घरझगडा

इतिहासको पृष्ठभूमि

कथा इतिहासका वास्तविक पात्र र घटनामा आधारित छ, तर रानीका मनका कुरा र दुवैबिचको संवाद लेखकको कल्पना हो। पृष्ठभूमि थाहा भयो भने कथा बुझ्न सजिलो हुन्छ।

कथाका पात्र

पात्र	को हुन्
राजेन्द्रलक्ष्मी	प्रतापसिंह शाहकी विधवा रानी, बालक राजाकी आमा र नायबी चलाउने व्यक्ति; कथाको मुख्य पात्र। कथाको धेरैजसो भाग उनकै मनको कुरा हो।
बहादुर शाह	पृथ्वीनारायण शाहका कान्छा छोरा, रानीका देवर; दुईपटक रानीसँग प्रत्यक्ष बोल्छन्।
रणबहादुर शाह	बालक राजा, रानीका छोरा; कथामा देखा पर्दैनन्, रानीका चिन्तामा मात्र आउँछन्।
गजराज मिश्र	राजगुरु; ‘घरझगडाले बाहिरी शत्रुलाई उठ्ने मौका दिन्छ’ भन्ने कुराको व्याख्या गर्ने।
बलि बानियाँ, रामकृष्ण कुँवर	गोरखाका सरदार; चौबिसीसँगको लडाइँमा खटिएका।
दलजित शाह	बहादुर शाहसँग मिलेर पहिले प्रतापसिंहविरुद्ध षड्यन्त्र गरेका भनिएका व्यक्ति।

कथामा दसओटा अनुच्छेद छन्। धेरैजसो भाग रानीले मनमनै आफैँसँग गरेको कुरा हो, जसलाई आत्मालाप वा मनोवाद भनिन्छ। बिचबिचमा रानी र बहादुर शाहको प्रत्यक्ष संवाद आउँछ। तल हरेक अनुच्छेदको अर्थ हाम्रै शब्दमा दिइएको छ।

१. थुनाबाट छुटेपछि रानीको आक्रोश

कथा रानी राजेन्द्रलक्ष्मी नजरबन्दबाट छुटेको घटनाबाट सुरु हुन्छ। लामो सास फेरेपछि उनी भन्छिन्: दया गरेको फल यस्तो पाइयो; अयोग्य मान्छेको हातमा परेको अमृत पनि विष बन्दो रहेछ। देवर ठानेर उनले बहादुर शाहलाई सक्दो माया गरिन्, तर उनी घरमा बाघ बने र आकाशमा पुर्‍याउँदा बाज बने, अर्थात् जहाँ राखे पनि झम्टिन खोजे। अब पातालमा पुर्‍याए नाग बनेर आउलान्, तर रानी डराउँदिनन्। बहादुर शाहको विष शान्त पार्ने ‘वैद्य’ अर्थात् रानीका पक्षधरको सहायता नपाएको भए उनी अझै थुनामै हुन्थिन्। न्यायको बाटो हिँड्ने धेरै भारदार उनको पक्षमा छन्। त्यसैले हरेस खानु कमजोरी हो, शङ्का गरेर डगमगाउनु नादानी हो र सुस्त बस्नु मूर्खता हो।

यो अनुच्छेदले रानीको स्वभाव पहिलो पटकमै देखाउँछ: उनी चोट खाएकी छन्, रिसाएकी छन्, तर हार मानेकी छैनन्।

२. छोराको माया र विगतको सम्झना

अब रानी मनमनै सोच्छिन्। आफ्नो बच्चामाथि आक्रमण हुन लागेको देखेर कुनै पनि सिंहिनी चुप लागेर बस्दिन; बसी भने सबैले धिक्कार्छन्। रानीको हालत पनि त्यस्तै छ। ठुलो भएपछि छोरा रणबहादुरले के भन्ला भन्ने चिन्ता पनि छ। छोरा नै उनको सर्वस्व हो; छोरालाई जोगाउन सकिनन् भने आमा हुनुको के अर्थ?

