“एकादेशमा एउटा राजा थियो…” भन्ने बित्तिकै सुन्नेको कान ठाडो हुन्छ। बिजुली नभएका रातमा आगो तापेर बसेका परिवारमा हजुरबुबा हजुरआमाले यस्तै कथा सुनाउनुहुन्थ्यो: राक्षस, बोक्सी, बाघ र स्याल, अनि सानो तर बाठो केटो। कसले लेखेको भन्ने थाहा नहुने, मुखैमुख पुस्तौँदेखि सरेर आएका यस्ता कथालाई लोककथा भनिन्छ।
‘कालजित र अजङ्गको राक्षसको कथा’ यस्तै एउटा नेपाली लोककथा हो। यसलाई मोतीलाल पराजुली ले सङ्कलन गरी लेखेका हुन्। पहाडको एउटा गाउँलाई एउटा अजङ राक्षसले सताउँछ; बलियो मानिसहरू हार्छन्, तर बाबु नभएको, साथीहरूले हेपेको एउटा सानो केटोले बलले होइन, बुद्धिले त्यो राक्षसलाई जित्छ। र, राक्षस साधारण राक्षस होइन: कथामा भगवान् उसलाई ‘काल’ भनेर बोलाउनुहुन्छ। त्यसैले केटोको नाम कालजित छ, अर्थात् काललाई जित्ने।
यस एकाइमा कथाको अर्थ अंश अंश गरी बुझिन्छ, लोककथाका विशेषता, कथाका तत्त्व र पात्रको चरित्र केलाइन्छ, कठिन शब्द, टुक्का र उखानको अर्थ खोलिन्छ, पाठका सबै अभ्यासको उत्तर दिइन्छ, क्रियाको काल र पक्ष र ब र व को प्रयोग सिकिन्छ, अनि बुँदाका आधारमा कथा लेख्ने नमुना दिइन्छ।
कथा पढ्नुअघि
लोककथा र सङ्कलक
लोककथा लोकजीवनमा मौखिक रूपमा चलिआएको कथा हो। यसको मूल लेखक थाहा हुँदैन; एउटाले अर्कोलाई सुनाउँदै, ठाउँअनुसार अलिअलि फेरिँदै यो पुस्तौँसम्म बाँचेको हुन्छ। कसैले यस्तो कथा खोजेर लेखिदिएपछि मात्र यो किताबमा आउँछ। त्यसैले लोककथाका लेखक होइन, सङ्कलक हुन्छन्।
मोतीलाल पराजुली (वि.सं. २०१३–२०७८) नेपाली लोकसाहित्यका सङ्कलक र लेखक हुन्। यो कथा उनले सङ्कलन गरी लेखेका हुन्। कथामा नेपाली लोककथाका सबै चिनारी छन्:
| लोककथाको विशेषता | यस कथामा |
|---|---|
| परम्परागत सुरुआत | ‘एकादेशमा…’: कुनै खास ठाउँ र समय तोकिएको छैन। |
| परम्परागत अन्त्य | ‘सुन्नेलाई सुनको माला, भन्नेलाई फूलको माला!’: सुनाउने र सुन्ने दुवैलाई आशिष् दिएर कथा टुङ्गिन्छ। |
| कल्पना र अलौकिक कुरा | शरीर फुलाएर पहाड जत्रो बनाउने राक्षस, भगवान्सँग भेट्न जाने राक्षस, भावीले लेखेको आयु। |
| गाउँको जीवन | खेतीकिसानी, गाईवस्तु, घाँसदाउरा, चौतारामा भेला, मावली, अगेनो। |
| सरल भाषा र संवाद | छोटा वाक्य, बोलीचालीका शब्द (मनुवा, कुरो, भो), ‘आम्मै नि!’, ‘बाबै नि!’ जस्ता उद्गार। |
| स्पष्ट शिक्षा | सानो मान्छेको बुद्धि र साहसले पनि ठुलो सङ्कट टार्न सक्छ। |
कथाका पात्र
| पात्र | को हो |
|---|---|
| कालजित | कथाको नायक; राक्षसको डरले माइत भागेकी दोजिया आमाको छोरो, मावलीमा जन्मेर हुर्केको बाठो र साहसी केटो। |
| राक्षस | गाउँ नजिकैको वनमा देखा परेको अजङ नरभक्षी; भगवान्ले उसलाई ‘काल’ भनेर बोलाउनुहुन्छ। कथाको खलपात्र। |
| कालजितकी आमा | लोग्ने परदेशमा, सासूससुरा बितिसकेका; पेटको बच्चाको मायाले राक्षसको आहारा बन्न नगई माइत भाग्ने आमा। |
| गाउँले | डरले राक्षसलाई दिनहुँ आहारा दिन मान्ने किसान। |
| भलादमी | चौतारामा गाउँलेलाई सल्लाह दिने गाउँका एक सम्मानित व्यक्ति। |
| भगवान् | राक्षसले भेट्न जाने, आयु भावीले लेखेको हुन्छ भन्ने देवता। |
| मावलीका साथी | कालजितलाई ‘भतुवा’ भनेर गिज्याउने केटाकेटी। |
कथा, अंश अंश गरी
कथा तृतीय पुरुषमा सुनाइएको छ: सुनाउने व्यक्ति कथाको पात्र होइन; ऊ बाहिरबाट घटना बताउँछ। यहाँ कथालाई घटनाको क्रमअनुसार नौ अंशमा बाँडिएको छ।
१. पहाडको काखमा एउटा गाउँ (पृष्ठ ६९)
एकादेशमा पहाडको काखमा किसानहरूको एउटा सुन्दर गाउँ रहेछ। उनीहरू खेती गर्थे, गाईवस्तु पाल्थे र मिलेर बस्थे। गाउँ नजिकै घना वन र गाईवस्तु चर्ने फराकिलो खर्क रहेछ। हिउँदमा दिउँसो गीत गाउँदै घाँसदाउरा गर्न वन जाने र साँझ फर्कने उनीहरूको दैनिकी रहेछ।
कथाको सुरुमा शान्त र सुखी गाउँ देखाइएको छ। यसले पछि आउने सङ्कटलाई झनै डरलाग्दो बनाउँछ।
२. वनमा राक्षस
एक दिन गाउँमा ठुलो आपत् आइलाग्यो। सधैँ जस्तै दश बाह्र जना महिला घाँसदाउरा गर्न वन गएका थिए। टाढा पुगेपछि उनीहरू यताउता छरिए। त्यही बेला एउटा अजङ राक्षसले एउटी महिलालाई देख्यो र समातेर खाने सुर कस्यो (मनमा योजना बनायो)। ती महिला चिच्याइन्; अरू महिला आए, तर राक्षसले लामा नङ्ग्राले ती महिलालाई चिथोरिरहेको देखेर कसैले केही गर्ने हिम्मत गरेनन्। सबै रुँदै कराउँदै गाउँमा गुहार माग्न दौडिए, र गाउँले जम्मा भएर वनमा भएको उपद्रो बारे सुने।
