्यो: मान्छेलाई छोटो समयमै खुसी दिने कुनै बाटो छ भने त्यो आँखाको उपचार नै हो। त्यही दिन उनले आँखाको उपचारमा लाग्ने अठोट गरे।
रुइतले आँखाको उपचारमा लाग्ने अठोट कहिले गरे?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
७. दिल्ली, त्रिपुरेश्वर र अस्ट्रेलिया
आँखाको विशेष ज्ञान लिन रुइतले भारतको अल इन्डिया इन्स्टिच्युट अफ मेडिकल साइन्सेस (एम्स) मा छात्रवृत्ति पाएर एम.डी. पढे। तीन वर्षपछि वि.सं. २०४१ मा नेपाल फर्केर त्रिपुरेश्वरको आँखा अस्पतालमा जागिर खान थाले र आठ वर्ष काम गरे।
त्यही बेला विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनको परामर्शदाता भएर अस्ट्रेलियाका नेत्र चिकित्सक फ्रेड हलोज नेपाल आए। रुइतको परिश्रम देखेर प्रभावित भएका हलोजले उनलाई वि.सं. २०४३ मा थप दक्षता हासिल गर्न अस्ट्रेलिया बोलाए। त्यहाँ रुइतले आँखाको शल्यक्रियामा विशेष सिप सिके। नेपालमा आँखा उपचारलाई सहज र सर्वसुलभ बनाउन सहयोग जुटाउने संस्था ‘नेपाल आँखा कार्यक्रम, अस्ट्रेलिया’ स्थापना भयो, जुन पछि फ्रेड हलोज फाउन्डेसन बन्यो।
अस्ट्रेलिया सरकारले उनको प्रतिभा देखेर त्यहीँ बस्ने प्रस्ताव गर्यो। तर ‘आफ्नै देशमा केही गर्नुपर्छ’ भन्ने सोचेर रुइत नेपाल फर्किए र फेरि त्रिपुरेश्वर आँखा अस्पतालमा काम गर्न थाले।
अस्ट्रेलियामा बस्ने प्रस्ताव अस्वीकार गर्नुले रुइतको कुन गुण देखाउँछ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
८. नयाँ प्रविधिको आविष्कार
रुइतले वि.सं. २०४३ मा नन्दा श्रेष्ठसँग अन्तरजातीय विवाह गरे; उनका एक छोरा र दुई छोरी छन्। विवाहपछि उनी गाउँ गाउँ पुगेर आँखाको उपचार गर्न थाले। नेपालमा आँखा नदेख्नुको मुख्य कारण मोतीविन्दु भएकाले उनको ध्यान यसैमा गयो।
तर शल्यक्रियाको पुरानो पद्धतिमा धेरै समस्या थिए: बिरामीलाई पीडा हुन्थ्यो, कहिलेकाहीँ रोग बल्झिन्थ्यो, आँखाभित्र लेन्स राख्ने पद्धति निकै महँगो थियो, र लेन्स नराखेको बिरामीले शल्यक्रियापछि पनि बाक्लो सिसाको चस्मा लगाउनुपर्थ्यो। रुइत सरल र सस्तो उपाय चाहन्थे। टोली बनाएर ठाउँ ठाउँमा उपचार र अनुसन्धान गर्दै जाँदा उनले नयाँ प्रविधि विकास गरे, जुन सबैभन्दा सस्तो र भरपर्दो साबित भयो। यही प्रविधि रुइतेक्टोमी नामले चर्चित छ।
९. तिलगङ्गा र सस्तो लेन्स
रुइत नेपालमा सबै सुविधा भएको आँखा उपचार केन्द्रको सपना देख्थे। फ्रेड हलोज फाउन्डेसन, नेपालका समाजसेवी, कलाकार, उद्यमी र साहित्यकारको सामूहिक सहयोगमा वि.सं. २०५१ मा काठमाडौँमा तिलगङ्गा आँखा केन्द्र स्थापना भयो। आज यो आँखा उपचार र स्वास्थ्यकर्मीको तालिमको अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको केन्द्र बनेको छ।
