निवेदन

निवेदन भनेको के हो?

कुनै व्यक्ति वा समूहले कार्यालय, संस्था वा पदाधिकारीसमक्ष आफ्नो कुरा, समस्या वा माग राखेर केही गरिदिन अनुरोध गर्दै लेख्ने पत्रलाई निवेदन भनिन्छ। बिदा माग्न, छात्रवृत्ति माग्न, कुनै सुविधा वा सहयोग माग्न, गुनासो राख्न वा कुनै समस्या समाधान गरिदिन अनुरोध गर्न निवेदन लेखिन्छ। निवेदन लेख्ने व्यक्ति निवेदक कहलाउँछ।

निवेदन कार्यालयीय चिठी को एउटा किसिम हो, त्यसैले यसको ढाँचा निश्चित हुन्छ र भाषा औपचारिक हुन्छ। तर यसमा माग्ने पक्ष र दिन सक्ने पक्ष बराबर हुँदैनन्: निवेदकले अधिकार भएको व्यक्तिसँग अनुरोध गर्छ। त्यसैले निवेदनको भाषा विनम्र हुन्छ र यो प्रायः ‘…गरिदिनुहुन अनुरोध गर्छु’ जस्ता वाक्यमा टुङ्गिन्छ।

किसिम	कसले कसलाई	उद्देश्य	भाषा
घरायसी चिठी	परिवारका सदस्य, साथीभाइ, आफन्तबिच	हालखबर, माया, सल्लाह	आत्मीय, अनौपचारिक
निवेदन	व्यक्ति वा समूहले कार्यालय वा पदाधिकारीलाई	केही माग्न, अनुमति लिन, समस्या राख्न	विनम्र, औपचारिक
कार्यालयीय चिठी	एउटा कार्यालयले अर्को कार्यालयलाई	संस्थागत काम	औपचारिक, निश्चित ढाँचा

बालक्लब

विद्यालय वा टोलमा बालबालिका आफैँ मिलेर बनाएको र आफैँ चलाउने संस्थालाई बालक्लब भनिन्छ। यसले बालबालिकालाई आफ्ना कुरा राख्ने ठाउँ दिन्छ, उनीहरूका अधिकारबारे सचेत बनाउँछ, र खेलकुद, सरसफाइ, अतिरिक्त क्रियाकलाप तथा सचेतनाका काममा अगुवाइ गर्न सिकाउँछ। बालक्लबका अध्यक्ष, सचिव र सदस्य बालबालिका नै हुन्छन्; शिक्षक वा अभिभावकले सहयोग र मार्गदर्शन मात्र गर्छन्।

पाठको निवेदन यस्तै एउटा बालक्लबले लेखेको हो। निवेदनमा उल्लेख भए अनुसार यो क्लब रामेछाप नगरपालिकाको साँघुटारमा रहेको श्री हिमगङ्गा माध्यमिक विद्यालयमा गठन भएको हो र यसको नाम सिर्जनशील बालक्लब हो।

पाठको निवेदन बालक्लबका अध्यक्षले रामेछाप नगरपालिका, वडा नम्बर ३ का अध्यक्षलाई लेखेका हुन्। निवेदनको विषय आर्थिक सहयोग हो। निवेदनका भाग माथिदेखि तलसम्म यसरी आएका छन्।

१. मिति

पानाको माथि दायाँतिर मिति लेखिन्छ। पाठको निवेदनमा मिति २०७८।०८।२१ छ, अर्थात् वि.सं. २०७८ मङ्सिर २१ गते। मितिले निवेदन कहिले लेखिएको हो भन्ने देखाउँछ।

२. पाउनेको पद र कार्यालय

मितिभन्दा तल बायाँतिर निवेदन जसलाई लेखिएको हो, उहाँको पद लेखिन्छ: श्री अध्यक्षज्यू,। निवेदन व्यक्तिको नाममा भन्दा पदमा लेखिन्छ, किनकि काम पदले गर्छ; अध्यक्ष फेरिए पनि निवेदन उही कार्यालयमा पुग्छ। ‘श्री’ र ‘ज्यू’ आदर जनाउने शब्द हुन्।

