कार्यालयीय चिठी

कार्यालयीय चिठी भनेको के हो?

एउटा कार्यालयले अर्को कार्यालय वा कुनै व्यक्तिलाई कामको सिलसिलामा पठाउने चिठीलाई कार्यालयीय चिठी भनिन्छ। सरकारी कार्यालय, विद्यालय, अस्पताल, बैङ्क, सङ्घसंस्था सबैले यस्ता चिठी लेख्छन्: कुनै काम माग्न, जानकारी दिन, कसैलाई कुनै काममा खटाउन, बैठकमा बोलाउन वा कुनै निर्णय सुनाउन।

यस्तो चिठी व्यक्तिको नभई कार्यालयको हुन्छ। लेख्ने र पाउने दुवै पक्ष कार्यालय भएकाले यसमा व्यक्तिगत भावना, माया वा गुनासो आउँदैनन्; कामको कुरा मात्र छोटो, प्रस्ट र औपचारिक भाषामा आउँछ। चिठीमा सही गर्ने व्यक्ति सरुवा भएर गए पनि चिठी कार्यालयमा दर्ता भएर रहन्छ, र अर्को कर्मचारीले पढेर काम अघि बढाउन सक्छ।

किसिम	कसले कसलाई	उद्देश्य	भाषा
घरायसी चिठी	परिवारका सदस्य, साथीभाइ, आफन्तबिच	हालखबर, माया, सल्लाह	आत्मीय, अनौपचारिक
निवेदन	व्यक्ति वा समूहले कार्यालय वा पदाधिकारीलाई	केही माग्न, अनुमति लिन, समस्या राख्न	विनम्र, औपचारिक
कार्यालयीय चिठी	एउटा कार्यालयले अर्को कार्यालय वा व्यक्तिलाई	काम माग्न, खटाउन, जानकारी दिन	औपचारिक, निश्चित ढाँचा

एकाइ ४ मा निवेदन पढियो। निवेदनमा एउटा व्यक्तिले अधिकार भएको कार्यालयसँग अनुरोध गर्छ; कार्यालयीय चिठीमा भने दुई कार्यालय आपसमा कामको कुरा गर्छन्, त्यसैले यसमा ‘निवेदक’ हुँदैन, सही गर्ने अधिकारीको पद हुन्छ।

चिठी पठाउने र पाउने

पाठको चिठी लेख्ने कार्यालय लुम्बिनी प्रदेश शिक्षा तालिम केन्द्र, रुपन्देही हो, जुन प्रदेश सरकारअन्तर्गत रहेर विद्यालयका शिक्षकलाई तालिम दिन्छ। चिठी पाउने कार्यालय पाठ्यक्रम विकास केन्द्र, सानोठिमी, भक्तपुर हो। यही केन्द्रले विद्यालय तहको पाठ्यक्रम बनाउँछ र पाठ्यपुस्तक तयार पार्छ; तपाईँले पढिरहनुभएको नेपाली पाठ्यपुस्तक पनि यही केन्द्रको हो।

दुई कार्यालयबिचको काम यस्तो छ: पाठ्यक्रम विकास केन्द्रले कक्षा ९–१० को नेपाली पाठ्यक्रम परिमार्जन गरी नयाँ पाठ्यपुस्तक बनायो; नयाँ पाठ्यपुस्तक कसरी पढाउने भनेर शिक्षकलाई सिकाउने काम तालिम केन्द्रको हो; त्यसका लागि पाठ्यक्रम बुझेका विज्ञ चाहियो।

पाठको चिठीका भाग माथिदेखि तलसम्म यसरी आएका छन्। चिठीअघि पाठ्यपुस्तकमै दिइएको कार्यालयीय चिठीको परिचय पनि यही क्रम बताउँछ: माथि मिति, बायाँ पाउने कार्यालय र ठेगाना, त्यसमुनि विषय, अनि विवरण, अन्त्यमा सही गर्ने व्यक्तिको नाम, पद र कार्यालय, र आवश्यक भए बोधार्थ।

१. पठाउने कार्यालयको नाम र ठेगाना

पानाको माथि बिचमा तीन हरफ छन्: प्रदेश सरकार, लुम्बिनी प्रदेश शिक्षा तालिम केन्द्र र रुपन्देही। यसलाई सिरानको ठेगाना वा लेटरप्याड भनिन्छ। धेरैजसो कार्यालयका पानामा यो भाग पहिल्यै छापिएको हुन्छ, कतिपयमा फोन नम्बर, इमेल र वेबसाइट पनि। सरकारी कार्यालयको भए सबैभन्दा माथि कुन सरकारअन्तर्गतको हो भन्ने लेखिन्छ: नेपाल सरकार, प्रदेश सरकार वा कुनै नगरपालिका, गाउँपालिका।