तीन वर्षअघि पति गुमाउँदा उनी शिर नभएको शरीर जस्ती भइन्। त्यस वेला सती नगएकामा कसैले कुरा काटे, कसैले गाली गरे, कसैले षड्यन्त्रमा फसाउन खोजे; तर छोरा र देशका लागि उनी पृथ्वी जस्तै सहनशील र स्थिर भइन्। त्यही वेला बहादुर शाह बेतियाबाट आएर सहयोग गरेका थिए, तर उनका आँसुका पछाडि शासन हत्याउने कालो मन लुकेको रानीले देख्न सकिनन्। आफ्नै दाजुविरुद्ध दलजित शाहसँग मिलेर जाल बुन्ने मान्छेले भतिजालाई छोराझैँ माया गर्ला भनी आशा गर्नु आफ्नै मूर्खता थियो भनेर उनी पछुताउँछिन्। त्यही अपराधमा उनलाई पहिले देशबाट निकालिएको थियो। रानीले विषलाई शुद्ध पारेर औषधी बनाएझैँ उनलाई सुधार्न खोजिन्, तर त्यो प्रयास माटोमा मिल्यो र अन्त्यमा उनलाई नजरबन्दमा राख्नुपर्‍यो।

३. बाहिरको खतरा र एकताको आह्वान

राजगुरु गजराज मिश्रले ‘बाहिरी शत्रुलाई उठ्ने मौका दिने मूल कारण घरझगडा हो’ भन्ने कुराको व्याख्या गरेपछि रानीको मनले पनि त्यही कुरा स्विकार्छ। त्यसै वेला चौबिसी राज्यहरू गोरखाविरुद्ध सङ्गठित भइरहेको गोप्य खबर आउँछ। पाल्पा, पर्वत र तनहुँको लडाइँमा गोरखाका सरदार बलि बानियाँ र केही सिपाहीले ज्यान दिएको खबर आँधी जस्तै आइपुग्छ। चितवनको रक्षामा बसेका रामकृष्ण कुँवर सेनासहित तनहुँतर्फ गएको खबरले भने अलिकति ढाडस दिन्छ।

यस्तो अवस्थामा रानी मानवता र परिस्थिति दुवैलाई विचार गरेर बहादुर शाहलाई नुवाकोटको थुनाबाट छुटाउँछिन् र दरबारमा ल्याएर सम्झाउँछिन्: हामी आगो र पानी जस्तै विरोधी बन्नु हुँदैन; आपसको फुट नै जातिको पतनको चिह्न हो; यसको चोट व्यक्ति र समाजमा मात्र होइन, देशमै पर्छ। ससुरा पृथ्वीनारायण शाहले बसालेको एकता र राष्ट्रियताको जगमा मन्दिर बनाउन सकिएन भने हाम्रो बाँच्नु पनि मर्नु सरह हो। त्यसैले पुराना विरोध बिर्सेर देशभक्तिको सोझो बाटो हिँडौँ।

४. बहादुर शाहको सहमति

बहादुर शाह एकछिन अलमलिन्छन् अनि भन्छन्: मेरो विचार पनि त्यही हो। आमा समान भाउजूलाई पुजेर जन्मभूमिलाई उचाइमा पुर्‍याउनु नै मेरो चाहना हो; यसबाहेक नराम्रो मनसाय रहेछ भने भाउजूको हत्या गरेको पाप लागोस्। उनी दोष कुरौटे भारदारलाई दिन्छन्: तिनीहरू सानो कुरालाई ठुलो बनाइदिन्छन्; हामी दुई जना मनका कुरा खुलस्त गरेर सफा गर्दैनौँ, त्यसैले भित्र थिचिएको कुरा पछि विस्फोट भएर निस्कन्छ।

यहाँ बहादुर शाहले एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा भन्छन्: झगडाको कारण कुरा लगाउनेहरू मात्र होइनन्, आपसमा खुलेर कुरा नगर्नु पनि हो।

५. आशा टुट्यो: काँडा मात्र बाँकी

रानीले सोचेकी थिइन्, देवर अब काँडा झरेको गुलाफको बोट जस्तै असल बन्लान्। तर उल्टो भयो: फूल झरे, काँडा मात्र बाँकी रहे। बालुवाले तिललाई पनि बालुवा नै ठान्छ भनेझैँ बहादुर शाहको नजरमा रानी नै खराब देखिन थालिन्। रानीले दिएको हरेक राम्रो कुरा उनलाई नराम्रो लाग्यो: अमृतमा विष देखे, चिनीलाई गेगर ठाने, हितका वचन पनि तिखा वाण जस्तै लागे। यसरी दुवैतिरबाट आक्रमण र प्रत्याक्रमण चलिरह्यो। अन्त्यमा बहादुर शाहले बुनेको जालमा रानी आफैँ परिन्। कैदी जस्तै बस्नुपर्दा उनले यसो भनेर चित्त बुझाइन्: पतिले नै निकालेको मान्छेलाई घरभित्र भित्र्याएको पापको फल हो यो।