३. ठेगाना

पदको ठिक तल कार्यालयको ठेगाना आउँछ: रामेछाप नगरपालिका, वडा नम्बर ३, रामेछाप, बागमती प्रदेश। ठेगानामा सानो एकाइबाट ठुलो एकाइतिर लेखिन्छ: वडा, पालिका, जिल्ला, अनि प्रदेश। ठेगानाको अन्त्यमा पूर्णविराम लाग्छ।

४. विषय

बिचमा विषय: आर्थिक सहयोग सम्बन्धमा। लेखिएको छ। विषयले निवेदन केबारे हो भन्ने कुरा एक हरफमै बताउँछ। कार्यालयमा दिनहुँ धेरै निवेदन आउँछन्; विषय पढेरै कर्मचारीले यो कुन शाखामा पठाउने वा कसले हेर्ने भनेर छुट्याउँछन्। विषय प्रायः ‘…सम्बन्धमा’ वा ‘…बारे’ मा टुङ्गिन्छ।

५. सम्बोधन

महोदय, अर्थात् आदरणीय व्यक्तिलाई गरिने औपचारिक सम्बोधन। निवेदनमा ‘प्रिय’ वा ‘आदरणीय दाइ’ जस्ता घरायसी सम्बोधन आउँदैनन्।

६. मुख्य भाग

निवेदनको मुख्य भाग उपर्युक्त सम्बन्धमा बाट सुरु हुन्छ, अर्थात् ‘माथि विषयमा लेखिएको कुराका बारेमा’। पाठको निवेदनको मुख्य भाग तीन अनुच्छेदमा छ:

पहिलो अनुच्छेद: परिचय। हिमगङ्गा माध्यमिक विद्यालयमा बालबालिकाको संरक्षण र सुरक्षा गर्न तथा विद्यार्थीका शैक्षिक र अतिरिक्त क्रियाकलापमा थप मदत गर्न बालक्लब गठन भएको छ, र यस क्लबले विभिन्न सचेतनामूलक कार्यक्रम चलाउन लागेको छ। यति पढेपछि वडाध्यक्षलाई निवेदन कसको हो र केबारे हो भन्ने थाहा हुन्छ।

दोस्रो अनुच्छेद: किन चाहियो? हरेक टोल र गाउँमा बालविवाह र बालहिंसा रोक्न सचेतना जगाउनु अत्यावश्यक छ। बालबालिकामाथि घरेलु, सामाजिक र लैङ्गिक हिंसा अझै पूरै रोकिएको छैन; सञ्चारमाध्यममा आउने समाचारले यो कुरा देखाइरहेका छन्। घर, छिमेक र विद्यालयमा बालबालिकालाई आइपर्ने समस्या समाधान गर्न बालक्लबले सघाउन सक्छ। विद्यालयमा साइबर (इन्टरनेट र मोबाइलको संसार) को सदुपयोग र साइबर अपराधबारे सचेतना पनि चाहिएको छ। यसका लागि पहिले किशोरकिशोरीलाई नै सचेत बनाउनुपर्छ: उनीहरूले साथीहरूबिच आफ्ना समस्या खुलेर भन्न, छलफल गर्न र समाधानको बाटो खोज्न सक्ने क्षमता विकास गर्ने कार्यक्रम चाहिन्छ। यसका लागि किशोरकिशोरीको एउटा मूल समूह र त्यसमुनि उपसमूह बनाउनुपर्छ, अनि उनीहरूलाई सिर्जनात्मक कौशल, आशावादी सोच र जीवनोपयोगी सिप का बारेमा सिकाउनुपर्छ।