‘आम्मै नि!’ भन्ने उद्गारले सुनाउने व्यक्तिको डर र छक्क पराइ झल्काउँछ। लोककथा सुनाउँदा यस्ता उद्गारले सुन्नेलाई पनि घटनाभित्र पुर्याउँछन्।
महिलाहरूले राक्षसका अगाडि केही गर्ने हिम्मत किन गरेनन्?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
३. गाउँलेको आक्रमण र राक्षसको धम्की (पृष्ठ ७०)
गाउँलेले राक्षसलाई मार्ने सल्लाह गरे। घरमा भएका खुँडा, खुकुरी, तरबार र बन्चरो लिएर उनीहरू वनमा गए, हल्ला गर्दै राक्षसमाथि ढुङ्गा बर्साए। तर राक्षसले आफ्नो शरीर फुलाउँदै पहाड जत्रो बनायो र उल्टै धम्की दियो: “यस महिलाको काल आज नै आएको थियो, म पनि बिछट्टै भोकाएको थिएँ, त्यसैले खाइदिएँ। मलाई जिस्क्यायौ भने तिमीहरूलाई पनि एक एक गरी खाइदिन्छु।” मुख ‘आँऽऽऽ’ गर्दै, लामा दाह्रा देखाउँदै ऊ गाउँलेमाथि जाइलाग्यो।
एउटी महिलालाई बचाउन खोज्दा सबैको ज्यान जाने भो भन्ठानेर गाउँलेको सातोपुत्लो गयो, अर्थात् उनीहरू अत्यन्त डराए, र भागे। भाग्दै गरेका गाउँलेलाई राक्षसले गर्जेर भन्यो: “भोलि गाउँमै आएर सबैलाई सिध्याइदिन्छु, कि त दिनहुँ मलाई एक एक जना मान्छे पठाओ।”
यहाँ राक्षसको कुरा ध्यान दिएर पढ्नुहोस्: ‘यस महिलाको काल आज नै आएको थियो।’ अर्थात् राक्षसले आफूलाई काल आएका मान्छे खाने भनेर चिनाउँछ। पछि यही कुराले कथाको गाँठो फुकाउँछ।
४. चौतारामा सल्लाह र राक्षसको सर्त
गाउँले नजिकैको चौतारा मा भेला भए। गाउँका एक भलादमी ले भने: बच्ने उपाय छ भने सोचौँ, छैन भने एकै पटक सबै मर्नुभन्दा दिनको एक जना आहारा पुर्याइदिऔँ। सबै सहमत भए। भोलिपल्ट बिहानै वनमा गएर उनीहरूले राक्षसलाई ‘हे राक्षस! हे काल!’ भन्दै आहाराको व्यवस्था गर्ने वचन दिए। राक्षसले पहाड जत्रो जिउ फेरि सानो बनायो र सर्त राख्यो: दिनहुँ एक जना मान्छे र एक मुरी अन्न दिए केही गर्दिनँ, नत्र गाउँ नै उजाड बनाइदिन्छु।
कथाले यहाँ एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा भन्छ: राक्षसलाई ‘काल आएका मान्छे मात्र खानू’ भन्ने विधि (नियम) थियो, तर अब ऊ काल नआएका मान्छे पनि खान थाल्यो। यो नियमको उल्लङ्घन थियो। गाउँले यो सर्त कबुल गरेर फर्के।
गाउँ फर्केपछि उनीहरूले नियम बनाए: हरेक कुरिया (घरधुरी) को पालो बाँधियो; आफ्नो पालो परेको दिन त्यो घरले एक जना मान्छे र एक मुरी अन्न राक्षसका लागि व्यवस्था गर्नुपर्ने भयो।
राक्षसले कुन नियमको उल्लङ्घन गर्यो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
५. दोजिया आमाको पालो (पृष्ठ ७०–७१)
एक दिन एउटी दोजिया (गर्भवती) महिलाको पालो पर्यो। उनका लोग्ने परदेश गएका थिए, सासूससुरा बितिसकेका थिए; घरमा उनी एक्लै थिइन्। आफ्नो सट्टा पठाउने कोही थिएन, र पेटको बच्चाको मायाले उनी आफैँ जान सकिनन्। त्यसैले एक मुरी अन्न घरको पिँढीमा राखेर उनी माइततिर टाप कसिन् (चुपचाप भागिन्)।
दिउँसो बाह्र बजेसम्म आहारा नआएपछि राक्षस गाउँ नजिक झरेर गाउँ नै थर्कने गरी करायो। गाउँलेले पालो परेकी महिलाको घरमा अन्न भेटे, तर महिला भेटेनन्। रिसाएर राता आँखा पार्दै राक्षस गाउँमै आइपुग्यो। गाउँलेले भने: आज पालो परेकीले धोका दिइन्; आज यही अन्न खाएर यही घरमा बस्नुहोस्, भोलिदेखि सर्तबमोजिम आहारा दिन्छौँ। सित्तैँमा (केही नतिरी) घरमा बस्न पाइने भएपछि राक्षस राजी भयो, र त्यही घरमा बस्न थाल्यो।
राक्षस गाउँलेको आग्रह मानेर त्यही घरमा किन बस्यो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
६. कालजितको जन्म र ‘भतुवा’ को घोचाइ (पृष्ठ ७१)
ती महिला माइतमै बसिन्; चार महिनापछि छोरो जन्मियो, र उनले नाम राखिन् कालजित। दश बाह्र वर्ष बिते। एक दिन मावलीका साथीहरूले कालजितलाई बाबु र घर दुवै नभएको भतुवा (काम नगरी खाएर मात्र बस्ने) भनेर गिज्याए। बाबुको माया नपाएको कालजितको मनमा यो वचनवाण (वाण झैँ बिझ्ने बोली) ले बेसरी घोच्यो। ऊ रन्थनिँदै घर आयो र आमालाई सोध्यो: “हाम्रो घर कहाँ हो? मेरो बुबा कहाँ हुनुहुन्छ?”