२. पत्र सङ्ख्या र चलानी नम्बर

बायाँतिर प.सं. (पत्र सङ्ख्या) र च.नं. (चलानी नम्बर) का लागि ठाउँ छ। प.सं. मा चिठीको सङ्ख्या र चालु आर्थिक वर्ष लेखिन्छ (जस्तै ३४/२०८३/८४)। कार्यालयबाट बाहिर जाने हरेक चिठी चलानी किताब मा चढाइन्छ र त्यसको नम्बर चिठीमा लेखिन्छ। पाउने कार्यालयले पनि आएको चिठी दर्ता किताब मा चढाउँछ। यसरी पछि ‘फलानो चिठी कहिले, कहाँ गयो?’ भनेर खोज्न सकिन्छ, र जवाफ लेख्दा ‘त्यस केन्द्रको च.नं. … मितिको पत्र’ भनेर कुन चिठीको जवाफ हो भन्ने देखाउन सकिन्छ। पाठको चिठीमा यी नम्बर नमुनाका लागि खाली छोडिएका छन्।

३. मिति

दायाँतिर मिति लेखिन्छ। पाठको चिठीमा यो ठाउँ पनि खाली छ, तर चिठीभित्रको कुराबाट यो वि.सं. २०७८ चैतको तालिमभन्दा केही दिनअघि लेखिएको बुझिन्छ। मिति प्रायः २०८३।०७।१८ जस्तो साल, महिना, गतेको क्रममा लेखिन्छ।

४. पाउने कार्यालय र ठेगाना

मितिमुनि बायाँतिर ‘श्री’ लेखेर पाउने कार्यालयको नाम र त्यसमुनि ठेगाना आउँछ: श्री पाठ्यक्रम विकास केन्द्र, सानोठिमी भक्तपुर। कार्यालयको प्रमुखलाई लेख्दा पद पनि लेख्न सकिन्छ: श्री कार्यकारी निर्देशकज्यू, वा श्री प्रमुखज्यू,। ठेगानाको अन्त्यमा पूर्णविराम लाग्छ।

५. विषय

बिचमा विषय: नेपाली विषयका विज्ञ उपलब्ध गराइदिनुहुन। लेखिएको छ। विषयले चिठी केबारे हो भन्ने कुरा एक हरफमै बताउँछ। ठुलो कार्यालयमा दिनहुँ धेरै चिठी आउँछन्; विषय पढेरै कर्मचारीले चिठी कुन शाखामा पठाउने भनेर छुट्याउँछन्। विषय प्रायः ‘…सम्बन्धमा’, ‘…बारे’ वा पाठको जस्तै ‘…गराइदिनुहुन’ मा टुङ्गिन्छ।

पाठको चिठीमा ‘महोदय’ जस्तो सम्बोधन छैन; विषयपछि सिधै मुख्य भाग सुरु भएको छ। कार्यालयीय चिठीमा यस्तै चलन धेरै छ। व्यक्तिलाई लेख्दा भने ‘महोदय’ राख्न सकिन्छ।

६. मुख्य भाग

मुख्य भाग प्रस्तुत विषयमा बाट सुरु हुन्छ, अर्थात् ‘माथि विषयमा लेखिएको कुराका बारेमा’। ‘उपर्युक्त सम्बन्धमा’ ले पनि यही अर्थ दिन्छ। पाठको चिठीको मुख्य भाग दुई अनुच्छेदमा छ, तर त्यसमा तीन कुरा क्रमैसँग आएका छन्:

पहिलो अनुच्छेदको सुरु: के गर्न लागिएको छ? तालिम केन्द्रले माध्यमिक तह (कक्षा ९–१०) का नेपाली शिक्षकका लागि शिक्षण विधि (पढाउने तरिका) र प्रविधि सम्बन्धी तालिम चलाउन लागेको छ। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रले नेपाली पाठ्यक्रम समयअनुसार परिमार्जन गरेर (सुधारेर) नयाँ पाठ्यपुस्तक बनाएको छ, र ती पुस्तक विद्यालयमा पढाउन थालिसकिएको छ। त्यसैले माध्यमिक शिक्षा पाठ्यक्रम, २०७८ अनुसार नेपाली पढाउँदा अपनाउनुपर्ने सिकाइ सहजीकरण का प्रक्रिया र शिक्षण विधिबारे छलफल र अन्तरक्रिया गरेर सिकाइलाई प्रभावकारी बनाउनु तालिमको उद्देश्य हो।