तेस्रो अनुच्छेद: के गरिँदै छ र के माग गरिएको छ? बालक्लबले आमा समूह र युवा क्लब जस्ता सामाजिक संस्थासँग सहकार्य गर्न सक्छ र समाजका विकृति तथा विसङ्गति विरुद्ध काम गर्न सक्छ। बालविवाह, बालहिंसा र दुर्व्यवहार घटाउन सङ्घसंस्था र स्थानीय निकायको भूमिका ठुलो हुन्छ। बालक्लबले पहिले विद्यालयमा, अनि समाजमा गएर सचेतना फैलाउने उद्देश्य राखेको छ: बिदाको दिन गाउँ र सहरका मुख्य ठाउँमा लघुनाटक, प्रहसन, सूचना प्रवाह र छलफलका कार्यक्रम गर्ने योजना छ। यसका लागि क्लबले अक्षयकोष खडा गरिसकेको छ; विद्यालयका शिक्षक र कर्मचारीले आफ्नो एक दिनको तलब त्यस कोषमा जम्मा गरेर हौसला दिएका छन्।

यो क्रम ध्यान दिएर हेर्नुहोस्: पहिले हामी को हौँ र के गर्दै छौँ, अनि यो काम किन जरुरी छ, अनि हामीले आफैँ के गरिसक्यौँ, अनि मात्र तपाईँसँग के चाहियो। आफैँले पनि प्रयास गरिसकेको देखाउँदा अनुरोध बलियो हुन्छ।

७. अनुरोध

मुख्य भागको अन्त्यमा निवेदकले चाहेको कुरा एउटा स्पष्ट वाक्यमा भनिन्छ: वडा कार्यालयबाट पनि आर्थिक सहयोग गरी विद्यार्थीको सत्प्रयास (राम्रो प्रयास) लाई मार्गदर्शन र थप हौसला दिइदिनुहुन हार्दिक अनुरोध गरिएको छ। परीक्षामा निवेदन लेख्दा यो वाक्य छुटाउनु हुँदैन: निवेदनको सबैभन्दा मुख्य कुरा नै यही हो।

८. निवेदक

अन्त्यमा दायाँतिर निवेदक लेखिन्छ, त्यसमुनि दस्तखत गर्ने ठाउँ, नाम, अनि आवश्यकताअनुसार पद र ठेगाना। पाठको निवेदनमा नामको ठाउँ खाली छोडिएको छ र पद अध्यक्ष, सिर्जनशील बालक्लब, हिमगङ्गा माध्यमिक विद्यालय लेखिएको छ। विद्यार्थीले लेख्दा नाम, कक्षा, रोल नम्बर र दस्तखत राखिन्छ।

निवेदनको भाषा

निवेदनको भाषा घरायसी चिठीको भन्दा धेरै फरक हुन्छ। पाठको निवेदनमा यी विशेषता देखिन्छन्:

• विनम्र र आदरार्थी: यहाँ समक्ष विनम्र निवेदन गर्छु, प्रदान गरिदिनुहुन हार्दिक अनुरोध गर्छु, महोदय। ‘दिनुहोस् न’, ‘दिइहाल्नुस्’ जस्ता बोलचालका रूप आउँदैनन्।
• कामकाजका शब्द: उपर्युक्त, समक्ष, निवेदक, समाधानार्थ, सहजीकरण, न्यूनीकरण। धेरैजसो तत्सम शब्द छन्, जसले भाषालाई औपचारिक बनाउँछन्।
• व्यक्ति कम झल्काउने वाक्य: गठन गरिएको छ, आवश्यक देखिएको छ, गर्नुपर्ने देखिन्छ। ‘मलाई लाग्छ’ भन्दा ‘देखिन्छ’ औपचारिक सुनिन्छ।
• तथ्य र कारण: समस्या किन छ भन्ने कुरा समाचार र अनुभवबाट देखाइएको छ; अनावश्यक भावुकता र प्रशंसा छैन।
• एउटै विषय: निवेदनमा धेरै कुरा आए पनि सबै एउटै मागतिर डोर्‍याउँछन्: सचेतना कार्यक्रमका लागि सहयोग।