लामो खोज र अनुसन्धानपछि रुइतले विश्वस्तरीय तर निकै कम मूल्यको इन्ट्राओकुलर लेन्स बनाए। शल्यक्रियामा यो लेन्स बिरामीको आँखाभित्र राखिन्छ, र बिरामी बाक्लो चस्माबिना आफ्नै आँखाले देख्छन्। यस्तो लेन्स नेपालमै सस्तोमा बन्न थालेपछि मोतीविन्दुको आधुनिक शल्यक्रिया संसारका करोडौँ गरिब र पछाडि पारिएका मानिसको पहुँचमा पुग्यो।
१०. ‘दृष्टिका देवता’
आफ्नो पद्धतिबाट रुइतले लाखौँ मानिसको सफल शल्यक्रिया गरिसकेका छन्। दृष्टि पाउनेहरूले उनलाई ‘दृष्टिका देवता’ मान्छन्। उनको पद्धति एसिया, दक्षिण अमेरिका र अफ्रिकाका धेरै देशमा प्रयोग हुन्छ। उनी भिडियोमार्फत र सकेसम्म आफैँ गएर संसारभरका डाक्टरलाई यो शल्यक्रिया सिकाउँछन्। उत्तर कोरियामा उनले गरेको कामलाई नेसनल जियोग्राफिकले वृत्तचित्र बनाएर प्रसारण गर्यो। उनको योगदानले तिलगङ्गा आँखा केन्द्र अहिले तिलगङ्गा आँखा प्रतिष्ठान बनेको छ, र संसारका प्रसिद्ध सञ्चारमाध्यमले उनको सेवाको चर्चा गरेका छन्।
११. आँखाको स्याहार र तिलगङ्गाको सपना
यो अनुच्छेदले आँखा किन जान्छ भन्ने बताउँछ: मोतीविन्दु, दृष्टिदोष, मधुमेह, बालबालिकामा हुने अन्धोपन, जलविन्दु (ग्लुकोमा), उच्च रक्तचाप र चोटपटक। आँखा जोगाउन खानपान, आहारविहार र जीवनशैलीमा ध्यान दिनुपर्छ: हरियो सागसब्जी, फलफूल, गेडागुडी र दुध आँखाका लागि राम्रा हुन्छन्; चुरोट र रक्सीले हानि गर्छन्; मोबाइल र कम्प्युटर जस्ता प्रविधि धेरै चलाउँदा आँखा सुख्खा हुने र मनमा दबाब पर्ने हुन सक्छ।
तिलगङ्गा आँखा प्रतिष्ठान विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनको सहयोगी केन्द्रका रूपमा स्थापित छ। रुइत यसलाई भविष्यमा आँखाको विश्वविद्यालय बनाउन चाहन्छन्। तिलगङ्गाको टोली देश विदेशमा घुम्ती शिविर चलाएर सेवा दिइरहेको छ, र नेपाल आँखाको लेन्स र नानी (कर्निया) मा आत्मनिर्भर भएको छ। उनी अरू देशमा पनि तिलगङ्गाजस्तै अस्पताल र अनुसन्धान केन्द्र खोल्ने योजनामा छन्।
१२. अन्धोपन घट्यो, आलोचना पनि सहे
तिलगङ्गा स्थापना हुनुअघि नेपालको कुल जनसङ्ख्याको करिब ०.८ प्रतिशत मानिस दृष्टिविहीन थिए; अहिले यो ०.३५ प्रतिशतमा झरेको छ। तिलगङ्गा र अन्धोपन निवारणमा लागेका अरू संस्थाको संयुक्त प्रयासले आँखा उपचार ठाउँ ठाउँमा पुगेको छ र आँखा स्वस्थ राख्ने चेतना पनि फैलिएको छ।
तर सुरुमा सबैले उनलाई साथ दिएनन्। नयाँ प्रविधि सुरु गर्दा कतिपयले यिनको माथा (टाउको) सट्केछ भने; नजिकका साथीले पनि आलोचना गरे। तैपनि स्वदेशी र विदेशी डाक्टरको मिहिनेत र सिर्जनशीलताले रुइत सफल हुँदै गए। पत्नी नन्दा रुइतको योगदान पनि उत्तिकै छ। सबैको साथले नै उनी विश्वका सफल डाक्टर बनेका हुन्।
०.८ प्रतिशतबाट ०.३५ प्रतिशतमा झर्नु भनेको दृष्टिविहीनता करिब कति घट्नु हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
१३. वृत्तचित्र, किताब र सम्मान