पहिलो अनुच्छेदको बाँकी भाग: किन यस्तो तालिम? नयाँ पाठ्यक्रमले कक्षामा बहुबौद्धिकता (हरेक विद्यार्थीको फरक फरक क्षमता र सिक्ने तरिका), समालोचनात्मक सोच (कुनै कुराको राम्रो नराम्रो पक्ष केलाएर सोच्ने बानी) र सहकार्यात्मक सिकाइ (साथीसँग छलफल गरेर सिक्ने काम) जस्ता क्रियाकलाप गराउन भनेको छ। यी नयाँ क्रियाकलाप शिक्षकलाई हातैले गरेर (प्रयोगपरक अभ्यास) सिकाउन सकियो भने कक्षामा पढाइ प्रभावकारी हुन्छ भन्ने विश्वासले तालिम चलाउन लागिएको हो।

दोस्रो अनुच्छेद: के चाहियो? तालिम केन्द्रमा नेपाली विषयका विज्ञ नभएकाले नयाँ पाठ्यक्रमका विषयवस्तु सिकाउन विज्ञ चाहिएको छ। अन्तिम वाक्यले माग प्रस्ट पार्छ: २०७८ चैत २० गतेदेखि २३ गतेसम्म का लागि नेपाली विषयका दुई जना विज्ञ उपलब्ध गराइदिनुहुन अनुरोध छ।

यो क्रम ध्यान दिएर हेर्नुहोस्: पहिले हामी के गर्दै छौँ, अनि किन गर्दै छौँ, अनि मात्र तपाईँसँग के चाहियो: कति जना, कहिलेदेखि कहिलेसम्म। पढ्ने कार्यालयले फेरि सोध्नुनपर्ने गरी सबै विवरण एकै चिठीमा आएका छन्।

७. दस्तखत, नाम र पद

अन्त्यमा दायाँतिर थोप्लाको रेखा (दस्तखत गर्ने ठाउँ), त्यसमुनि पद प्रमुख र कार्यालय शिक्षा तालिम केन्द्र, रुपन्देही लेखिएका छन्। वास्तविक चिठीमा दस्तखतमुनि सही गर्नेको नाम पनि लेखिन्छ, र प्रायः कार्यालयको छाप लगाइन्छ। चिठीमा जसले सही गर्छ, उसैले कार्यालयका तर्फबाट जिम्मेवारी लिन्छ।

८. संलग्न

चिठीसँगै कुनै कागज (फाराम, नामावली, प्रतिवेदन, बिल) पठाइँदै छ भने बायाँतिर संलग्न: लेखेर ती कागजको सूची र सङ्ख्या दिइन्छ। पाउने कार्यालयले सूची हेरेर सबै कागज आइपुगे कि नाइँ भनेर मिलाउँछ। पाठको चिठीसँग कुनै कागज नगएकाले यसमा संलग्न छैन; विद्यालयले फाराम पठाउने तलको अभ्यास ७ को नमुनामा यो भाग छ।

९. बोधार्थ

पाठको चिठीमा यो भाग छैन, तर पाठ्यपुस्तकको परिचयले यसको चर्चा गरेको छ। चिठी मुख्य रूपमा एउटा कार्यालयलाई लेखिन्छ, तर अरू कार्यालय वा व्यक्तिलाई पनि त्यो कुरा थाहा दिनुपर्ने भए चिठीको अन्त्यमा बायाँतिर बोधार्थ: लेखेर तिनका नाम राखिन्छन्, र तिनलाई चिठीको प्रतिलिपि पठाइन्छ। बोधार्थ को शाब्दिक अर्थ ‘जानकारीका लागि’ हो। जस्तै, विज्ञ खटाउने चिठीको बोधार्थमा खटिने विज्ञहरूकै नाम राखिन्छ, ताकि उनीहरूलाई कहाँ, कहिले जानुपर्छ भन्ने थाहा होस्।

चिठीको भाषा

कार्यालयीय चिठीको भाषा घरायसी चिठीको भन्दा धेरै फरक हुन्छ। पाठको चिठीमा यी विशेषता देखिन्छन्:

• ‘यस’ र ‘त्यस’: आफ्नो कार्यालयलाई यस र पाउने कार्यालयलाई त्यस भनिन्छ: यस तालिम केन्द्रले, त्यस केन्द्रबाट। ‘हामी’ र ‘तपाईँहरू’ भनिँदैन, किनकि बोल्ने व्यक्ति होइन, कार्यालय हो।
• व्यक्ति नझल्काउने वाक्य: तालिम सञ्चालन गर्न लागिएको हो, उल्लेख छ, अनुरोध छ। ‘म अनुरोध गर्छु’ भन्दा ‘अनुरोध छ’ कार्यालयको भाषा हो।
• कामकाजका शब्द: प्रस्तुत विषयमा, सोहीअनुरूप, यसै सन्दर्भमा, उपलब्ध गराइदिनुहुन। धेरैजसो तत्सम शब्द छन्, जसले भाषालाई औपचारिक बनाउँछन्।
• तथ्य र विवरण: कुन कक्षा, कुन विषय, कुन पाठ्यक्रम, कति जना, कुन मितिदेखि कुन मितिसम्म: सबै तथ्य प्रस्ट छन्। अनावश्यक प्रशंसा वा भावुकता छैन।
• विनम्र तर बराबरीको स्वर: दुई कार्यालय बराबर भएकाले भाषा आदरपूर्ण छ (गराइदिनुहुन), तर निवेदनको जस्तो ‘विनम्र निवेदन गर्छु’ भन्ने याचना छैन।