राम्रो निवेदनका गुण

गुण	के गर्ने	के नगर्ने
स्पष्ट	के चाहियो, कति, कहिलेसम्म, प्रस्ट लेख्ने	‘केही सहयोग गरिदिनुहोला’ जस्तो अस्पष्ट माग
छोटो	कारण दुई चार वाक्यमा, एउटै विषय	आफ्नो लामो इतिहास, नचाहिने कुरा
विनम्र	‘अनुरोध गर्छु’, ‘गरिदिनुहुन’	आदेश, गुनासोको कडा भाषा वा धम्की
पूर्ण	मिति, पद, ठेगाना, विषय, निवेदकको नाम र दस्तखत	पढ्नेले फेरि सोध्नुपर्ने गरी कुरा छुटाउने
शुद्ध	वर्णविन्यास, लेख्य चिह्न र पदसङ्गति जाँच्ने	एउटै निवेदनमा कतै ‘गर्छु’, कतै ‘गर्छौँ’

कठिन शब्दको अर्थ

पाठमा आएका कठिन शब्द र तिनका अर्थ तल छन्। रेखाङ्कित शब्दमा थिच्दा नेपाली शब्द मा त्यसको अङ्ग्रेजी अर्थ, नेपाली अर्थ र उदाहरण देखिन्छ।

शब्द	अर्थ
निवेदक	निवेदन लेख्ने वा दिने व्यक्ति
उपर्युक्त	माथि भनिएको, माथि लेखिएको
समक्ष	सामुन्ने; कसैका अगाडि
बालक्लब	बालबालिका आफैँ मिलेर बनाएको र चलाउने संस्था
सचेतनामूलक	सचेतना वा सतर्कता फैलाउने खालको
हिंसा	अरूलाई पीडा दिने वा हानि पुर्‍याउने काम
सहजीकरण	काम सजिलो र सरल बनाइदिने काम
विमर्श	कुनै विषयमा गरिने विचार, छलफल वा बहस
जीवनोपयोगी	जीवनमा काम लाग्ने
सहकार्य	मिलेर, सँगसँगै गरिने काम
विकृति	बिग्रिएको वा नराम्रो रूप; समाजमा देखिने खराब चलन
विसङ्गति	मेल नखाने वा उल्टो कुरा; असङ्गति
दुर्व्यवहार	खराब वा अनुचित व्यवहार
न्यूनीकरण	घटाउने वा कम गर्ने काम
लघुनाटक	छोटो नाटक
प्रहसन	हँसाउने वा मनोरञ्जन दिने उद्देश्यले तयार पारिने छोटो नाटक
प्रवाह	प्रचारप्रसार; फैलाउने काम
हकहित	अधिकार र भलाइ
अक्षयकोष	मूल रकम नघटाई बैङ्कमा राखिने र ब्याज मात्र खर्च गरिने कोष
सत्प्रयास	राम्रो काम गर्नका लागि गरिएको प्रयास
मार्गदर्शन	बाटो देखाउने काम; उचित सल्लाह
हौसला	काम गर्ने जाँगर, उत्साह

सिङ्गो शब्द र सङ्क्षिप्त शब्द

धेरै शब्दले भन्नुपर्ने अर्थ एउटै शब्दले दिन्छ भने त्यस्तो शब्दलाई सिङ्गो शब्द भनिन्छ। ‘पत्रपत्रिकाका लागि समाचार सङ्कलन र तयार गर्ने व्यक्ति’ भन्नुको सट्टा ‘पत्रकार’ भने पुग्छ। सिङ्गो शब्दले भाषा छोटो र कसिलो बनाउँछ।

सिङ्गो शब्द	धेरै शब्दमा भन्दा
पत्रकार	समाचार सङ्कलन गर्ने र लेख्ने व्यक्ति
शताब्दी	सय वर्षको अवधि
न्वागी	नयाँ अन्न भित्र्याएर पहिलो पटक खाने चाड वा कर्म
परम्परा	पहिलेदेखि चलिआएको चलन
निवेदक	निवेदन लेख्ने व्यक्ति
अक्षयकोष	मूल रकम नघट्ने गरी राखिएको कोष

कुनै संस्था, कार्यालय वा पदको लामो नामका हरेक शब्दको पहिलो अक्षर टिपेर बनाइएको छोटो रूपलाई सङ्क्षिप्त शब्द भनिन्छ। हरेक अक्षरपछि (.) चिह्न राखिन्छ: नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान → ने.प्र.प्र., राष्ट्रिय समाचार समिति → रा.स.स., काठमाडौँ महानगरपालिका → का.म.पा., प्रमुख जिल्ला अधिकारी → प्र.जि.अ., विक्रम संवत् → वि.सं.। अङ्ग्रेजीमा पनि यस्तै हुन्छ: SEE, NEB।