रुइतको जीवनमा आधारित धेरै वृत्तचित्र बनेका छन्। वि.सं. २०६८ मा इटालियन निर्देशक स्टेफानो लेभीले ‘आउट अफ डार्कनेस’ नामको वृत्तचित्र बनाए। अमेरिकी पत्रिका न्युयोर्क टाइम्सले उनलाई पाँच मिनेटमै आँखा नदेख्नेलाई देखाउने डाक्टर भनेर लेख्यो। अस्ट्रेलिया सरकारले उनलाई ‘अर्डर अफ अस्ट्रेलिया’ ले सम्मान गर्यो, र वि.सं. २०६३ मा उनले एसियाको नोबेल भनिने रमन म्यागसेसे पुरस्कार पाए।
उनको नेतृत्वमा तिलगङ्गाले बनाएका लाखौँ लेन्स विदेश निर्यात भइरहेका छन्। नेपाल सरकारले वि.सं. २०६९ मा उनलाई ‘राष्ट्रदीप’ पदकले विभूषित गर्यो। उनको जीवनी अङ्ग्रेजीमा पनि अस्ट्रेलियाको प्रकाशन गृह एलेन एन्ड अनविनले प्रकाशन गरेको छ।
१४. इसा अवार्ड
सन् २०२३ मा रुइतले मानवसेवाका लागि दिइने अन्तर्राष्ट्रिय इसा अवार्ड पाए। यसको रकम दश लाख अमेरिकी डलर, अर्थात् करिब तेह्र करोड नेपाली रुपियाँ थियो। अन्धोपन घटाएर मानव कल्याणमा गरेको योगदानका लागि यो पुरस्कार दिइएको हो।
१५. सादा जीवन, उच्च विचार
जीवनी उनको जीवनको सार भनेर टुङ्गिन्छ: सादा जीवन, उच्च विचार र मानवसेवाप्रतिको समर्पणले रुइत आफ्ना सपना पूरा गर्न सफल भए। सफल र लोकप्रिय हुन विदेशै जानुपर्छ भन्ने सोचलाई उनले गलत साबित गरिदिए: नेपालमै बसेर पनि संसारभरका मानिसको सेवा गर्न सकिन्छ। धैर्य, साहस, दृढ इच्छाशक्ति र सङ्घर्षले मान्छे आफ्नो लक्ष्यमा पुग्न सक्छ भन्ने प्रेरणा उनको जीवनीले दिन्छ।
जीवनीको विश्लेषण
विषयवस्तु र सन्देश
जीवनीको विषयवस्तु सन्दुक रुइतको जीवन र योगदान हो: दुर्गम गाउँमा जन्म, परदेशमा पढाइको सङ्घर्ष, बहिनीको मृत्युले जगाएको सपना, नेपालगन्जको शिविरमा आँखाको उपचार रोज्ने निर्णय, सस्तो र सरल शल्यक्रिया पद्धति र लेन्सको आविष्कार, तिलगङ्गाको स्थापना र विश्वभरको सम्मान। यसका मुख्य सन्देश हुन्
- धैर्य, साहस, दृढ इच्छाशक्ति र सङ्घर्षले जस्तोसुकै बाधा पार गर्न सकिन्छ।
- व्यक्तिगत पीडालाई अरूको सेवाको प्रेरणा बनाउन सकिन्छ।
- नेपालमै बसेर विश्वस्तरको काम गर्न सकिन्छ; सफल हुन विदेशै जानुपर्दैन।
- विज्ञान र प्रविधिलाई सस्तो र सबैको पहुँचमा पुर्याउनु नै साँचो मानवसेवा हो।
- ठुलो काम एक्लै हुँदैन; परिवार, साथी र समाजको साथ चाहिन्छ।
जीवनीका तत्त्व
| तत्त्व | यस जीवनीमा |
|---|---|
| चरित्र (व्यक्ति) | सन्दुक रुइत; बुबा सोनाम, आमा केसाङ, बहिनी याङ्ला, डा. नवीनचन्द्र राई, डा. फ्रेड हलोज, पत्नी नन्दा सहायक रूपमा। |
| घटनाक्रम | वि.सं. २०११ को जन्मदेखि सन् २०२३ को इसा अवार्डसम्म, समयक्रमअनुसार। |
| परिवेश | ओलाङचुङगोला, दार्जिलिङ, काठमाडौँ, लखनउ, नेपालगन्ज, दिल्ली, अस्ट्रेलिया, उत्तर कोरिया; वि.सं. २०११ देखि आजसम्म। |
| कथनशैली | तृतीय पुरुष: ‘उनी’, ‘उनले’; लेखक बाहिर बसेर बताउँछन्। |
| भाषाशैली | सरल, प्रशंसात्मक भाषा; चिकित्साका पारिभाषिक र अङ्ग्रेजी आगन्तुक शब्द (मोतीविन्दु, शल्यक्रिया, इन्ट्राओकुलर लेन्स, मेडिकल अफिसर); कठिन शब्दको अर्थ साथै दिइएको। |
| उद्देश्य | रुइतको जीवनबाट लगन, सेवा र देशप्रेमको प्रेरणा दिनु। |