यो अनुच्छेदमा उपमाका लहर छन् (अमृत र विष, चिनी र गेगर, वचन र वाण)। एसईईमा यसैबाट ‘कथांश’ दिएर प्रश्न सोधिन सक्छ।

६. मुञ्ज र भोज, सीता र लक्ष्मण

काका मुञ्जले भतिजा भोजमाथि गरेको क्रूर व्यवहारको कथा सम्झँदा रानीको मनमा झन् पीर बढ्छ। प्रचलित कथाअनुसार मालवाका राजा मुञ्जले राज्य भतिजाको हात जाला भन्ने डरले बालक भोजलाई मार्न पठाएका थिए। रानीलाई पनि काकाले भतिजाको राज्य खोस्ने हुन् कि भन्ने डर छ। छोराको रक्षाका लागि उनी सुरक्षित किल्ला छोडेर खुला मैदानमा उत्रिएकी छन्। तरबारको धारमा हिँड्नु जस्तो कठिन बाटो भए पनि सिकारीले खेदेकी बघिनीझैँ उनी पछि हट्दिनन्।

तर बाहिरका शत्रुलाई नदबाई घरभित्र हल्लीखल्ली मच्चाउनु ठिक होइन भन्ने पनि उनलाई थाहा छ। त्यसैले उनी अलमलमा छन्: रामायणमा आफूलाई जङ्गलमा एक्लै छोडेर फर्किन लागेका लक्ष्मणलाई सीताले दोष नदिई क्षमा गरेझैँ देवरलाई क्षमा गरूँ कि अर्कै बाटो रोजूँ?

७. रानीको चेतावनी

रानी बहादुर शाहलाई बोलाएर सिधै सोध्छिन्: मिलेर काम गर्छु भनेर खाएको कसम कहाँ गयो? नायबीको लोभमा परेर सोझी भाउजूलाई छल्नु राजनीति हो? राजकुलमा ऐरेलु जस्तै तीतो बन्नुभयो भने तीतो फल आफैँ भोग्नुहुनेछ। सुतेकी सिंहिनीको टाउकामा टेक्नु बुद्धिमानी होइन। कमलपित्त भएको आँखाले सबै पहेँलो देखेझैँ ‘आइमाई त हो’ भनेर हेप्नुभएको होला, तर त्यो भुल हो। मसिना धागोबाट बनेको डोरीले हात्तीलाई पनि बाँध्छ। नारीले कम्मर कसे झरना, पहरा, ढाल, तरबार, हिउँ र आगो सबै बन्न सक्छन्; आँधी बनेर उडाउन र रोग बनेर पछार्न सक्छन्; नागिनी बनेर पाताल र गरुडनी बनेर आकाशसम्म पुग्न सक्छन्। शक्ति नभएको भए महाकाली, महालक्ष्मी र महासरस्वतीलाई कसैले पुज्ने थिएन। आगोलाई खेलौना ठान्नेको के हाल हुन्छ, आफैँ विचार गर्नुहोस्।

यो कथाको सबैभन्दा जोसिलो अनुच्छेद हो। यहाँ रानी नारी कमजोर हुन्छन् भन्ने सोचलाई सिधै चुनौती दिन्छिन्।

८. बहादुर शाहको जवाफ

बहादुर शाह फेरि एकछिन अलमलिन्छन् अनि शान्त भएर जवाफ दिन्छन्: म यसबारे गम्भीर भएर सोचिरहेको छु। मैले नारीलाई पहिलो पटक आमाकै रूपमा चिनेँ; नारी सिर्जना र शक्तिको अवतार हुन् भन्ने मलाई राम्ररी थाहा छ। तर उज्यालोका लागि बालेको बत्तीले घरमा आगलागी गर्ने खतरा देखिएपछि देश जोगाउन उपाय गर्नैपर्छ। मैले व्यक्तिगत रिसले यसो गरेको होइन; हजुरलाई आमाको मूर्ति ठानी पूर्ण श्रद्धा राख्छु। आपसको घात प्रतिघातले देशको भविष्य अँध्यारो देखिएपछि मात्र यस्तो गर्नुपरेको हो। म नायबीरूपी सिनोका लागि मरिमेट्ने गिद्ध होइन; ‘छोडिदे’ भन्ने आदेश भए अहिल्यै छोड्न तयार छु।