अर्को भाषाबाट नेपालीमा आएका फोन, टेलिभिजन, फेसबुक जस्ता शब्दलाई आगन्तुक शब्द भनिन्छ। यिनको विस्तृत चर्चा व्याकरणमा छ।

अभ्यास: शब्दभण्डार

पाठ्यपुस्तकको सुनाइ पाठ ४ एउटा सम्मानपत्र हो। कुनै व्यक्तिले समाज वा संस्थाका लागि गरेको योगदानको कदर गर्दै संस्थाले दिने औपचारिक पत्रलाई सम्मानपत्र भनिन्छ। सुनाइ पाठ यहाँ सारिएको छैन। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रले यसको रेकर्डिङ सार्वजनिक गरेको छ; त्यो तल सुन्न सकिन्छ। पहिले तलका प्रश्न पढ्नुहोस्, अनि आवश्यक भए दुई तीन पटक सुन्नुहोस्।

शब्द कहाँबाट आउँछन्?

‘साथी’ का लागि नेपालीमा तीन शब्द छन्: मित्र, मित र दोस्त। तीनैको अर्थ उस्तै छ, तर तीनै फरक ठाउँबाट आएका हुन्। नेपाली भाषा संस्कृतको परम्पराबाट विकसित भएको हो, त्यसैले यसका धेरैजसो शब्द संस्कृतबाट आएका छन्; केही शब्द अरू भाषाबाट पनि भित्रिएका छन्। शब्द कुन स्रोतबाट आएको हो भन्ने आधारमा नेपालीका शब्द तीन किसिमका हुन्छन्:

किसिम	के हो	उदाहरण
तत्सम	संस्कृतबाट रूप नबदली जस्ताको तस्तै नेपालीमा आएका शब्द	मित्र, क्रम, अभ्यास, मनुष्य, अग्नि, दुग्ध
तद्भव	संस्कृतबाट आएर बोलचालमा रूप बदलिएका शब्द	मित, मान्छे, आगो, दुध, काम
आगन्तुक	संस्कृतबाहेक अरू भाषाबाट नेपालीमा आएका शब्द	दोस्त, रोल, आदत, आदमी, किताब

पाठ्यपुस्तकको तालिकामा हरेक हरफमा एउटै अर्थका तीन स्रोतका शब्द छन्:

तत्सम	तद्भव	आगन्तुक
मित्र	मित	दोस्त (फारसी)
क्रम	पालो	रोल (अङ्ग्रेजी)
अभ्यास	बानी	आदत (अरबी)
मनुष्य	मान्छे	आदमी (अरबी)

यस तालिकामा मित र मान्छे आफ्नै हरफका तत्सम शब्द मित्र र मनुष्य बाटै बनेका हुन्। पालो र बानी भने अर्थ मिल्ने तद्भव शब्द हुन्, क्रम र अभ्यास बाट बनेका होइनन्।

तत्सम शब्द

तत्सम को शाब्दिक अर्थ हो ‘त्यस (संस्कृत) सँग समान’। यी शब्द संस्कृतमा जस्ता छन्, नेपालीमा पनि त्यस्तै लेखिन्छन्: विद्यालय, शिक्षक, परीक्षा, समाचार, सूचना, जीवन, वर्ष, ध्यान, पुस्तक। औपचारिक लेखाइ, कार्यालय, समाचार र पाठ्यपुस्तकमा तत्सम शब्द धेरै आउँछन्; त्यसैले पाठको निवेदनमा पनि उपर्युक्त, समक्ष, संरक्षण, न्यूनीकरण, सहजीकरण जस्ता तत्सम शब्द भरिएका छन्।