भाषा र शैली
| पाठमा आएको अभिव्यक्ति | के बुझाउँछ |
|---|---|
| धर्तीदेखि आकाशसम्म चर्चाको शिखरमा | पृथ्वीमा मात्र होइन, आकाशको पिण्डको नामसम्म पुगेको प्रसिद्धि |
| बुबाको योजनाअगाडि आमाछोराको केही नलाग्नु | बुबाको निर्णय नै अन्तिम हुनु |
| पातको पोकामा आमाको अनुहार देख्नु | कोसेलीमै आमाको माया अनुभव गर्नु |
| पीडामाथि पीडा थपिनु | एकपछि अर्को दुःख आइपर्नु |
| मुहारमा उज्यालो छर्नु | मान्छेलाई खुसी बनाउनु |
| जीवनमा नयाँ मोड | जीवनको दिशा नै बदलिनु |
| स्वर्णिम अवसर | धेरै राम्रो, फेरि नआउन सक्ने मौका |
| माथा सट्कनु | दिमाग बिग्रनु, पागलपन चढ्नु (आलोचनाको भाषा) |
| दृष्टिका देवता | आँखाको ज्योति फर्काइदिने महान् व्यक्ति |
| सादा जीवन, उच्च विचार | सरल रहनसहन तर ठुलो सोच र आदर्श |
रुइतको व्यक्तित्व
सङ्घर्षशील: सात वर्षमै परदेश, चार पाँच वर्ष घर नआई पढाइ; बहिनीको मृत्युपछि पनि पढाइ नछोडेका।
संवेदनशील र सेवाभावी: बहिनीको पीडालाई लाखौँ बिरामीको सेवाको प्रण बनाए; बच्चाको खुसीले उनको जीवन बदल्यो।
खोजी र आविष्कारक: पुरानो महँगो पद्धतिमा चित्त नबुझाई नयाँ, सस्तो र भरपर्दो पद्धति र लेन्स बनाए।
देशप्रेमी: अस्ट्रेलियामा बस्ने प्रस्ताव छोडेर नेपाल फर्के।
धैर्यवान्: आलोचना र ‘माथा सट्केछ’ भन्ने कुरा सहेर पनि काम छोडेनन्।
सादा: विश्वभर सम्मान पाएर पनि सादा जीवन र गाउँका शिविरमा काम।
रुइतको जीवनीबाट तलकामध्ये कुन प्रेरणा पाइँदैन?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
शब्दभण्डार
कठिन शब्दको अर्थ
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| मानचित्र | नक्सा |
| हिमशृङ्खला | हिमालका पङ्क्ति, हिमालयका श्रेणी |
| भूपरिवेष्टित | चारैतिर अरू देशको जमिनले घेरिएको, समुद्रसम्म बाटो नभएको |
| विशिष्टता | अरूभन्दा फरक र उत्कृष्ट हुने गुण, खास पहिचान |
| मोतीविन्दु | आँखाको लेन्स धमिलो भएर नानीमा जालो पर्ने रोग |
| रुइतेक्टोमी | सन्दुक रुइतले विकास गरेको मोतीविन्दुको शल्यक्रिया पद्धति |
| अन्तरिक्ष | पृथ्वीको वायुमण्डलभन्दा बाहिरको आकाश |
| विख्यात | प्रसिद्ध |
| खोच | दुई पहाडबिचको गहिरो र साँघुरो ठाउँ |
| घराना | वंश, खानदान |
| सुझबुझ | बुझाइ, विवेक |
| पाङ्देन | शेर्पा, तिब्बती आदि समुदायका विवाहित महिलाले कम्मरमा अगाडि बाँध्ने धर्सादार उनी पटुका |
| ओडार | पहाडको भित्तामा बनेको गुफा |
| सङ्घर्षशील | सङ्घर्षमा लागेको, सङ्घर्षमै जीवन बिताएको |
| क्षयरोग | कीटाणुले फोक्सो आदिमा लाग्ने रोग, टीबी |
| सिकिस्त | ज्यादै बिरामी |
| प्रवेशिका | उच्च शिक्षाअघिको परीक्षा, एसएलसी |
| शिविर | केही कामका लागि अस्थायी रूपमा बनाइएको बस्ने वा काम गर्ने ठाउँ |
| मातहत | अधीन, अर्काको निर्देशनमा |
| भयावह | डरलाग्दो |
| अठोट | दृढ निर्णय |
| सर्वसुलभ | सबैले सजिलै पाउन सक्ने |