यहाँ बहादुर शाहको पक्ष पनि सुनिन्छ। उनी आफूलाई सत्ताको लोभी होइन, देशको चिन्ता गर्ने व्यक्ति भन्छन्। उनी साँचो बोलिरहेका छन् कि चलाखी गरिरहेका छन् भन्ने कुरा लेखकले पाठकमै छोडेका छन्।

९. बहादुर शाह बेतियामा: रानीको पछुतो

बहादुर शाह बेतिया पुगेको खबर रानीको कानमा गोप्य कुरा पसेझैँ बिझ्छ। उनी आत्तिन्छिन् र सोच्छिन्: अब चुपचाप बस्ने वेला छैन, तर कुन उपाय गर्ने? उनी कुन जाल बुन्न गएका हुन्, थाहा छैन। आँधी बनेर फर्किए भने धेरै भारदार झरेका पात जस्तै उनकै पछि लाग्नेछन्। नफर्किए पनि रानीले आफ्नै हातको ढाल र तरबार गुमाइन्। कदर गरेर राख्नुपर्ने हिरा फ्याँक्नेको चमक बढ्दैन; भएको कुराको सदुपयोग गर्न नजान्नु ठुलो भुल हो। देवरलाई उचित ठाउँ दिएर, मिठो बोलीले सम्झाएर लडाइँमा खटाएको भए राम्रो हुन्थ्यो: उनी बाहिर लडाइँ र सभा सम्हाल्थे, रानी भित्र प्रशासन मिलाउँथिन्।

अब रानी स्विकार्छिन्: देवर खराब होइनन्। मानवताको सीमा नाघेको भए उनले रानीलाई कहिल्यै सती जानुपर्ने अवस्थामा पुर्‍याइसक्थे। त्यस वेला सहयोग नगरेको भए रानीको के दाबी चल्थ्यो र? सधैँ गुन मान्न कसले सक्छ? झगडाको खाडल त जता जित देख्यो उतै ढल्किने चमेरा जस्ता अवसरवादी भारदारले खनेका हुन्। उनीहरूको षड्यन्त्र पहिल्यै बुझेको भए यस्तो असहाय हुनुपर्ने थिएन। घरझगडाको बिउ निभाउन खोज्दा उनले उल्टो आगो सल्काइन्, सानो कुरालाई डढेलो बनाइन्, पीडाको सानो धारालाई समुद्र बनाइन्।

१०. उता युद्धको खबर

कथा एउटा खुला प्रश्नमा टुङ्गिन्छ। पर्वत, लमजुङ र तनहुँ मिलेर गोरखामाथि आक्रमण गर्न लागेको खबर आइरहेको छ; पाल्पाको पनि त्यसमा हात छ; पूर्वतिरको अवस्था पनि उस्तै छ। अब के गर्ने? लेखकले उत्तर दिँदैनन्। घरभित्र झगडा गर्दागर्दै बाहिरी खतरा ढोकैमा आइपुगेको देखाएर कथा रोकिन्छ। यही अन्त्यले गुरुको भनाइ साँचो रहेछ भनी प्रमाणित गर्छ।

विषयवस्तु र सन्देश

कथाको विषयवस्तु वि.सं. १८३४ पछिको गोरखा दरबारमा नायबीका लागि रानी राजेन्द्रलक्ष्मी र राजकुमार बहादुर शाहबिच भएको खिचातानी हो। यसको मुख्य सन्देश हो: घरभित्रको फुटले बाहिरी शत्रुलाई बलियो बनाउँछ, त्यसैले परिवार, समाज र देशका सदस्यले व्यक्तिगत स्वार्थ र शङ्का त्यागेर एकताबद्ध हुनुपर्छ। साथै कथाले यी कुरा पनि देखाउँछ:

• कुरा लगाउने र अवसर हेरेर पक्ष बदल्ने मान्छेले सम्बन्ध बिगार्छन्।
• मनको कुरा खुलस्त नगर्दा सानो गलतफहमी पनि ठुलो विस्फोट बन्छ।
• योग्य मान्छेलाई शत्रु बनाउनुभन्दा उचित ठाउँमा राखेर उपयोग गर्नु बुद्धिमानी हो।
• नारी कमजोर हुन्छन् भन्ने सोच गलत हो।