आमाले धेरै सम्झाउन खोजिन्, तर छोरो किमार्थ मानेन। लाचार भएर उनले पुरानो कथा बेली बिस्तार लगाइन् (सबै कुरा विस्तारमा सुनाइन्)। साथीको हेपाइ सहनुभन्दा आफ्नै घर जानु जाती (असल) ठानेर कालजितले घर जाने निधो गर्यो। आमा आत्तिइन्, तर कालजितले सम्झायो र बाटामा खाने खाजा बनाइदिन भन्यो। आमाले मिठा रोटी पकाइदिइन्; रोटी झोलामा राखेर, आमालाई मावलीमै छाडेर कालजित आफ्नो गाउँतिर लाग्यो।
कालजितले आफ्नो गाउँ जाने निधो कुन घटनापछि गर्यो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
७. “मामा, म तपाईँको भान्जो हुँ” (पृष्ठ ७१–७२)
गाउँ पुगेर कालजितले सोधखोज गरी आफ्नो घर पत्ता लगायो, र त्यहाँ राक्षस बस्छ भन्ने पनि सुन्यो। ढोका बन्द थियो। उसले ढकढक्यायो; भित्रबाट राक्षसले गर्जेर सोध्यो, “को हो?” कालजितले बाहिरबाटै भन्यो, “मामा, म तपाईँको भान्जो हुँ।” भान्जो भन्ने साइनो सुन्नेबित्तिकै राक्षसले ढोका खोल्यो। कालजितले आमाले पकाएका चिल्ला र गुलिया रोटी खान दियो। राक्षस खुसी भयो। त्यसपछि कालजित दिनहुँ गाउँबाट मिठा मिठा खानेकुरा ल्याएर खुवाउन थाल्यो, र दुवै मिलेर बस्न थाले। गाउँले चकित परे।
कालजितको पहिलो युक्ति (उपाय) यही हो: उसले सिधै लडाइँ गरेन; पहिले ‘मामा’ भनेर साइनो जोड्यो र खुवाएर विश्वास जित्यो। नेपाली समाजमा मामाले भान्जाभान्जीलाई विशेष माया र आदर गर्ने चलन छ। राक्षसले पनि भान्जोलाई ढोका खोलिदियो।
८. भगवान्कहाँ: आयु कति? (पृष्ठ ७२)
राक्षस कहिल्यै घरबाहिर जाँदैनथ्यो; गाउँले खानेकुरा घरमै ल्याइदिन्थे। राक्षसले गाउँलेलाई दुःख दिएको र आफ्नो घर कब्जा गरेको कालजितलाई मन परेन। उसले सोध्यो: “मामा, तपाईँ बाहिर किन जानुहुन्न?” राक्षसले मनको कुरा खोल्यो: भगवान्ले काल आएका मान्छे मात्र खानू भनेर अराउनुभएको (आदेश दिनुभएको) थियो, तर उसले आफ्नो जिम्माको काममा ठुलो गल्ती गरेको छ; माफी माग्न एक पटक भगवान्लाई भेट्न जान मन छ।
कालजितले मौका छोपिहाल्यो: “आजै जानुहोस्, ढिलो नगर्नुहोस्; र मेरो परमायु (पूरा आयु) पनि सोधेर आउनुहोस्।” राक्षस हुन्छ भन्थ्यो, तर जाँदैनथ्यो: एकातिर भगवान्ले के भन्नुहोला भन्ने भय, अर्कातिर बसीबसी खाने बानीले लागेको अल्छी। कालजितले दिनदिनै करकर गरेपछि ऊ एक दिन गयो, र हप्ता दिनपछि निन्याउरो (उदास) मुख लगाएर फर्क्यो। भगवान्ले पक्कै हप्काउनुभयो होला भन्ने कथा अनुमान गर्छ। यता कालजित राक्षसलाई मार्ने युक्ति सोच्दै तयारीमा लागिसकेको थियो।
राक्षसले भन्यो: “तिम्रो आयु ७९ वर्ष रे; त्यस बेलासम्म तिमीलाई कसैले केही गर्न सक्दैन रे।” अब कालजितको दोस्रो युक्ति आयो: “७९ किन? कि ८० बनाइदिएको भए, कि ७८। भगवान्सँग एक वर्ष बढी वा घटी गरिदिन भन्नुहोस् न।” भान्जोको कुरा काट्न नसकेर राक्षस भोलिपल्टै भगवान्कहाँ गयो र अनुनय (बिन्ती) गर्यो। भगवान्ले भन्नुभयो: “हेर काल! यो आयु भावी ले जुन दिन जति लेख्यो, लेख्यो। त्यसलाई घटाउन पनि सकिँदैन, बढाउन पनि सकिँदैन।”
राक्षस फर्केर यही कुरा सुनायो। कालजितले निष्कर्ष निकाल्यो: भगवान्ले त एक वर्ष तलमाथि गर्न सक्नुहुन्न भने यो राक्षसले मलाई ७९ वर्ष नपुग्दै केही गर्न सक्दैन।
९. तातो फलामको हतियार र गाउँमा शान्ति (पृष्ठ ७२–७३)
भोलिपल्ट बिहान सबेरै कालजितले आँगनमा धेरै दाउरा थुपार्यो, अगेनो मा आगो फुक्यो, र फलामका आँसी (ठुलो हँसिया), बाउसो (कोदालो), बन्चरो र ओधान (भाँडो बसाल्ने फलामको तीनखुट्टे) आगोमा तताउन राख्यो। फलाम रातो भएपछि सनासो ले समातेर टाढैबाट राक्षसलाई हान्न थाल्यो। राक्षस आत्तिँदै नहान्न बिन्ती गर्न थाल्यो, तर कालजितले भन्यो: तँलाई नमारेसम्म म र मेरा गाउँलेको रक्षा हुँदैन। तातो फलामको डाहा (पोलाइको छटपटी) ले राक्षस त्यहीँ लड्यो। कालजितले तातो फलामले अझै हान्दै गयो, र केहीबेरमा राक्षस मर्यो।
कालजितले गाउँलेलाई बोलायो; सबै मिलेर राक्षसको सद्गत (दाहसंस्कार) गरे। गाउँलेले कालजितको प्रशंसा गरे र उसलाई गाउँको प्रमुख चुने। कालजित मावली गएर आमालाई लिएर आयो, र घर र खेतीबाली सम्हालेर बस्न थाल्यो। काललाई पनि जितेर गाउँमा सुखशान्ति ल्याएकाले गाउँले उसलाई सम्मानका साथ राख्न थाले। सानो व्यक्तिको बुद्धि र पुरुषार्थ (बहादुरी, पौरख) ले गाउँमा सधैँका लागि शान्ति ल्याइदियो।
कथा लोककथाकै शैलीमा टुङ्गिन्छ: ‘सुन्नेलाई सुनको माला, भन्नेलाई फूलको माला! यो कथा वैकुण्ठ जाला, भन्ने वेला तात्तातै मुखमा आइजाला!’ अर्थात् कथा अब स्वर्गतिर जाओस्, र अर्को पटक सुनाउनुपर्दा तुरुन्तै सम्झनामा आओस्।