| शल्यक्रिया | चिरफार गरेर गरिने उपचार, अपरेसन |
| इन्ट्राओकुलर लेन्स | मोतीविन्दु भएको लेन्सको ठाउँमा आँखाभित्र राखिने कृत्रिम लेन्स |
| सीमान्तकृत | समाजको किनारामा पारिएका, सुविधाबाट वञ्चित |
| शोकाकुल | शोकको पीडाले छटपटाएको |
| माथा | शिर, टाउको |
| वृत्तचित्र | वास्तविक घटना वा व्यक्तिबारे बनाइएको चलचित्र |
| दृढ | अचल, अडिग, बलियो |
प्राविधिक शब्द
कुनै खास विषय वा पेसामा विशेष अर्थमा प्रयोग हुने शब्दलाई प्राविधिक (पारिभाषिक) शब्द भनिन्छ। सामान्य बोलीमा ‘आँखा बनाउनु’ भनिन्छ, तर चिकित्सामा त्यसलाई शल्यक्रिया भनिन्छ। यो पाठ चिकित्साको भएकाले यसमा धेरै प्राविधिक शब्द छन्:
| क्षेत्र | पाठका प्राविधिक शब्द |
|---|---|
| रोग | मोतीविन्दु, क्षयरोग, दृष्टिदोष, मधुमेह, जलविन्दु, उच्च रक्तचाप, दृष्टिविहीनता |
| उपचार | शल्यक्रिया, अपरेसन, शिविर, इन्ट्राओकुलर लेन्स, रुइतेक्टोमी, प्रत्यारोपण |
| पढाइ र पेसा | एमबिबिएस, एम.डी., मेडिकल अफिसर, नेत्र चिकित्सक, परामर्शदाता, छात्रवृत्ति |
| सञ्चार | वृत्तचित्र, प्रसारण, निर्देशक, प्रकाशन गृह |
प्राविधिक शब्दको अर्थ एउटै र निश्चित हुन्छ, त्यसैले विज्ञान र कानुनमा यिनैको प्रयोग गरिन्छ। धेरै प्राविधिक शब्द संस्कृत (शल्यक्रिया, दृष्टिदोष) वा अङ्ग्रेजी (लेन्स, एमबिबिएस) बाट आएका छन्।
अभ्यास: शब्दभण्डार
दिइएका शब्द र तिनका अर्थबिच जोडा मिलाउनुहोस्।
शब्द: विख्यात, शोकाकुल, मातहत, मोतीविन्दु, सर्वसुलभ, दुर्गम, माथा
अर्थ: शिर, कठिन, सहज उपलब्ध, अधीन, शोकको पीडाले छटपटाएको, आँखाको नानीमा जालो पर्ने एक रोग, प्रसिद्ध
उत्तर
दिइएका पद पदावलीको अर्थ लेखी वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्: घराना, घुँक्कघुँक्क गर्नु, जनरल फिजिसियन, दृष्टिविहीनता, शिविर
उत्तर
दिइएको अनुच्छेद (‘सन्दुक रुइतले आफ्नो उपचार पद्धतिबाट...’ देखि ‘...प्रचारप्रसार गरेका छन्।’ सम्म) बाट प्राविधिक शब्द पहिचान गरी अनुच्छेदमा प्रयोग गरिएको भन्दा अलग वाक्य बनाउनुहोस्।
उत्तर
बोध र अभिव्यक्ति
दिइएका शब्दलाई शुद्ध उच्चारण गर्नुहोस्: भूपरिवेष्टित, शृङ्खला, हृदय, सङ्कीर्ण, रुइतेक्टोमी, इन्ट्राओकुलर लेन्स
उच्चारण गर्दा ध्यान दिनुपर्ने कुरा
‘सन्दुक रुइत’ जीवनी पढी त्यसको संरचनाबारे सोधिएका प्रश्नको उत्तर भन्नुहोस्:
- क.‘सन्दुक रुइत’ जीवनी कति अनुच्छेदमा संरचित छ?
- ख.इन्ट्राओकुलर लेन्सको प्रसङ्ग कुन अनुच्छेदमा छ?
- ग.रुइतेक्टोमीको विकासबारे कुन अनुच्छेदमा वर्णन गरिएको छ?
- घ.जीवनीको तेस्रो अनुच्छेदको सार के हो?
उत्तर
‘डाक्टर बन्ने सपना बोकेका रुइतले...’ बाट सुरु हुने अनुच्छेद मौनपठन गर्नुहोस् र सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्:
- क.रुइतले वीर अस्पतालमा कति वर्ष काम गरे?
- ख.उनको ध्यान आँखाका बिरामीतिर जानुको कारण के थियो?