कथाका तत्त्व

तत्त्व	यस कथामा
कथानक	नजरबन्दबाट छुटेकी रानीको आक्रोशबाट सुरु हुन्छ; विगतको सम्झना, एकताको प्रयास, फेरि झगडा, बहादुर शाह बेतिया जानु र रानीको पछुतो हुँदै युद्धको खबर र ‘अब के गर्ने?’ भन्ने प्रश्नमा टुङ्गिन्छ। घटनाभन्दा पात्रको मनको द्वन्द्व मुख्य छ।
पात्र	राजेन्द्रलक्ष्मी प्रमुख र केन्द्रीय पात्र; बहादुर शाह सहायक तर प्रत्यक्ष भूमिका भएका पात्र; रणबहादुर, गजराज मिश्र, बलि बानियाँ, रामकृष्ण कुँवर र दलजित शाहको नाम मात्र आउँछ।
परिवेश	वि.सं. १८३४ पछिको गोरखा दरबार, नुवाकोट, बेतिया; चौबिसी राज्यहरूसँगको युद्धको तनावपूर्ण समय।
संवाद	थोरै तर लामा र भावपूर्ण संवाद; रानी र बहादुर शाह दुवैले आफ्नो पक्ष तर्कसहित राख्छन्।
दृष्टिविन्दु	तृतीय पुरुषमा सुरु भई धेरैजसो भाग रानीको आत्मालापमा, ‘म’ को रूपमा आएको छ।
भाषाशैली	तत्सम र ठेट नेपाली शब्दको मिश्रण, प्रशस्त उपमा, टुक्का र उखान, पौराणिक प्रसङ्ग; भावुक र ओजपूर्ण शैली।
उद्देश्य	आपसी फुटको दुष्परिणाम देखाएर एकता र राष्ट्रियताको सन्देश दिनु।

लेखकको शैली: उपमा, टुक्का र उखान

यस कथाको भाषा नै यसको सबैभन्दा ठुलो विशेषता हो। लेखकले भावना सिधै भन्नुभन्दा चित्र र तुलनाबाट देखाएका छन्।

कथामा आएको अभिव्यक्ति	के बुझाउँछ
कुपात्रमा परेको अमृत पनि विष	अयोग्य मान्छेलाई गरेको भलाइ पनि हानिकारक बन्छ।
शङ्काको डोरीमा पिङ खेल्नु	शङ्का गर्दै कहिले यता कहिले उता डगमगाउनु।
कानमा तेल हालेर बस्नु	सुनेर पनि वास्ता नगरी बस्नु।
विष संशोधन गरेपछि रसायन बन्छ	खराबलाई सुधार्न सकिए असल बन्छ।
आगो पानी बन्नु	एकअर्काका कट्टर विरोधी हुनु।
तिललाई पहाड बनाउनु	सानो कुरालाई धेरै ठुलो बनाउनु।
काँडा झरेको गुलाफ, फूल झरेर काँडा मात्र	सुध्रिने आशा थियो, झन् बिग्रियो।
तरबारको धारमा हिँड्नु	अत्यन्त जोखिमपूर्ण काम गर्नु।
डोरीले हात्तीलाई हलचल गर्न दिँदैन	सानासाना शक्ति मिल्दा ठुलो शक्तिलाई पनि रोक्न सकिन्छ।
आगो खेलाउनु	जानीजानी खतरा मोल्नु।
नायबी सिनोका निम्ति मरिमेट्ने गिद्ध	सत्ताको लोभमा जे पनि गर्ने मान्छे।
जता जित उतै ढल्किने चमेरा	अवसर हेरेर पक्ष बदल्ने मान्छे।
जौतिललाई डढेलो, एक धारालाई समुद्र	सानो समस्यालाई ठुलो बनाउनु।