कालजितले राक्षसलाई मार्न तातो फलामका हतियार ‘सनासो’ ले समातेर टाढैबाट किन हाने?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
कथाको विश्लेषण
विषयवस्तु र सन्देश
कथाको विषयवस्तु एउटा गाउँलाई सताउने अजङ राक्षस र त्यसलाई बुद्धिले जित्ने सानो केटो कालजित हो। कथाले यी कुरा देखाउँछ:
- डरले अन्यायसँग सम्झौता गर्दा समस्या झन् बढ्छ: गाउँलेले दिनहुँ एक जना मान्छे दिन मानेपछि राक्षसले उनीहरूको घर नै कब्जा गर्यो।
- बल मात्र होइन, बुद्धि, धैर्य र योजना ले ठुलो सङ्कट टार्न सकिन्छ: पूरै गाउँले हतियार लिएर हारेको राक्षसलाई एउटा केटोले जित्यो।
- नियम तोड्नेले अन्त्यमा सजाय पाउँछ: काल आएका मान्छे मात्र खाने नियम मिच्ने राक्षसलाई भगवान्ले पनि बचाउनुभएन।
- हेपिएको, सानो वा कमजोर ठानिएको व्यक्तिमा पनि ठुलो क्षमता हुन्छ।
सन्देश: अन्याय र अत्याचारसँग डराएर झुक्नु हुँदैन; बुद्धि र साहसका साथ सही योजना बनाए जस्तोसुकै शक्तिशालीलाई पनि जित्न सकिन्छ।
कथाका तत्त्व
| तत्त्व | यस कथामा |
|---|---|
| कथानक | आदि: सुखी गाउँ, वनमा राक्षसको आक्रमण, गाउँलेको हार र सर्त। मध्य: दोजिया आमा माइत भाग्छिन्, राक्षस घर कब्जा गर्छ, कालजित जन्मन्छ, ‘भतुवा’ को घोचाइ, घर फर्केर राक्षसलाई ‘मामा’ बनाउँछ, भगवान्कहाँबाट आयु थाहा पाउँछ। अन्त्य: तातो फलामले राक्षसको अन्त्य, कालजित गाउँको प्रमुख, गाउँमा शान्ति। |
| पात्र | कालजित (प्रमुख, नायक), राक्षस (प्रमुख, खलनायक), आमा, गाउँले, भलादमी, भगवान्, मावलीका साथी (सहायक)। |
| परिवेश | पहाडको काखको गाउँ, वन र खर्क, चौतारा, कालजितको घर र आँगन, मावली; समय ‘एकादेशमा’, अर्थात् निश्चित नभएको पुरानो समय; करिब दश बाह्र वर्षमा फैलिएको घटना। |
| संवाद | छोटा र जीवन्त: राक्षसको धम्की, भलादमीको सल्लाह, आमा छोराको कुरा, ‘मामा, म तपाईँको भान्जो हुँ’, भगवान्को भनाइ। |
| दृष्टिविन्दु | तृतीय पुरुष; सुनाउने व्यक्ति कथाभित्र छैन। |
| भाषाशैली | सरल, बोलीचालीको, लोककथाको शैली: ‘एकादेशमा’ बाट सुरु, अज्ञात भूतका क्रियापद (रहेछ, गएछन्), उद्गार (आम्मै नि!, बाबै नि!), टुक्का (सातोपुत्लो जानु, टाप कस्नु, सुर कस्नु) र अन्त्यमा ‘सुन्नेलाई सुनको माला’। |
| उद्देश्य | मनोरञ्जनसँगै बुद्धि र साहसको महत्त्व सिकाउनु, अन्यायसँग नझुक्न प्रेरणा दिनु। |
शीर्षकको सार्थकता
‘कालजित र अजङ्गको राक्षसको कथा’ शीर्षकले कथाका दुवै मुख्य पात्रको नाम लिन्छ र कथाको मूल सङ्घर्ष, अर्थात् एउटा सानो केटो र एउटा अजङ राक्षसबिचको द्वन्द्व, सुरुमै देखाउँछ। ‘कालजित’ नाम आफैँमा अर्थपूर्ण छ: भगवान्ले राक्षसलाई ‘काल’ भनेर बोलाउनुहुन्छ, र कालजितले त्यही काललाई जित्छ। जन्मअघि नै आमालाई राक्षसको पालोबाट जोगाएर जन्मेको केटोको नाम अन्त्यमा साँच्चै सार्थक हुन्छ। शीर्षकको अन्त्यमा ‘कथा’ शब्दले यो लोककथा हो भन्ने पनि जनाउँछ। त्यसैले शीर्षक विषयवस्तु, पात्र र विधा तीनै अर्थमा सार्थक छ।
पात्रको चरित्रचित्रण
कालजित: कथाको नायक। ऊ स्वाभिमानी छ: ‘भतुवा’ भनेर हेपिएपछि अरूको घरमा बस्नुभन्दा आफ्नै घर जान्छ। ऊ साहसी छ: एक्लै राक्षस बसेको घरमा पुग्छ। ऊ बुद्धिमान् छ: सिधै लड्दैन, पहिले ‘मामा’ भनेर विश्वास जित्छ, भगवान्कहाँ पठाएर राक्षसलाई घरबाट टाढा पनि लैजान्छ, आयुको प्रश्नले आफ्नो सुरक्षा पक्का गर्छ, अनि तातो फलाम र सनासो जस्ता घरकै साधनले आक्रमण गर्छ। ऊ परोपकारी छ: गाउँलेलाई दुःख दिएको उसलाई मन पर्दैन, र जितेपछि सबैलाई बोलाएर सद्गत गर्छ। ऊ आमालाई माया गर्ने छ: जितेपछि पहिले आमालाई लिन जान्छ।
राक्षस: कथाको खलपात्र। ऊ क्रूर र नरभक्षी छ, धम्की दिने र डर देखाउने छ, अनि लोभी र अल्छी छ: सित्तैँमा घर पाउँदा बस्छ, बसीबसी खान्छ, भगवान्कहाँ जान पनि अल्छी गर्छ। तर ऊ निर्दयी मात्र छैन: भान्जोको साइनोमा पग्लन्छ, आफ्नो गल्ती मान्छ र माफी माग्न जान्छ। उसको सबैभन्दा ठुलो कमजोरी भरोसा र लोभ हो, जसको फाइदा कालजितले उठाउँछ।
शब्दभण्डार
कठिन शब्दको अर्थ
पाठमा आएका कठिन शब्द र तिनका अर्थ तल छन्। रेखाङ्कित शब्दमा थिच्दा नेपाली शब्द मा त्यसको अङ्ग्रेजी अर्थ, नेपाली अर्थ र उदाहरण देखिन्छ।
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| अजङ | निकै ठुलो, विशाल (शब्दकोशमा ‘अजङ’; कतै ‘अजङ्ग’ पनि लेखिन्छ) |
| खर्क | गाईवस्तु चराउन छाडिएको बाँझो जग्गा, चरन |