- ग.उनले बालबालिकाको आँखाको ज्योति फर्किएपछि कस्तो अनुभव गरे?
- घ.उनको जीवनमा नयाँ मोड कसरी सिर्जना भयो?
उत्तर
दिइएका घटनाको क्रम मिलाएर लेख्नुहोस्।
उत्तर
व्याख्या गर्नुहोस्:
- क.मानिसलाई खुसी पार्ने र छोटो समयमै उनीहरूको मुहारमा उज्यालो छर्ने कुनै बाटो छ भने त्यो आँखाको उपचार नै हो।
- ख.धैर्य, साहस, दृढ इच्छाशक्ति र सङ्घर्षबाट मानिस आफ्नो लक्ष्यमा पुग्न सक्छ।
क. को व्याख्या
ख. को व्याख्या
छोटो उत्तर दिनुहोस्:
- क.रुइतको बाल्यकाल कसरी बित्यो, लेख्नुहोस्।
- ख.रुइतेक्टोमीबाट आँखाको उपचार कसरी गरिन्छ?
- ग.सन्दुक रुइतको जीवनीबाट के प्रेरणा पाउन सकिन्छ?
उत्तर
सन्दुक रुइतले आँखाको उपचारमा पुर्याएका योगदानको चर्चा गर्नुहोस्।
नमुना उत्तर
‘सन्दुक अध्ययनशील....निरन्तरता दिइरहे।’ अनुच्छेदबाट चारओटा बुँदा टिपी सारांश लेख्नुहोस्।
उत्तर
‘सन्दुक रुइत’ जीवनीको सार पक्ष के हो, लेख्नुहोस्।
नमुना उत्तर
सन्दुक रुइतले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको छवि बनाएर आफ्नो जन्मभूमिको उचाइका लागि गरेका कार्यबाट तपाईँमा के कस्ता भाव उत्पन्न भए, लेख्नुहोस्।
नमुना उत्तर
चलचित्रबारेको अनुच्छेद पढ्नुहोस् र सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्।
पाठ्यपुस्तकको यो अनुच्छेद चलचित्रको महत्त्व, यसले दिने रोजगारी र देशको अर्थतन्त्रमा पार्ने प्रभावबारे छ। अनुच्छेद पाठ्यपुस्तकमै पढ्नुहोस्; उत्तर त्यसैका आधारमा दिइएका छन्।
- क.प्रश्नहरू
- अ.चलचित्रका दर्शक को हुन सक्छन्?
- आ.चलचित्रलाई उद्योग मान्नुको कारण के हो?
- इ.चलचित्रले के कस्ता विज्ञलाई सहयोग गर्छ?
- ई.चलचित्रले देशको अर्थतन्त्रमा पार्ने कुनै दुई सकारात्मक प्रभाव लेख्नुहोस्।
- ख.भाषिक संरचना र वर्णविन्यास पहिचान गर्नुहोस्:
- अ.‘यसले रोजगारका अरू अवसर सिर्जना गर्छ’ वाक्यलाई वाच्यमा परिवर्तन गर्नुहोस्।
- आ.अनुच्छेदबाट एउटा कर्तृवाच्य पहिचान गरी त्यसलाई कर्मवाच्यमा परिवर्तन गर्नुहोस्।
- इ.‘यो प्र विधि हो, ज्ञानको भण्डा र हो रकुनै पनिराष्ट्र, जाति र भाषा कोगौरव पनि हो’ यस वाक्यलाई पदयोग र पदवियोग मिलाई लेख्नुहोस्।
क. का उत्तर
ख. का उत्तर
हरिमाया र डाक्टर हिमलालको सन्दर्भ पढी तपाईँ पनि कसको के कार्यबाट प्रभावित हुनुभएको छ, त्यो सिकाइबाट तपाईँ आफ्नो जीवनमा के गर्नुहुन्छ, कक्षामा सुनाउनुहोस्।
नमुना प्रस्तुति
सुनाइ र बोलाइ
पाठ्यपुस्तकको सुनाइ पाठ १७ मनाङ जिल्लाबारे हो: त्यहाँको बाटो, गाउँ, तातोपानीको कुण्ड, तिलिचो ताल र हिमाल। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रले यसको रेकर्डिङ सार्वजनिक गरेको छ। सुन्नुअघि तलका प्रश्न पढ्नुहोस्।
सुनाइ पाठ १७ सुन्नुहोस् र दिइएका प्रश्नको उत्तर भन्नुहोस्:
- क.मनाङ जिल्लामा प्रवेश गरेपछिको पहिलो गाउँ कुन हो?