पात्रको चरित्रचित्रण

राजेन्द्रलक्ष्मी: साहसी, दृढ, छोराप्रति अगाध माया भएकी आमा र राजनीतिक रूपमा सचेत नायबी। उनी सामाजिक दबाबको पनि वास्ता नगरी सती जानबाट इन्कार गर्छिन्, थुनाबाट छुटेर पनि हरेस खाँदिनन् र नारीको शक्तिको गौरव गर्छिन्। तर उनी शङ्कालु र भावुक पनि छिन्; रिसमा निर्णय गर्छिन् र पछि पछुताउँछिन्। अन्त्यमा आफ्नो भुल स्विकार्न सक्नु उनको ठुलो गुण हो।

बहादुर शाह: महत्त्वाकाङ्क्षी, चलाख र बोलीमा नम्र राजकुमार। उनी भाउजूलाई आमा समान भन्छन् र देशको चिन्ता देखाउँछन्, तर व्यवहारमा रानीलाई थुनेर नायबी हत्याउन खोज्छन्। रानीकै अनुसार उनी योग्य र सहयोगी पनि हुन्, तर कुरा लगाउने भारदारका कुरामा छिट्टै लाग्छन्। उनको साँचो मनसाय कथामा पूरै खुल्दैन।

कठिन शब्दको अर्थ

पाठमा आएका कठिन शब्द र तिनका अर्थ तल छन्। रेखाङ्कित शब्दमा थिच्दा नेपाली शब्द मा त्यसको अङ्ग्रेजी अर्थ, नेपाली अर्थ र उदाहरण देखिन्छ। त्यहीँबाट फ्ल्यास कार्ड र खेलमा अभ्यास गर्न सकिन्छ।

शब्द	अर्थ
अस्मान	आकाश, धेरै माथिको ठाउँ
शमन	शान्त पार्ने काम
नादानी	नबुझ्ने काम, मूर्खता
हरेस	आँट मर्ने अवस्था, निराशा
जुम्सो	सुस्त, जाँगर नभएको
सर्वस्व	भएभरको सबै
तिलाञ्जली	त्याग; मूल अर्थमा पितृलाई तिलसहित चढाइने जल
मुर्कट्टा	टाउको नभएको
नजरबन्द	तोकिएको ठाउँबाट बाहिर जान नपाउने गरी राखिएको अवस्था
रसायन	धातुलाई गालेर अर्को वस्तु बनाउने पुरानो विद्या; यहाँ विष सुधारेर बनाइएको औषधी
गलहत्ती	घाँटी समातेर धकेलेर निकाल्ने काम
गुप्ती	गोप्य खबर ल्याउने व्यक्ति, गुप्तचर; यहाँ ‘गोप्य’
पतन	उन्नति, पद वा मर्यादाबाट तल झरेको अवस्था
मनसाय	मनको उद्देश्य, अभिप्राय
कुरौटे	कुरा काट्ने, कुरा लगाउने
वैमनस्य	मनमुटाव, शत्रुता
गेगर	मसिना ढुङ्गा वा खस्रो बालुवाका कण
पथ्य	रोगीले खान हुने हलुका खाना; यहाँ ‘हितकारी’
खसम	पति
औडाहा	चिन्ता वा पीरले मनमा हुने जलन, छटपटी
व्याधा	सिकारी
शपथ	कसम, वाचा
नायबी	नाबालक राजाको सट्टा राज्य चलाउने अधिकार वा पद
ऐरेलु	जङ्गलमा पाइने तीतो काँक्रो जस्तो फल
कमलपित्त	कलेजोको रोग, जन्डिस
खुद	वास्तविक; आफैँ
श्रद्धा	ठुलाबडाप्रतिको आदर र विश्वास
सिनो	मरेको जनावरको शरीर
पतिङ्गर	भुइँमा झरेका सुकेका पात
चहक	चमक, कान्ति
साँध	सिमाना
भास	खुट्टा भासिने हिलो वा फुको ठाउँ
दैया	हक, अधिकार, दाबी
भँड्खारो	गहिरो खाल्डो
राँको	बलेको आगोको मुस्लो
हमला	आक्रमण

अनुकरणात्मक शब्द

कुनै आवाज, चाल, रूप वा भावको नक्कल गरेर बनेका शब्दलाई अनुकरणात्मक शब्द भनिन्छ: घ्याच्च (अचानक रोकिँदाको चाल), छक्क (अचम्मको भाव), लटरम्म (फलले भरिएको रूप)। यस्ता शब्द प्रायः क्रियायोगी हुन्छन् र कसरी भयो भन्ने कुरा चित्रझैँ देखाउँछन्। धेरै शब्दको अन्त्यमा -क्क, -च्च, -ल्ल, -रम्म हुन्छ वा एउटै अंश दोहोरिन्छ (हस्याङफस्याङ, गदगद)।