| जीविका | जीवन चलाउने उपाय, रोजीरोटी |
| दैनिकी | दिनहुँको काम र जीवन |
| आपत् | सङ्कट, विपत्ति |
| उपद्रो | दुःख दिने घटना, उत्पात |
| राक्षस | कथामा आउने मान्छे खाने क्रूर असुर |
| नरभक्षी | मान्छे खाने |
| हारगुहार | सङ्कटमा सहयोगका लागि गरिने पुकार |
| दाह्रा | मुखबाहिर निस्केका लामा तिखा दाँत |
| बिछट्टै | अचाक्ली, धेरै |
| मनुवा | मानिस (बोलीचालीको रूप) |
| सातोपुत्लो | होस; (सातोपुत्लो जानु) अत्यन्त डराउनु |
| भलादमी | असल स्वभावको, सभ्य र सम्मानित मानिस |
| आहारा | खानेकुरा, खाना |
| सर्त | सम्झौतामा पालना गर्नुपर्ने कुरा |
| उजाड | मान्छे नभएको, सुनसान |
| उल्लङ्घन | नियम मिच्ने वा नाघ्ने काम |
| कबुल | स्वीकार; कुनै काम गर्ने वचन |
| कुरिया | घरधुरी; कुनै सम्पत्ति कुर्ने व्यक्ति, कुरुवा |
| दोजिया | गर्भवती |
| धोका | छल, विश्वासघात |
| सित्तैँ | मोल नतिरी, केही नदिई |
| भतुवा | काम नगरी खाएर मात्र बस्ने व्यक्ति |
| वचनवाण | वाण झैँ बिझ्ने तिखो बोली |
| बेसरी | निकै, नराम्ररी |
| रन्थनिनु | रिस वा पीडाले छटपटिनु |
| किमार्थ | कसै गरे पनि, कुनै हालतमा पनि |
| लाचार | विवश, उपाय नभएको |
| निधो | निर्णय, अठोट |
| हेपाइ | अरूलाई तल्लो ठानेर गरिने व्यवहार |
| अराउनु | आदेश दिनु, कामका लागि खटाउनु |
| परमायु | पूरा आयु, बाँच्ने जम्मा वर्ष |
| भय | डर, त्रास |
| करकर | झर्को लाग्ने गरी बारम्बार भन्ने काम |
| अलप | देखिन छाडेको, हराएको |
| निन्याउरो | उदास, अँध्यारो अनुहारको |
| युक्ति | उपाय, जुक्ति |
| अनुनय | नम्र बिन्ती, अनुरोध |
| भावी | लोकविश्वासअनुसार मान्छेको भाग्य लेख्ने देवी; भाग्य |
| अगेनो | ढुङ्गा वा माटोले बनाएको आगो बाल्ने ठाउँ, चुलो |
| आँसी | दाँते धार भएको ठुलो हँसिया |
| बाउसो | कोदालो |
| ओधान | चुलोमाथि भाँडो बसाल्ने फलामको तीनखुट्टे |
| सनासो | भाँडाकुँडा च्याप्ने, चिम्टा जस्तो फलामे साधन |
| डाहा | पोलाइ वा पीडाले हुने छटपटी; अरूको उन्नति देखेर मनमा हुने जलन |
| सद्गत | मृतकको दाहसंस्कार |
| पुरुषार्थ | बहादुरी, पौरख, मिहिनेत |
| वैकुण्ठ | विष्णुको लोक, स्वर्ग |
टुक्का र उखान
कथामा धेरै टुक्का छन्: सुर कस्नु, सातोपुत्लो जानु, टाप कस्नु, बेली बिस्तार लगाउनु। टुक्काको अर्थ शब्दको सोझो अर्थभन्दा फरक हुन्छ: ‘टाप कस्नु’ मा घोडाको टाप (खुर) कसिँदैन, चुपचाप भागिन्छ। वाक्यअनुसार टुक्काको रूप बदलिन्छ: टाप कसिन्, टाप कसेर, टाप कस्दै।
उखान भने आफैँमा पूरा भनाइ हो; यसले जीवनको अनुभव छोटो र चोटिलो गरी भन्छ, र यसको रूप बदलिँदैन: ‘नाच्न नजान्ने आँगन टेढो’।
‘परीक्षाको नतिजा सुनेर उसको सातोपुत्लो गयो।’ यहाँ ‘सातोपुत्लो जानु’ को अर्थ के हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास: शब्दभण्डार
दिइएका शब्द र अर्थबिच जोडा मिलाउनुहोस्:
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| बिछट्टै | विवश, बाध्य, कुनै उपाय नभएको |
| नरभक्षी | भाँडा बसाल्नका लागि बलेको अगेनामाथि राखिने तीन खुट्टा भएको फलामे साधन |
| किमार्थ | केही गर्न नसक्ने |
| लाचार | कसै गरेर पनि, केही गरे पनि |
| ओधान | गाईवस्तु चराउने बाँझो जग्गा |
| पुरुषार्थ | मान्छेलाई खाने, दानव |
| अचाक्ली, धेरै | |
| बहादुरी, पौरख, अद्भुत क्षमता |
उत्तर
दिइएका अर्थ आउने शब्द पाठबाट खोजेर लेख्नुहोस्: प्रत्येक, आइमाई, मित्र, दैलो, भाग्नु, उमेर, देवता, विवेक
उत्तर
दिइएका टुक्कालाई अर्थ खुल्ने गरी वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्: टाप कस्नु, सातोपुत्लो जानु, आलु खानु, हातेमालो गर्नु, भाग्य चम्कनु, माया मार्नु
उत्तर
दिइएका पदावलीको प्रयोग गरी किसानका बारेमा एउटा अनुच्छेद तयार पार्नुहोस्: गाउँमा बस्नु, खेतीकिसानी गर्नु, गाईवस्तु पाल्नु, घाँसदाउरा गर्नु, ताजा खानेकुरा खानु, जीविका चलाउनु
नमुना अनुच्छेद
कक्षामा छलफल गरी दिइएका उखानको अर्थ लेख्नुहोस्:
- क.हुने बिरुवाको चिल्लो पात
- ख.बाँदरका हातमा नरिवल
- ग.खाने मुखलाई जुँगाले छेक्दैन
- घ.नपत्याउँदो खोलाले बगाउँछ
- ङ.नाच्न नजान्ने आँगन टेढो
उत्तर
बोध र अभिव्यक्ति
दिइएका शब्दको शुद्ध उच्चारण गर्नुहोस्: अजङ, राक्षस, शरीर, व्यवस्था, आग्रह, भगवान्, निर्णय, परमायु, अगेनो, बुद्धि, पुरुषार्थ
उच्चारणका सङ्केत
दिइएका प्रश्नको उत्तर भन्नुहोस्:
- क.कालजित कथाका मुख्य दुई जना पात्रको नाम के हो?