- ख.चामेमा रहेको कुण्डको नाम के हो?
- ग.तिलिचो ताल कति उचाइमा रहेको छ?
- घ.मनाङ जिल्लाका प्रसिद्ध तीनओटा हिमाल कुन कुन हुन्?
उत्तर
मनाङ जिल्लालाई किन हिमालपारिको जिल्ला भनिएको होला?
नमुना उत्तर
व्याकरण: वाच्य परिवर्तन
वाच्य फेरि सम्झौँ
कक्षा १० को नवौं पाठमा वाच्य पढियो। वाक्यमा कर्ता, कर्म वा क्रियाको भाव मध्ये कुन प्रधान छ भन्ने कुरालाई वाच्य भनिन्छ।
| वाच्य | के प्रधान | चिनारी | उदाहरण |
|---|---|---|---|
| कर्तृवाच्य | कर्ता | क्रिया कर्तासँग मिल्छ; सकर्मक भूतमा कर्तामा ‘ले’ | रुइतले शल्यक्रिया गरे। |
| कर्मवाच्य | कर्म | सकर्मक क्रियामा -इ- (गरियो, गरिन्छ); कर्तामा ‘द्वारा’ वा कर्ता लोप | रुइतद्वारा शल्यक्रिया गरियो। |
| भाववाच्य | क्रियाको भाव | अकर्मक क्रियामा -इ- (बसियो, हाँसियो); क्रिया सधैँ अन्य पुरुष, एकवचनमा | बिरामीहरूद्वारा शिविरमा बसियो। |
मुख्य नियम: सकर्मक क्रिया (कर्म भएको: गर्नु, लेख्नु, पढ्नु) बाट कर्मवाच्य बन्छ; अकर्मक क्रिया (कर्म नभएको: बस्नु, हाँस्नु, नाच्नु, रुनु) बाट भाववाच्य बन्छ।
वाच्य बदल्ने तरिका
कर्तृवाच्यबाट कर्मवाच्य:
१. कर्तामा ‘ले’ को सट्टा ‘द्वारा’ राख्ने (वा कर्ता हटाउने)।
२. क्रियामा -इ- जोड्ने: गर्यो → गरियो, लेख्छ → लेखिन्छ, पढ्दै छ → पढिँदै छ।
३. क्रियालाई कर्मसँग मिलाउने: लेन्सहरू बनाइए, पुरस्कार दिइयो।
कर्तृवाच्यबाट भाववाच्य:
१. कर्तामा ‘द्वारा’ राख्ने।
२. अकर्मक क्रियामा -इ- जोड्ने र क्रिया सधैँ अन्य पुरुष एकवचनमा राख्ने: हामीद्वारा नाचियो, उनीहरूद्वारा बसियो।
कर्मवाच्य वा भाववाच्यबाट कर्तृवाच्य: उल्टो गर्ने: ‘द्वारा’ हटाएर ‘ले’ वा शून्य, -इ- हटाएर क्रियालाई कर्तासँग मिलाउने: सङ्गीताद्वारा गीत गाइयो → सङ्गीताले गीत गाइन्।
‘रुइतले नयाँ लेन्स बनाए।’ को कर्मवाच्य कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
‘बिरामीहरू शिविरमा दिनभरि बसे।’ लाई कुन वाच्यमा बदल्न मिल्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास: वाच्य
तलको अनुच्छेदलाई कर्तृवाच्यमा परिवर्तन गर्नुहोस्: ‘पढ्ने वेला पढियो। खेल्ने वेला खेलियो। अरूलाई घोचपेच गरिएन। ... सफलता र असफलता एउटै सिक्काका दुई पाटा हुन् भनिन्छ।’
कर्तृवाच्यमा (कर्ता ‘म’ मानेर)
कोष्ठकमा दिएको सङ्केतका आधारमा वाच्य परिवर्तन गर्नुहोस्:
- क.एलिनाले उपन्यास लेखिन्। (कर्मवाच्य)
- ख.अशोक विज्ञान पढ्दै छन्। (कर्मवाच्य)
- ग.इमानले हामीलाई हँसाए। (कर्मवाच्य)
- घ.निर्मला राम्ररी नाचिन्। (भाववाच्य)
- ङ.अब्दुलद्वारा धेरै पढियो। (कर्तृवाच्य)
- च.सङ्गीताद्वारा गीत गाइयो। (कर्तृवाच्य)
उत्तर
रामसिंह राजवंशीबारेको अनुच्छेद पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्:
- क.यस अनुच्छेदमा प्रयोग भएका कर्तृवाच्यका क्रियापद कापीमा टिप्नुहोस्।