राम्रो कार्यालयीय चिठीका गुण

गुण	के गर्ने	के नगर्ने
स्पष्ट	के चाहियो, कति, कहिलेसम्म, प्रस्ट लेख्ने	‘केही सहयोग गरिदिनुहोला’ जस्तो अस्पष्ट माग
छोटो	सन्दर्भ दुई चार वाक्यमा, एउटा चिठीमा एउटै विषय	कार्यालयको लामो इतिहास, नचाहिने कुरा
पूर्ण	सिरानको ठेगाना, प.सं., च.नं., मिति, विषय, सही गर्नेको नाम र पद	पढ्नेले फेरि सोध्नुपर्ने गरी विवरण छुटाउने
औपचारिक	‘यस’, ‘त्यस’, ‘अनुरोध छ’, ‘जानकारीका लागि’	‘हजुर’, ‘ल है’ जस्ता बोलचालका रूप
शुद्ध	वर्णविन्यास, लेख्य चिह्न र पदसङ्गति जाँच्ने	एउटै चिठीमा कतै ‘गर्छौँ’, कतै ‘गरिन्छ’

कठिन शब्दको अर्थ

पाठमा आएका कठिन शब्द र तिनका अर्थ तल छन्। रेखाङ्कित शब्दमा थिच्दा नेपाली शब्द मा त्यसको अङ्ग्रेजी अर्थ, नेपाली अर्थ र उदाहरण देखिन्छ।

शब्द	अर्थ
तालिम	कुनै काम वा सिप व्यवस्थित रूपमा सिकाउने काम; प्रशिक्षण
विज्ञ	कुनै विषयको राम्रो जानकार; विद्वान्
प्रविधि	कुनै काम वैज्ञानिक ढङ्गले गर्ने तरिका वा पद्धति
परिमार्जन	दोष हटाएर राम्रो बनाउने काम; सुधार
समयानुकूल	समयअनुसार मिल्ने
परिवर्तित	बदलिएको, फेरिएको
सहजीकरण	काम सजिलो बनाइदिने काम
सिकाइ सहजीकरण	विद्यार्थीको सिकाइ सजिलो बनाउने शिक्षकको काम
अन्तरक्रिया	दुई वा धेरै पक्षबिच गरिने छलफल, विचारको आदानप्रदान
बहुबौद्धिकता	मानिसमा भाषा, सङ्ख्या, सङ्गीत, खेल जस्ता धेरै किसिमका क्षमता हुन्छन् भन्ने मान्यता
समालोचना	कुनै विषयको राम्रो नराम्रो पक्ष निष्पक्ष भएर केलाउने काम
सहकार्यात्मक सिकाइ	विद्यार्थीले सँगसँगै छलफल गरेर सिक्ने तरिका
प्रयोगपरक	व्यवहारमा प्रयोग गर्ने खालको; व्यावहारिक
प्रभावकारी	राम्रो असर पार्ने
उपलब्ध	पाइने, प्राप्त हुने; ‘उपलब्ध गराउनु’ भनेको दिनु वा जुटाइदिनु
बोधार्थ	जानकारीका लागि
चलानी	कार्यालयबाट चिठी बाहिर पठाउने काम

पर्यायवाची शब्द

उस्तै अर्थ दिने फरक शब्दलाई पर्यायवाची शब्द भनिन्छ: विज्ञ र विद्वान्, काम र कार्य, नयाँ र नवीन। कार्यालयीय चिठीमा प्रायः तत्सम पर्यायवाची रोजिन्छन्: बोलीचालीमा ‘काम’ भनिन्छ, चिठीमा ‘कार्य’ लेखिन्छ; बोलीचालीमा ‘बन्दोबस्त’, चिठीमा ‘व्यवस्था’ वा ‘आयोजना’।

तर पर्यायवाची शब्दको अर्थ सधैँ ठ्याक्कै उस्तै हुँदैन। ‘तालिम’ र ‘प्रशिक्षण’ लगभग एउटै हुन्, तर ‘शिक्षा’ र ‘तालिम’ फरक छन्: शिक्षा व्यापक हुन्छ, तालिम कुनै काम वा सिप सिकाउन छोटो समयका लागि दिइन्छ। त्यसैले पर्यायवाची रोज्दा वाक्यमा राखेर अर्थ मिल्छ कि मिल्दैन, जाँच्नुहोस्।