- ख.कथाको तेस्रो अनुच्छेदमा कतिओटा वाक्य छन्?
- ग.कुन घटनापछि कालजित आफ्नो गाउँ जाने निर्णयमा पुग्छ?
- घ.जङ्गलमा कुन घटना घटेको थियो?
- ङ.राक्षसले गाउँलेसँग कस्तो सर्त राख्यो?
उत्तर
कथाको दोस्रो अनुच्छेद (‘एक दिन त्यस गाउँमा ठुलो आपत् आइलागेछ’ बाट सुरु हुने) मौन पठन गरी सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्:
- क.महिला वनमा किन गएका रहेछन्?
- ख.एउटी महिलालाई देखेपछि राक्षसले कस्तो सुर कसेछ?
- ग.महिला कराउँदै गुहार माग्दै गाउँमा जानुको कारण के हो?
- घ.राक्षसका अगाडि महिलाले केही गर्ने हिम्मत किन गरेनछन्?
उत्तर
दिइएका प्रश्नको छोटो उत्तर लेख्नुहोस्:
- क.पाठका घटना कुन कुन स्थानमा घटेका छन्, उल्लेख गर्नुहोस्।
- ख.पाठमा तपाईँलाई मन परेका कुनै दुईओटा संवादात्मक अंश टिपोट गर्नुहोस्।
- ग.पाठको शीर्षक तपाईँलाई उपयुक्त लाग्यो कि लागेन, कारण दिनुहोस्।
- घ.पाठको दोस्रो अनुच्छेद पढी दुईओटा प्रश्न बनाउनुहोस्।
उत्तर
दिइएका वाक्य कसले कसलाई भनेका हुन्, पहिचान गर्नुहोस्:
- क.हेर मनुवा हो! यस महिलाको काल आजै आएको थियो र मलाई पनि बिछट्टै भोक लागेको हुनाले मैले यसलाई खाइदिएँ।
- ख.यदि राक्षसबाट बच्ने उपाय छ भने सोचौँ नत्र भने सबै एकै पटक मर्नुभन्दा त यस राक्षसलाई हरेक दिन एक एक जनाका दरले आहारा पुर्याइदिऔँ।
- ग.हाम्रो घर कहाँ हो? मेरो बुबा कहाँ हुनुहुन्छ?
- घ.त्यसो भए तपाईँ भगवान्लाई भेट्न आजै गइहाल्नुहोस्। यस्ता कुरामा ढिलो गर्नु उचित हुँदैन।
- ङ.तिम्रो आयु त ७९ वर्षको छ रे।
उत्तर
पाठ्यपुस्तकमा दिइएको धार्मिक पर्यटनसम्बन्धी अनुच्छेद (‘नेपाल ऐतिहासिक हिसाबले प्राचीन मुलुक मानिन्छ’ बाट सुरु हुने) पढ्नुहोस् र सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्। (अनुच्छेदमा पशुपतिनाथ, लुम्बिनी, चतराधामको कुम्भ मेला र भक्तपुरको डोलेश्वर महादेवको चर्चा गर्दै धार्मिक पर्यटन बढाउन प्रचारप्रसार, पूर्वाधार र रणनीति चाहिने कुरा भनिएको छ।)
- क.उत्तर दिनुहोस्:
- अ.धार्मिक पर्यटनका दृष्टिकोणले विश्व इतिहासमा नेपालको कस्तो पहिचान छ?
- आ.कुन कुन धार्मिक स्थलले नेपालको गौरव बढाएका छन्?
- इ.कुम्भमेला नेपालको कुन स्थानमा लाग्ने गरेको छ?
- ई.धार्मिक पर्यटकको सङ्ख्या वृद्धि कसरी गर्न सकिन्छ?
- ख.भाषा संरचना पहिचान गर्नुहोस्:
- अ.‘धार्मिक’ र ‘पर्यटन’ शब्दलाई वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्।
- आ.अनुच्छेदको ‘त्यसैले विश्व इतिहासमा नेपालको छुट्टै पहिचान र विशिष्ट स्थान रहेको छ।’ वाक्यलाई भविष्यत् कालमा परिवर्तन गर्नुहोस्।
- इ.अनुच्छेदको ‘एक पटकको मेला भर्न धेरै मानिस पुग्ने गरेका छन्।’ वाक्यलाई अज्ञात पक्षमा परिवर्तन गर्नुहोस्।
- ई.अनुच्छेदबाट ‘ब’ र ‘व’ लागी बनेका तीन तीनओटा शब्द पहिचान गरी लेख्नुहोस्।
उत्तर
व्याख्या गर्नुहोस्: “यो आयु भावीले जुन दिन जति लेख्यो, लेख्यो। त्यसलाई घटाउन पनि सकिँदैन, बढाउन पनि सकिँदैन।”
नमुना व्याख्या
दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्:
- क.राक्षसले गाउँलेलाई के गरेर दुःख दिएको रहेछ, वर्णन गर्नुहोस्।
- ख.कालजितले राक्षसलाई नमारेको भए गाउँमा कस्तो अवस्था आउँथ्यो होला, अनुमान गरेर लेख्नुहोस्।
नमुना उत्तर
‘सानो व्यक्तिको बुद्धि र पुरुषार्थले गाउँमा शान्ति ल्याउन सफल भयो’ भन्ने भनाइको आशय खुलाउनुहोस्।
नमुना उत्तर
‘कालजित र अजङ्गको राक्षस’ कथाका मुख्य मुख्य घटना नछुट्ने गरी बुँदागत रूपमा लेख्नुहोस्।
उत्तर
‘कालजित र अजङ्गको राक्षस’ कथाबाट के सन्देश पाउनुभयो, लेख्नुहोस्।
नमुना उत्तर
दिइएको सन्दर्भ पढ्नुहोस् र तोकिएको कार्य गर्नुहोस्।
समीक्षा भनेको कुनै विषयवस्तुको गुण र दोष छुट्याई निष्पक्ष रूपमा गरिने व्याख्या र विवेचना हो। समीक्षा गर्दा यस्ता प्रश्नको उत्तर खोजिन्छ: पाठको विषयवस्तु कहाँबाट लिइएको छ? शीर्षकले विषयवस्तु समेटेको छ कि छैन? पाठको मूलभाव के हो? कस्तो सन्देश पाइन्छ? पात्र कति छन्, तिनको स्वभाव कस्तो छ? परिवेश गाउँ हो कि सहर, त्यहाँको समाज कस्तो छ? भाषा कस्तो छ, संवाद कस्ता छन्? पढेपछि मनमा कस्तो लाग्यो?