- ख.अनुच्छेदबाट टिपेका क्रियापदलाई कर्मवाच्य वा भाववाच्यमा बदल्नुहोस्।
उत्तर
वर्णविन्यास: त्रुटि सच्याउने
एसईईमा एउटा अनुच्छेद दिएर त्यसका वर्णविन्यासगत त्रुटि सच्याउन लगाइन्छ। त्यस्ता अनुच्छेदमा प्रायः यिनै किसिमका गल्ती लुकेका हुन्छन्:
| गल्तीको किसिम | अशुद्ध | शुद्ध | नियम |
|---|---|---|---|
| ह्रस्व र दीर्घ इ / ई | नीर्बीकार, बित्तीकै | निर्विकार, बित्तिकै | उपसर्ग निर्- ह्रस्व; -इकै प्रत्यय ह्रस्व |
| ह्रस्व र दीर्घ उ / ऊ | बाबू, अनूभूति | बाबु, अनुभूति | शब्दको अन्त्यको उ प्रायः ह्रस्व; अनु- उपसर्ग ह्रस्व |
| स, श, ष | शहज, यश्तो, बिष्फारीत | सहज, यस्तो, विस्फारित | मूल शब्दकै अक्षर: सहज (सह+ज), वि+स्फार |
| ब र व | सवै, बिष्फारीत | सबै, विस्फारित | तत्सम उपसर्ग वि- मा व; तद्भव सबै मा ब |
| क्ष र छ | छोभ | क्षोभ | तत्सम शब्दमा क्ष |
| ‘र’ का रूप | कोरध | क्रोध | व्यञ्जनपछि ‘र’ पदेन |
| पदयोग र पदवियोग | समा रोह स्थल, को हि, हेरी रहे | समारोहस्थल, कोही, हेरिरहे | एउटै शब्द र संयुक्त क्रिया जोडेर लेख्ने |
| य र ए | लियर | लिएर | -एर प्रत्यय: गरेर, लिएर, दिएर |
| लेख्य चिह्न | बोलेनन्? | बोलेनन्। | प्रश्न नभएको वाक्यमा पूर्णविराम |
अभ्यास: वर्णविन्यास
तलको अनुच्छेदमा भएका वर्णविन्यासगत त्रुटि सच्याई पुनर्लेखन गर्नुहोस्: ‘अत्यन्त नीर्बीकार शहज मन लियर बाबूषाहेब मन्त्रीज्युको जलपान समा रोह स्थलमा पुग्नेबित्तीकै ... आज उनि कुनै यश्तो माथिल्लो मानसिक इस्तरमा गएका थिए।’
शुद्ध अनुच्छेद
सच्याइएका मुख्य शब्द
रचना: बुँदाका आधारमा जीवनी
एसईईमा कुनै व्यक्तिका बारेमा बुँदा दिएर जीवनी लेख्न लगाइन्छ। बुँदालाई क्रम मिलाएर जोड्नुपर्छ: परिचय, जन्म र परिवार, शिक्षा, काम र योगदान, सम्मान, र अन्त्यमा व्यक्तिको महत्त्व। लेख्ने योजना एकाइ ५ को जीवनी लेख्ने योजना मा छ। बुँदा धेरै हुँदा सबै सार्नुभन्दा मुख्य घटना छानेर जोड्नु राम्रो हुन्छ।
दिइएका बुँदाका आधारमा भगत सर्वजित विश्वकर्माको जीवनी तयार पार्नुहोस्।
नमुना जीवनी
पत्रपत्रिकाबाट भाषा, साहित्य वा गीतसङ्गीतका क्षेत्रमा योगदान दिने व्यक्तिको जीवनीसम्बद्ध विषयवस्तु खोजी गरी कक्षामा सुनाउनुहोस्।
कसरी गर्ने
पुस्तकका सबै प्रश्नको अभ्यास गर्नुहोस्; नमिलेका प्रश्न छुट्टै देखिन्छन् →
परीक्षामा
‘निर्मला राम्ररी नाचिन्।’ को भाववाच्य कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
तलकामध्ये वर्णविन्यास शुद्ध भएको शब्दसमूह कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
यो पाठ्यपुस्तकको सहायक सामग्री हो, पाठ्यपुस्तकको सट्टा होइन। विद्यालयमा पढाइने पुस्तक नै पढ्नुहोस् र कुनै कुरा फरक परे शिक्षकको कुरा मान्नुहोस्। गल्ती भेटे हामीलाई भन्नुहोस्।