अभ्यास: शब्दभण्डार

पाठ्यपुस्तकको सुनाइ पाठ २ एउटा सुनको चरो, हत्केला र पाँच औँलाको कथा हो। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रले यसको रेकर्डिङ सार्वजनिक गरेको छ; त्यो तल सुन्न सकिन्छ। पहिले तलका प्रश्न पढ्नुहोस्, अनि आवश्यक भए दुई तीन पटक सुन्नुहोस्। उत्तर प्रश्नमुनि लुकाइएका छन्।

सुन्दा यी कुरामा ध्यान दिनुहोस्:

धातु

‘पढ्यो’, ‘पढ्छ’, ‘पढ्ला’, ‘पढेर’, ‘पढ्ने’ सबैमा एउटै अंश छ: पढ्। क्रियापदको यो मूल अंश, जसबाट अरू सबै रूप बन्छन्, त्यसलाई धातु भनिन्छ। धातुमा काल, पुरुष, वचन आदि जनाउने प्रत्यय लागेपछि क्रियापद बन्छ; क्रियापदबाट यस्ता प्रत्यय झिकेपछि बाँकी रहने अंश धातु हो।

धातु	प्रत्यय	क्रियापद
पढ्	छ	पढ्छ
लेख्	यो	लेख्यो
रु	छ	रुन्छ
बज्	ला	बज्ला

धातु पत्ता लगाउने सजिलो तरिका: क्रियाको -नु लाग्ने रूप सम्झनुहोस् र -नु हटाउनुहोस्: गर्नु → गर्, खानु → खा, दिनु → दि, समाउनु → समाउ।

धातु दुई किसिमका हुन्छन्:

• व्यञ्जनान्त धातु हलन्तमा टुङ्गिन्छन्: गर्, पढ्, लेख्, बस्, उठ्, किन्।
• स्वरान्त धातु स्वरमा टुङ्गिन्छन्: खा, जा, दि, रु, धु, समाउ, बिझाउ, रमाउ।

कृदन्त

धातुमा कुनै प्रत्यय लागेर नाम, विशेषण वा अव्यय जस्तो काम गर्ने शब्द पनि बन्छन्: पढ् + एर = पढेर, देख् + एको = देखेको, पढ् + आइ = पढाइ। धातुमा लागेर यस्ता शब्द बनाउने प्रत्ययलाई कृत् प्रत्यय र तिनबाट बनेका शब्दलाई कृदन्त भनिन्छ।

कृदन्तले प्रायः वाक्य टुङ्ग्याउँदैन; वाक्य टुङ्ग्याउने काम मुख्य क्रियापदले गर्छ। ‘भाइ खाना खाएर विद्यालय गयो’ मा ‘खाएर’ कृदन्त हो, ‘गयो’ मुख्य क्रियापद।

कृत् प्रत्यय	उदाहरण	वाक्यमा
-नु	पढ्नु, खानु	पढ्नु विद्यार्थीको कर्तव्य हो।
-ने	पढ्ने, खाने	पढ्ने कोठा सफा छ।
-एको, -एका, -एकी	पढेको, किनेका, गरेकी	उमाले किनेका किताब राम्रा छन्।
-एर	पढेर, गएर	हरि घर गएर पढ्यो।
-ई	पढी, गरी	उनले कथा पढी सार लेखिन्।
-दै	पढ्दै, जाँदै	ऊ गीत गाउँदै हिँड्यो।
-दा	पढ्दा, जाँदा	बाटामा हिँड्दा ध्यान दिनुहोस्।
-न	पढ्न, खान	म पुस्तकालय पढ्न गएँ।
-आइ	पढाइ, लेखाइ	उसको लेखाइ सफा छ।

सकर्मक र अकर्मक क्रिया

‘दिदीले किताब पढिन्’ भन्दा ‘के पढिन्?’ भन्ने प्रश्नको उत्तर ‘किताब’ आउँछ। काम गर्नेबाहेक कामको असर पर्ने अर्को वस्तु वा व्यक्ति, अर्थात् कर्म, चाहिने क्रियालाई सकर्मक क्रिया भनिन्छ: पढ्नु, लेख्नु, खानु, किन्नु, गर्नु, देख्नु।