तपाईँले पढेको वा सुनेको कुनै एउटा कथाको समीक्षा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
नमुना समीक्षा: ‘स्वाद’
सुनाइ र बोलाइ
पाठ्यपुस्तकको सुनाइ पाठ ७ प्रश्नहरूबाट हेर्दा कुमाल हरू र माटाका भाँडाबारे हो। कुमालहरू माटाका भाँडा बनाउने परम्परागत शिल्पी हुन्। प्रश्नले देखाउँछन्: पाठमा बारी जोत्दा निस्केका माटाका डल्ला हरू मान्छे जस्तै बोल्छन् र बैठक बस्छन्। अर्थात् यो पनि कालजितको कथा जस्तै कल्पनाले भरिएको कथा हो। सुनाइ पाठ यहाँ सारिएको छैन। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रले यसको रेकर्डिङ सार्वजनिक गरेको छ; त्यो तल सुन्न सकिन्छ। पहिले तलका प्रश्न पढ्नुहोस्, अनि आवश्यक भए दुई तीन पटक सुन्नुहोस्।
सुनाइ पाठ ७ सुन्नुहोस् र दिइएका वाक्य ठिक भए ठिक र बेठिक भए बेठिक भन्नुहोस्:
- क.कुमालहरू वास्तवमा माटाका भाँडा बनाउने कुशल शिल्पी थिए।
- ख.विशेषतः माघ महिनामा बाली उठाइसकेपछि बारी जोतिन्थ्यो।
- ग.बाँझो बारी जोत्दा यस वर्ष ससाना डल्ला निस्किएछन्।
- घ.डल्लाहरू मान्छेले जस्तै बोल्ने र कुरा पो गर्ने रहेछन्।
- ङ.धुलो माटो हुँदाहुँदै हामीलाई मात्र किन खोजी खोजी लगेका होलान् भनेर डल्लालाई पिर परेछ।
उत्तर कसरी तयार गर्ने
सुनाइ पाठ ७ सुन्नुहोस् र दिइएका प्रश्नको मौखिक उत्तर दिनुहोस्:
- क.उनीहरू माटाका भाँडा बनाउनुका अतिरिक्त के काम गर्थे?
- ख.माटाका भाँडा बनाउन कस्तो माटो उपयुक्त मानिन्छ?
- ग.माटाका डल्लाहरूको बैठक किन बसेछ?
- घ.माटाका भाँडा कसरी बनाइन्छ?
उत्तर कसरी तयार गर्ने
व्याकरण: काल र पक्ष
कथाको पहिलो अनुच्छेद फेरि हेर्नुहोस्: गाउँ रहेछ, फर्किने रहेछन्, दैनिकी चल्दो रहेछ। कथाभरि यस्तै क्रियापद छन्। तर यही कुरा हामी हिजोको घटनाका रूपमा भन्ने हो भने ‘गाउँ थियो’, ‘फर्कन्थे’ भन्छौँ। फरक कहाँ छ? यसको उत्तर क्रियापदका दुई कुरामा छ: काल र पक्ष।
काल
‘कालजितले राक्षसलाई मार्यो’, ‘कालजित गाउँ फर्कँदै छ’, ‘गाउँले कालजितलाई सम्मान गर्ने छन्’: तीनै वाक्यमा काम फरक समयको छ। क्रियापदले काम कहिले हुन्छ भन्ने समय बुझाउने व्याकरणिक कोटिलाई काल भनिन्छ। काल तीन प्रकारका हुन्छन्:
| काल | कहिलेको काम | उदाहरण | समय बुझाउने शब्द |
|---|---|---|---|
| भूत | भइसकेको | राक्षस वनमा देखियो। | हिजो, अस्ति, पोहोर, पहिले, गत वर्ष |
| वर्तमान | अहिले हुने, वा सधैँ हुने | कालजित घरमा बस्छ। | आज, अहिले, आजभोलि, हरेक दिन |
| भविष्यत् | पछि हुने | गाउँले मेला भर्ने छन्। | भोलि, पर्सि, आउँदो वर्ष, पछि |
पक्ष
काल बताउँछ काम कहिले भयो; पक्ष बताउँछ त्यो काम कुन अवस्थामा छ: चलिरहेको छ, सकिएको छ, पछि मात्र थाहा भएको हो, कि पहिले बानी बनेर दोहोरिन्थ्यो। क्रियाले बुझाउने कामको अवस्थालाई पक्ष भनिन्छ।
| पक्ष | कामको अवस्था | कसरी बन्छ | उदाहरण |
|---|---|---|---|
| सामान्य | काम मात्र भनिन्छ, अवस्था छुट्याइँदैन | धातुमा कालका सामान्य प्रत्यय | खायो, खान्छ, खाने छ |
| अपूर्ण | काम चलिरहेको, नसकिएको | धातु + -दै + थियो / छ / हुने छ | खाँदै थियो, खाँदै छ, खाँदै हुने छ |
| पूर्ण | काम सकिएको | धातु + -एको + थियो / छ / हुने छ | खाएको थियो, खाएको छ, खाएको हुने छ |
| अज्ञात | काम भइसकेको, तर बोल्नेलाई हुँदा थाहा नभएको, पछि मात्र थाहा भएको | धातु + -एछ | खाएछ, भागेछन्, पकाइछन् |
| अभ्यस्त | पहिले बानीका रूपमा बारम्बार हुने गरेको | धातु + -थ्यो | खान्थ्यो, भाग्थे, पकाउँथिन् |
अपूर्ण पक्षमा -दै को सट्टा -इरहेको रूप पनि आउँछ: खाइरहेको छ (खाँदै छ), गुडिरहेका थिए (गुड्दै थिए)।