अभ्यास: शब्दभण्डार

चिठीको जवाफ

कार्यालयीय चिठी पाएपछि पाउने कार्यालयले प्रायः जवाफ पठाउँछ। जवाफको चिठीको ढाँचा उही हुन्छ, तर मुख्य भाग कुन चिठीको जवाफ हो भन्ने कुराबाट सुरु हुन्छ: त्यस केन्द्रको च.नं. …, मिति …को पत्रअनुसार …। यसो गर्दा पाउने कार्यालयले आफ्नै पुरानो चिठी तुरुन्तै भेट्छ। अनि के निर्णय भयो, को खटियो, कहिले पुग्छ भन्ने कुरा आउँछन्, र जसलाई खटाइयो उसको नाम बोधार्थमा राखिन्छ।

विद्यालयले कार्यालयलाई लेख्ने चिठी

विद्यालय पनि एउटा कार्यालय हो। विद्यालयले स्थानीय तह वा शिक्षासम्बन्धी कार्यालयलाई विवरण, फाराम वा प्रतिवेदन पठाउँदा कार्यालयीय चिठी नै लेख्छ। यस्तो चिठीमा प्रायः के के पठाइएको छ भन्ने सूची पनि हुन्छ, ताकि पाउने कार्यालयले केही छुटेको छ कि छैन, मिलाएर हेर्न सकोस्।

घरायसी चिठी र खाम

कार्यालयीय चिठीको ठिक उल्टो घरायसी चिठी हो: यसमा प्रेम, सल्लाह र हालखबर हुन्छन्, भाषा आत्मीय हुन्छ, र प.सं. वा विषय हुँदैनन्। पाठ्यपुस्तकको नमुनामा डोल्पाको दुनैमा प्रधानाध्यापकको जिम्मेवारी सम्हालेकी दिदी सङ्गीता ढकाल ले हेटौँडामा बस्ने भाइ समीर लाई चिठी लेखेकी छन्। भाइले ‘पढाइ अझ राम्रो कसरी बनाउने?’ भनेर सोधेको थियो; दिदीको चिठी त्यसकै जवाफ हो।

चिठीमा दिदीले दिएका सल्लाह यस्ता छन्:

• पढेको कुरा बुझेर आफ्नै शब्दमा भन्न र लेख्न सक्नु, अनि व्यवहारमा प्रयोग गर्न सक्नु नै पढाइ हो।
• हतारमा पाठ सक्नुभन्दा हरेक अनुच्छेदका मुख्य कुरा पहिचान गरेर पढ्दा बुझाइ दिगो हुन्छ।
• कक्षामा मुख्य कुरा टिप्ने र घरमा पाठ्यपुस्तक पढेर आफ्नै भाषामा नोट बनाउने: आफूले लेखेको कुरा मानिस प्रायः बिर्सँदैन।
• वर्षभरि लेख्ने अभ्यास नगरी परीक्षामा मात्र राम्रो लेख्छु भन्नु हुँदैन; लेखाइलाई पटक पटक अभ्यास, परिष्कार र परिमार्जन गर्नुपर्छ।
• पाठबाट आफैँ प्रश्न बनाएर, उत्तर मनमनै गुनेर र लेखेर अभ्यास गर्दा परीक्षाको डर हट्छ र आत्मबल बढ्छ।
• सैद्धान्तिक कुरालाई प्रायोगिक बनाएर पढ्ने: कथा, कविता लेख्न घोकेर होइन, अरूका रचना पढेर सिकिन्छ। खिर पकाउन सिक्न किताब पढ्नुभन्दा भान्सामा पकाएर हेर्नु राम्रो।
• साथीसँग छलफल गर्ने, नबुझेको शिक्षकलाई सोध्ने, पढ्ने समयतालिका बनाउने र मुख्य बुँदा भित्तामा टाँस्ने।

चिठी ‘प्यारो भाइ समीर, सप्रेम सम्झना।’ बाट सुरु हुन्छ र ‘तिम्री प्यारी दिदी, सङ्गीता ढकाल’ मा टुङ्गिन्छ। माथि दायाँतिर मिति (२०७९।०८।१४) र ठाउँ (दुनै, डोल्पा) छन्।

खाममा पठाउने को नाम र ठेगाना बायाँतिर माथि लेखिन्छ: सङ्गीता ढकाल, ठुलीभेरी नगरपालिका २, डोल्पा, कर्णाली प्रदेश। पाउने को नाम र ठेगाना दायाँतिर तल, अलि ठुलो गरी: समीर ढकाल, हेटौँडा उपमहानगरपालिका ४, मकवानपुर, बागमती प्रदेश। ठेगाना सानो एकाइबाट ठुलोतिर लेखिन्छ: नाम, पालिका र वडा, जिल्ला, प्रदेश। हुलाकले पाउनेको ठेगाना पढेर नै चिठी पुर्‍याउँछ, र चिठी पुग्न नसके पठाउनेकहाँ फर्काउँछ।