तत्सम शब्द चिन्ने केही सङ्केत छन्। ऋ वा यसको मात्रा (ृ), ष, क्ष, त्र, ज्ञ, विसर्ग (ः), र धेरै संयुक्त अक्षर प्रायः तत्सम शब्दमा भेटिन्छन्: कृषक, विषय, शिक्षा, मित्र, ज्ञान, प्रायः, संस्कृति। तर यी सङ्केत मात्र हुन्, नियम होइनन्।

तद्भव शब्द

तद्भव को अर्थ हो ‘त्यस (संस्कृत) बाट उत्पन्न’। संस्कृतका शब्द धेरै पुस्तासम्म मानिसको बोलीमा चल्दा उच्चारण सजिलो हुने गरी बदलिए। धेरै शब्द बिचमा प्राकृत भाषा हुँदै आए। जस्तै, संस्कृतको ग्राम प्राकृतमा गाम हुँदै नेपालीमा गाउँ भयो; कर्म प्राकृतमा कम्म हुँदै काम भयो। यसरी बनेका शब्द तद्भव हुन्।

तद्भव बन्दा प्रायः यस्ता परिवर्तन हुन्छन्:

के हुन्छ	उदाहरण
संयुक्त अक्षर सरल हुन्छ	अग्नि → आगो, दुग्ध → दुध, हस्ती → हात्ती
आधा ‘र्’ झर्छ	कर्म → काम, सर्प → साँप, कर्ण → कान
श, ष प्रायः स बन्छन्	अश्रु → आँसु, शत → सय
क्ष प्रायः छ, ख बन्छ	पक्षी → पन्छी, क्षेत्र → खेत
व प्रायः ब बन्छ	वर्त्म → बाटो, व्याघ्र → बाघ
अनुनासिक थपिन्छ	दन्त → दाँत, ग्राम → गाउँ

आगन्तुक शब्द

आगन्तुक को अर्थ ‘बाहिरबाट आएको’ वा ‘पाहुना’ हो। नयाँ वस्तु, विचार र प्रविधि आउँदा तिनका नाम पनि सँगै आउँछन्। यसरी फारसी, अरबी, अङ्ग्रेजी, हिन्दी र नेपालभित्रकै अरू भाषाका शब्द नेपालीमा भित्रिए। यी सबै आगन्तुक शब्द हुन्:

स्रोत भाषा	उदाहरण
अङ्ग्रेजी	फोन, स्कुल, बैङ्क, क्लब, टेलिभिजन, इन्टरनेट, मेयर
अरबी	किताब, हिसाब, तलब, मदत, अखबार, करिब, आदत
फारसी	दोस्त, कोसिस, जागिर, हप्ता, हजार, अचार, पनिर
नेपालका अरू भाषा	डम्फु, सेलो (तामाङ, शेर्पा जस्ता भोटबर्मेली भाषा), रोदी (गुरुङ)

शब्द कुन स्रोतको हो भन्ने अन्तिम निर्णय शब्दकोशले गर्छ। नेपाली बृहत् शब्दकोशमा हरेक शब्दसँग कोष्ठमा स्रोत दिइएको हुन्छ: [सं.] भए तत्सम, [सं. अश्रु] जस्तो संस्कृतको अर्कै रूप दिइएको भए तद्भव, अनि [अ.] अरबी, [फा.] फारसी, [अङ्.] अङ्ग्रेजी।

मूल र व्युत्पन्न शब्द

शब्दलाई बनोटका आधारमा पनि छुट्याइन्छ। अर्थ नबिग्रने गरी अझ सानो टुक्रामा फुटाउन नसकिने शब्दलाई मूल शब्द भनिन्छ: घर, गोठ, किताब, देश, कवि, रक्षा, ऊ। मूल शब्दमा उपसर्ग, प्रत्यय वा विभक्ति लागेर, दुई शब्द मिलेर (समास) वा एउटै शब्द दोहोरिएर (द्वित्व) बनेका शब्दलाई व्युत्पन्न शब्द भनिन्छ।