‘भाइ सुत्यो’ मा ‘के सुत्यो?’ भन्ने प्रश्न नै बन्दैन। कर्म नचाहिने, काम गर्नेमै सीमित रहने क्रियालाई अकर्मक क्रिया भनिन्छ: सुत्नु, हाँस्नु, बस्नु, उठ्नु, जानु, निस्कनु, रमाउनु।

चिन्ने तरिका: क्रियालाई के वा कसलाई सोध्नुहोस्। उत्तर आउँछ भने सकर्मक, आउँदैन भने अकर्मक।

वाक्य	‘के / कसलाई?’	क्रिया
हरिले किताब किने।	के किने? किताब	सकर्मक
शिक्षकले विद्यार्थीलाई बोलाउनुभयो।	कसलाई? विद्यार्थीलाई	सकर्मक
उमा पसलबाट निस्किन्।	(प्रश्न बन्दैन)	अकर्मक
बच्चा खुसीले रमायो।	(प्रश्न बन्दैन)	अकर्मक

अभ्यास: व्याकरण

नेपालीमा इ र ई को उच्चारणमा खासै फरक सुनिँदैन, तर लेख्दा नियम मान्नुपर्छ। दीर्घ ईकार कहाँ लेख्ने भन्ने मुख्य नियम:

• तत्सम शब्द (संस्कृतबाट जस्ताको तस्तै आएका) मा संस्कृतकै रूप रहन्छ, ई सुरु, बिच वा अन्त्य जहाँ पनि हुन सक्छ: तीर्थ, जीव, शरीर, समीप, रवीन्द्र, नदी, पृथ्वी।
• तद्भव र आगन्तुक शब्द (बोलचालबाट बनेका वा अरू भाषाबाट आएका) को सुरु र बिचमा प्रायः ह्रस्व इ हुन्छ: किताब, बिहान, सिपाही।
• तर नाम र विशेषणको अन्त्यमा दीर्घ ई हुन्छ: दिदी, नानी, धामी, अधिकारी, डोटी, खुसी।
• स्त्रीलिङ्ग र -ई प्रत्यय लाग्दा अन्त्यमा दीर्घ: केटी, नेपाली, पहाडी, क्रोधी, अज्ञानी।
• असमापिका -ई (कृदन्त) मा दीर्घ: गरी, पुगी, भनी।
• अव्ययको अन्त्य र मुख्य क्रियापद मा ह्रस्व: पछि, माथि; पढिन्, गइन्।
• -ईय प्रत्यय लाग्दा बिचमा दीर्घ: पर्यटकीय, मानवीय, स्वर्गीय। (तर ‘राष्ट्रिय’ शब्दकोशअनुसार ह्रस्व इ मा लेखिन्छ।)

अभ्यास: वर्णविन्यास

एसईईमा बुँदा दिएर कथा लेख्न लगाइन्छ (४ अङ्क)। बुँदाले कथाको ढाँचा मात्र दिन्छन्; तिनलाई जोड्ने घटना, संवाद, परिवेश र अन्त्य आफैँ बनाउनुपर्छ।

कथा लेख्ने योजना

१. बुँदा पढेर कथाको सुरु, बिच र अन्त्य छुट्याउनुहोस्। तलको कार्यमा क देखि ग सुरु (समस्या), घ देखि ज बिच (द्वन्द्व बढ्दै जानु) हुन्। बुँदा ‘ज’ मा टुङ्गिन्छन्, त्यसैले अन्त्य आफैँ बनाउनुपर्छ।
२. बुँदाबिचका खाली ठाउँ भर्नुहोस्। ब्राह्मण किन दुःखी थिए? जङ्गल कस्तो थियो? सहदेव नफर्किएपछि के भयो?
३. अन्त्य बनाउनुहोस्। समस्या कसरी सुल्झियो? कथाबाट के शिक्षा मिल्छ?
४. संवाद राख्नुहोस्। यक्षको चेतावनी र युधिष्ठिरका उत्तर संवादमा राख्दा कथा जीवन्त हुन्छ।
५. शीर्षक दिनुहोस् र भूत कालमा, एउटै आदरको तहमा लेख्नुहोस्।
६. लम्बाइ: परीक्षामा करिब १५० देखि २०० शब्द पर्याप्त हुन्छ।

पाठ्यपुस्तकको कार्य र नमुना