निमन्त्रणा पत्र

कुनै कार्यक्रममा उपस्थित हुन कसैलाई अनुरोध गर्दै पठाइने छोटो पत्रलाई निमन्त्रणा पत्र भनिन्छ। पाठ्यपुस्तकको नमुना एउटा बिहेको निम्तो हो: कार्की परिवारका नाति अमितविक्रम कार्की र तनहुँको व्यास नगरपालिका ७, कलेस्तीकी सुरक्षा थापा को शुभविवाहमा उपस्थित भई वरवधूलाई आशीर्वाद दिन सादर निमन्त्रणा गरिएको छ। तल कार्यक्रम महलमा जन्ती प्रस्थान (२०७९।०२।२५, बिहान ९ बजे) र प्रीतिभोज (२०७९।०२।२६, दिउँसो ३ देखि ७ बजेसम्म, शुभकामना पार्टी प्यालेस, अमरसिंह चोक, पोखरा) छन्।

निमन्त्रणा पत्रका दुई शब्द विशेष छन्। दर्शनाभिलाषी भनेको ‘तपाईँलाई देख्ने इच्छा गर्ने’, अर्थात् कार्यक्रममा तपाईँलाई पर्खने परिवारका सदस्य; प्रार्थी भनेको ‘अनुरोध गर्ने’, अर्थात् निम्तो दिने मुख्य व्यक्ति। निमन्त्रणा पत्रमा कसको के कार्यक्रम, कहिले, कति बजे, कहाँ भन्ने चार कुरा छुट्नु हुँदैन।

सूचना

धेरै मानिसलाई एकैसाथ कुनै कुराको जानकारी दिन कार्यालय वा संस्थाले सार्वजनिक गर्ने छोटो लेखलाई सूचना भनिन्छ। सूचना पत्रिका, सूचना पाटी, वेबसाइट वा रेडियोबाट दिइन्छ। पाठ्यपुस्तकको नमुना नेपाल दूरसञ्चार प्राधिकरण को ‘गुनासो दर्तासम्बन्धी सूचना’ हो। त्यसमा भनिएको छ: फोन र इन्टरनेट सेवामा समस्या आए उपभोक्ताले पहिले सेवा दिने कम्पनीलाई नै गुनासो गर्नुपर्छ; समाधान नभए प्राधिकरणको फोन वा इमेलमा गुनासो गर्न सकिन्छ; अब गुनासो अझ व्यवस्थित गर्न फोन नम्बर, इमेल र छुट्टै गुनासो व्यवस्थापन प्रणाली प्राधिकरणको वेबसाइटमा राखिएको छ। सूचना ‘…जानकारीका लागि अनुरोध छ।’ मा टुङ्गिन्छ र तल प्राधिकरणको उपभोक्ता हित संरक्षण शाखा को नाम छ।

सूचनाका भाग: माथि बिचमा ‘…सम्बन्धी सूचना’ शीर्षक; सूचना केबारे हो, कसका लागि हो र पढ्नेले के गर्नुपर्छ भन्ने बेहोरा; अन्त्यमा सूचना जारी गर्ने कार्यालय, शाखा र मिति। एउटा सूचनामा एउटै कुरा हुन्छ, र भाषा यस्तो हुनुपर्छ कि पढ्ने जो कोहीले एकै पटकमा बुझोस्।

शुभेच्छा

कसैले नयाँ काम थाल्दा, पढ्न वा काम गर्न टाढा जाँदा वा कुनै काम सफल रूपमा पूरा गर्दा उसको राम्रो होस् भनेर व्यक्त गरिने कामनालाई शुभेच्छा भनिन्छ। पाठ्यपुस्तकको नमुनामा मीनप्रसाद उपाध्याय तथा परिवार ले पूर्ण छात्रवृत्तिसहित त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा भर्ना भएकी भीमा उपाध्याय लाई खुसी व्यक्त गर्दै थप हौसला, मिहिनेत र आत्मविश्वासको कामना गरेका छन् र उच्च शिक्षा पढ्ने अभिलाषा (इच्छा) पूर्ण रूपमा सफल रहोस् भनेका छन्।

शुभेच्छामा तीन कुरा हुन्छन्: के उपलब्धि वा कामका लागि, त्यसमा खुसी, र भविष्यका लागि कामना। लेखेर दिँदा अन्त्यमा दिनेको नाम हुन्छ; बोलेर दिँदा अनुहारमा मुस्कान, आदरको बोली र आवश्यक भए ढोग, अँगालो वा टीका।