कसरी बन्यो	मूल शब्द	व्युत्पन्न शब्द
अगाडि उपसर्ग लागेर	देश, रक्षा, जय	विदेश, सुरक्षा, विजय
पछाडि प्रत्यय लागेर	समाज, कृति, सिप	सामाजिक, कृतित्व, सिपालु
विभक्ति वा बहुवचन लागेर	राम, उनी	रामको, उनीहरू
दुई शब्द मिलेर (समास)	गाई, गोठ; बाल, विवाह	गाईगोठ, बालविवाह
शब्द दोहोरिएर (द्वित्व)	घर, टोल	घरघर, टोल टोल

व्युत्पन्न शब्दबाट लागेको अंश हटाउँदा मूल शब्द भेटिन्छ: सामाजिक बाट इक हटाउँदा समाज (बिचका स्वर पनि फेरिएका छन्), विदेश बाट वि हटाउँदा देश। एउटै मूल शब्दबाट धेरै व्युत्पन्न शब्द बन्छन्: कृति बाट आकृति, प्रकृति, कृतित्व।

अभ्यास: व्याकरण

एकाइ ३ मा ह्रस्व उकार कहाँ लेखिन्छ भन्ने सिकियो: नेपालीका धेरैजसो शब्दमा ह्रस्व उ लाग्छ। दीर्घ ऊकार कम ठाउँमा लेखिन्छ, त्यसैले तिनै ठाउँ सम्झे पुग्छ।

शब्दको सुरुमा

• संस्कृतमै दीर्घ भएका तत्सम शब्द: पूर्ण, भूमि, मूल, सूर्य, दूर, भूगोल, पूर्व, सूचना।

शब्दको बिचमा

• संस्कृतमै दीर्घ भएका तत्सम शब्द: सम्पूर्ण, अपूर्व, मयूर, आभूषण, कुतूहल, अनुभूति, विभूति, न्यूनीकरण।
• दीर्घ ऊ भएको शब्द अर्को शब्दसँग जोडिँदा: फलफूल, बन्नुपूर्व।

शब्दको अन्त्यमा

• सर्वनाम ‘ऊ’ र ‘आफू’: ऊ आयो, आफू पनि जाऊ।
• बहुवचनको ‘हरू’: केटाहरू, उनीहरू, साथीहरू।
• नाता जनाउने केही शब्द: सासू, माइजू, भाउजू, फुपू।
• आज्ञा, अनुरोध र इच्छा जनाउने केही क्रियापद: जाऊ, खाऊ (आज्ञा); दिनू, लिनू (अनुरोध); गरूँ, हेरूँ, जाऊँ (इच्छा)।
• केही थर र नाम: लिम्बू।

शब्दको अन्त्यमा व्यञ्जनपछि दीर्घ ऊ मात्रा (ू) का रूपमा लाग्छ: सासू। स्वरपछि भने पूरै ‘ऊ’ अक्षर लेखिन्छ: जाऊ, खाऊ।

विभक्ति लाग्दा दीर्घ ऊ बदलिँदैन: आफूलाई, माइजूले, केटाहरूको। सुरु, बिच र अन्त्य छुट्याउँदा भने विभक्तिअघिको शब्द हेरिन्छ: आफूलाई मा ‘आफू’ को अन्त्यमा दीर्घ ऊ छ।

अभ्यास: वर्णविन्यास

घरायसी चिठी

परिवारका सदस्य, आफन्त वा साथीलाई लेखिने चिठी घरायसी चिठी हो। यसको भाषा आत्मीय हुन्छ, तर ढाँचा निश्चित हुन्छ:

१. माथि दायाँ: लेख्नेको ठेगाना र त्यसको ठिक तल मिति।
२. बायाँ, एक हरफ छोडेर: सम्बोधन र अभिवादन (आदरणीय दाइ, सादर नमस्कार।)।
३. सुरु: आफ्नो कुशल र पाउनेको कुशलता सोधेर विषयमा प्रवेश।
४. मुख्य भाग: लेख्नुपर्ने मुख्य कुरा अनुच्छेद अनुच्छेदमा।
५. अन्त्य: कुरा टुङ्ग्याएर अरूलाई सम्झना वा शुभकामना।
६. अन्त्यमा दायाँ: पाउनेसँगको नाता (तपाईँको भाइ), दस्तखत र नाम।