पाठ्यपुस्तकको सुनाइ पाठ १३ मा मुरलीधर नाम गरेका एक व्यक्ति र उनका भाइ श्रीधर को प्रसङ्ग छ भन्ने कुरा प्रश्नहरूबाट देखिन्छ: दुवैबिच जिउनी (बाबुले आफू बाँचुन्जेलका लागि राखेको सम्पत्ति) का विषयमा मुद्दा परेको थियो, र एउटा बिहेमा मुरलीधर दुलहीका घर पुग्छन्। सुनाइ पाठ यहाँ सारिएको छैन। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रले यसको रेकर्डिङ सार्वजनिक गरेको छ; त्यो तल सुन्न सकिन्छ। पहिले तलका प्रश्न पढ्नुहोस्, अनि आवश्यक भए दुई तीन पटक सुन्नुहोस्।

जोड्ने र फुटाउने

एकाइ १२ मा बनोटका आधारमा सरल, संयुक्त र मिश्र वाक्य छुट्याइयो। यो पाठमा तिनै वाक्यलाई जोड्ने र फुटाउने काम गरिन्छ।

• धेरै छोटा सरल वाक्यलाई जोडेर एउटै वाक्य बनाउने कामलाई वाक्य संश्लेषण भनिन्छ। जोडेर बनेको वाक्यलाई संश्लेषित वाक्य भनिन्छ।
• एउटा लामो वाक्यलाई टुक्र्याएर धेरै छोटा सरल वाक्य बनाउने कामलाई वाक्य विश्लेषण भनिन्छ। फुटाएर बनेका वाक्यलाई विश्लेषित वाक्य भनिन्छ। विश्लेषण संश्लेषणको ठिक उल्टो हो।

दुवैमा एउटा कुरा उस्तै रहनुपर्छ: अर्थ। जोड्दा कुनै कुरा छुट्नु हुँदैन, फुटाउँदा कुनै कुरा थपिनु हुँदैन।

विश्लेषित वाक्य	संश्लेषित वाक्य
नगरपालिकाले सडकमा बत्ती राख्यो। नगरपालिकाले पार्कमा बत्ती राख्यो। नगरपालिकाले विद्यालयमा बत्ती राख्यो।	नगरपालिकाले सडक, पार्क र विद्यालयमा बत्ती राख्यो।

चार शब्दका तीन वाक्यमा उही कर्ता (नगरपालिकाले), उही कर्म (बत्ती) र उही क्रिया (राख्यो) तीन पटक दोहोरिएका छन्। संश्लेषणले दोहोरिएको भाग एक पटक मात्र राख्छ, फरक भाग (सडक, पार्क, विद्यालय) अल्पविराम र ‘र’ ले जोड्छ। पाठ्यपुस्तकको तालिकाको सरकारले शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी र शान्ति सुरक्षामा प्राथमिकता दिएको उदाहरण पनि यसरी नै बनेको हो।

जोड्ने तरिका

छोटा वाक्यलाई कसरी जोड्ने भन्ने कुरा तिनको अर्थको सम्बन्धले तय गर्छ:

सम्बन्ध	के गर्ने	उदाहरण
एउटै क्रिया, फरक शब्द	साझा भाग एक पटक राख्ने, फरक शब्द अल्पविराम र ‘र’ ले जोड्ने	दिदीले कापी, कलम र झोला किनिन्।
एकपछि अर्को काम	अघिल्ला क्रियालाई असमापिका बनाउने: -एर, -ई, -एपछि	भाइ खाना खाएर विद्यालय गयो।
कारण र परिणाम	कारणको क्रियालाई -एकाले, -एको हुँदा, -नाले बनाउने	पानी परेकाले खेल रोकियो।
एउटै कुराको परिचय	एउटा वाक्यलाई विशेषण बनाउने: -ने, -एको	भक्तपुरमा बस्ने सृजनाले चिठी लेखिन्।
उद्देश्य	अर्को कामका लागि गरिएको काममा -न	आमा तरकारी किन्न बजार जानुभयो।
स्वतन्त्र दुई कुरा	निरपेक्ष संयोजक: र, अनि, तर, त्यसैले	पानी पर्‍यो, त्यसैले खेल रोकियो।
एउटा अर्कोमा निर्भर	सापेक्ष संयोजक: जब–तब, जो–त्यो, यदि–भने	जब घन्टी बज्यो, तब कक्षा सुरु भयो।

पहिला पाँच तरिकाले सरल वाक्य बनाउँछन्: तिनमा वाक्य टुङ्ग्याउने समापिका क्रिया एउटै हुन्छ। अन्तिम दुईले संयुक्त र मिश्र वाक्य बनाउँछन्। परीक्षामा ‘एउटै वाक्यमा संश्लेषण गर्नुहोस्’ भनिएमा सकेसम्म सरल वाक्य बनाउनु सबैभन्दा छरितो हुन्छ, तर संयुक्त र मिश्र वाक्यमा जोड्नु पनि संश्लेषण नै हो।

संश्लेषण गर्दा यी कुरा ध्यान दिनुहोस्:

१. एउटै कर्ता दोहोरिए एक पटक मात्र राख्ने। भाइ उठ्यो। भाइ पढ्यो। → भाइ उठेर पढ्यो।
२. समापिका क्रिया अन्तिममा एउटै राख्ने। अरू क्रिया -एर, -ई, -एपछि, -एकाले, -ने, -न रूपमा आउँछन्।
३. कर्तामा ‘ले’ मुख्य क्रियाअनुसार मिलाउने। मुख्य क्रिया सकर्मक र भूत कालको भए कर्तामा ‘ले’ लाग्छ: जुनु बजार गई। उसले चामल किनी। → जुनुले बजार गएर चामल किनी।
४. अर्थ नबिगार्ने। कारण र परिणाम जोड्दा ‘तर’ होइन, ‘-एकाले’ वा ‘त्यसैले’ चाहिन्छ। काम भएको क्रम पनि नफेर्ने।

विश्लेषण गर्ने तरिका

उल्टो काम: लामो वाक्यमा जति क्रिया छन् (असमापिका पनि), ती सबैलाई पूरा समापिका क्रिया बनाएर छुट्टाछुट्टै वाक्य बनाइन्छ। हरेक नयाँ वाक्यमा कर्ता चाहिन्छ भने थपिन्छ, र विशेषण बनेर बसेको कुरा पनि आफ्नै वाक्यमा निकालिन्छ।

हिमालको फेदमा बसेका किसान आलु फलाएर बजार लैजान्छन्।
→ किसान हिमालको फेदमा बस्छन्। किसान आलु फलाउँछन्। किसान आलु बजार लैजान्छन्।

विश्लेषण गर्दा कर्तालाई दोस्रो वाक्यदेखि ‘उनीहरू’, ‘ऊ’ जस्ता सर्वनामले पनि जनाउन सकिन्छ: उनीहरू आलु फलाउँछन्।

अभ्यास: व्याकरण

‘कक्षा’ र ‘ओछ्यान’ बोल्दा दुवैमा ‘छ्य’ जस्तो आवाज सुनिन्छ, तर एउटामा क्ष र अर्कोमा छ्य लेखिन्छ। यी दुई अक्षर फरक हुन्:

• क्ष एउटै संयुक्त अक्षर हो: क् + ष। नेपालीमा यो प्रायः ‘क्छ्य’ जस्तो बोलिन्छ: लक्ष्य, अक्षर बोल्दा लक्-छ्य, अक्-छ्यर जस्तो सुनिन्छ।
• छ्य मा छ् + य मिलेका छन्; ‘क’ को आवाज हुँदैन।

कुन लेख्ने भन्ने कुरा शब्द कहाँबाट आएको हो भन्नेमा भर पर्छ:

अक्षर	कस्ता शब्दमा	उदाहरण
क्ष	संस्कृतबाट जस्ताको तस्तै आएका तत्सम शब्दमा	कक्षा, शिक्षा, परीक्षा, रक्षा, क्षमा, क्षेत्र, पक्ष, दक्ष, सक्षम, अक्षर, लक्ष्य
छ्य	नेपालीकै शब्दमा: तद्भव, देशज र अनुकरणात्मक	ओछ्यान, बिछ्यौना, पछ्याउनु, पछ्यौरा, छ्याङ्ङ, छ्यापछ्याप, छ्यासमिस

उपसर्ग वा प्रत्यय लागे पनि ‘क्ष’ जस्ताको तस्तै रहन्छ: शिक्षा → शिक्षक, प्रशिक्षण; रक्षा → सुरक्षा, संरक्षण; क्षमता → सक्षम। यसरी एउटा शब्द चिन्दा उसका परिवारका सबै शब्दको हिज्जे थाहा हुन्छ।

अभ्यास: वर्णविन्यास

सामुदायिक संस्थालाई निवेदन

टोलको खानेपानी, बाटो वा बत्तीको समस्या समाधान गर्ने काम प्रायः उपभोक्ता समिति को हुन्छ: खानेपानी प्रयोग गर्ने उपभोक्ता आफैँ मिलेर बनाएको समिति। समितिलाई लेखिने निवेदनको ढाँचा एकाइ ४ मा पढिएकै निवेदनको ढाँचा हो: मिति, पाउनेको पद र ठेगाना, विषय, सम्बोधन, समस्या र कारण, अनुरोध, निवेदक। निवेदन लेख्दा समस्या कहिलेदेखि, कति घरलाई, कस्तो असर गरेको छ भन्ने तथ्य दिनुहोस्, र के गरिदिनुपर्छ भन्ने कुरा एउटा प्रस्ट वाक्यमा माग्नुहोस्।