अज्ञात र अभ्यस्त पक्ष भूत कालमा मात्र आउँछन्, किनभने ‘पछि थाहा भएको’ र ‘पहिले बानी भएको’ दुवै बितिसकेका कुरा हुन्। त्यसैले यी दुई पक्षलाई अज्ञात भूत र अभ्यस्त भूत पनि भनिन्छ। वर्तमान वा भविष्यत्को वाक्यलाई अज्ञात वा अभ्यस्त पक्षमा बदल्दा वाक्य भूतमा पुग्छ: सदिच्छा विज्ञान पढ्छिन् → सदिच्छा विज्ञान पढ्थिन् (अभ्यस्त), सदिच्छाले विज्ञान पढिछन् (अज्ञात)।
‘माइतमा बसेकी आमाले चार महिनापछि छोरो जन्माइछन्।’ यहाँ ‘जन्माइछन्’ कुन पक्षमा छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अज्ञात र अभ्यस्तका रूप: कर्ताअनुसार
काल र पक्ष बदल्दा कर्ताको पुरुष, वचन, लिङ्ग र आदर अनुसार क्रियापदको अन्त्य मिलाउनुपर्छ। धातु गर् का रूप:
| कर्ता | सामान्य भूत | अज्ञात भूत | अभ्यस्त भूत |
|---|---|---|---|
| म | गरेँ | गरेछु | गर्थेँ |
| हामी | गर्यौँ | गरेछौँ | गर्थ्यौँ |
| तँ | गरिस् | गरेछस् | गर्थिस् |
| तिमी | गर्यौ | गरेछौ | गर्थ्यौ |
| ऊ (पुलिङ्ग) | गर्यो | गरेछ | गर्थ्यो |
| ऊ (स्त्रीलिङ्ग) | गरी | गरिछ | गर्थी |
| उनी (पुलिङ्ग, बहुवचन) | गरे | गरेछन् | गर्थे |
| उनी (स्त्रीलिङ्ग) | गरिन् | गरिछन् | गर्थिन् |
| तपाईँ, उहाँ (उच्च आदर) | गर्नुभयो | गर्नुभएछ | गर्नुहुन्थ्यो |
स्वरमा टुङ्गिने धातुमा अभ्यस्तमा बिचमा -न्- वा -उँ- आउँछ: खा → खान्थ्यो, जा → जान्थ्यो, पका → पकाउँथ्यो, आ → आउँथ्यो, रमा → रमाउँथ्यो। अज्ञातमा जा धातु ग बन्छ: गएछ; हु धातु भ बन्छ: भएछ।
‘भोलि यति बेला कालजित मावलीतिर ___।’ अपूर्ण भविष्यत्को रूप कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास: व्याकरण
दिइएका वाक्यमा प्रयोग भएका क्रियापद पहिचान गर्नुहोस्:
- क.म वनभोज गएँ। मैले साथीसँग रमाइलो गरेँ। म पनि नाचगानमा सहभागी भएँ। म साँझ छ बजे घर फर्केँ।
- ख.ऊ छुट्टीको दिन घरमै बस्छ। ऊ गृहकार्य गर्छ। ऊ केही समय भाइबहिनीसँग खेल्छ। ऊ आमाबुबालाई घरको काममा सघाउँछ।
- ग.तिमीहरू बजार जाने छौ। तिमीहरू बजारमा सामान किन्ने छौ। तिमीहरू सामान झोलामा राख्ने छौ। तिमीहरू सामान लिएर घर फर्कने छौ।
उत्तर
कोष्ठकमा दिइएको निर्देशनअनुसार तलका अनुच्छेदलाई परिवर्तन गर्नुहोस्:
- क.गाउँमा विद्यालय खुल्यो। अशिक्षित पनि शिक्षित भए। उनीहरूले आफूमाथि भएको शोषणको विरोध गरे। शोषकले शोषण गर्न छाडे। सबै जना मिलेर बस्न थाले। (वर्तमान काल)
- ख.हामी देश सेवामा लाग्छौँ। हामी आफ्नै माटामा परिश्रम गर्छौँ। आधुनिक खेती प्रणाली अपनाएर अन्न उब्जाउँछौँ। आफ्नै धर्तीलाई हराभरा बनाउँछौँ। यसबाट देश विकासमा टेवा पुग्छ। (भविष्यत् काल)
- ग.बहिनी मिहिनेत गर्छे। ऊ परीक्षामा सफल हुन्छे। ऊ पुरस्कार पाउँछे। ऊ खुसी हुँदै घर आउँछे। त्यो कुरा सुनेर आमाबुबा खुसी हुनुहुन्छ। (भूत काल)
उत्तर
दिइएको अनुच्छेद पढ्नुहोस् र क्रियापदका पक्ष पहिचान गर्नुहोस्:
म सानामा चरचुरुङ्गी देखेर रमाउँथेँ। एक दिन परेवा देखेर च्याप्प समाउन खोजेछु। परेवा भुर्र उड्दा मलाई पनि उड्न मन लाग्यो। शनिवारको दिन बुबाले मलाई सहर घुमाउन लैजानुभएको थियो। सहरमा मोटरगाडी गुडिरहेका थिए। त्यो दृश्यले मलाई चकित तुल्यायो।
उत्तर
कोष्ठकमा दिइएको सङ्केतका आधारमा वाक्य परिवर्तन गर्नुहोस्:
- क.सदिच्छा विज्ञान विषय पढ्छिन्। उनले डाक्टर बन्ने कुरा सोचेकी छन्। उनी बिरामीको सेवा गर्ने छिन्। सबैले उनलाई धन्यवाद दिने छन्। (अपूर्ण पक्ष)
- ख.आशिका जनकपुरबाट हेटौँडा जाँदै छिन्। उनी हजुरआमालाई फलफूल लाँदै छिन्। हजुरआमाले नातिनीको बाटो हेर्दै हुनुहुन्छ। उहाँ नातिनीलाई मन पर्ने सेलरोटी पकाउँदै हुनुहुन्छ। (पूर्ण पक्ष)
उत्तर
दिइएको अनुच्छेद पढ्नुहोस् र अज्ञात पक्षका क्रियापद पहिचान गर्नुहोस्:
अज्ञातप्रसाद गजबको छ। ऊ कति बेला काम गर्छ थाहै हुन्न। काम भइसकेपछि मात्र पो थाहा हुन्छ। अज्ञातलाई बुबाले गृहकार्य गर भन्नुभएछ। उसले त मैले हिजो गरेँ पो भनेछ। त्यसपछि बुबाले आमालाई भन्नुभयो, “यो अज्ञातले त हामीले थाहै नपाई गृहकार्य गरेछ।” हिजो राति घरमा चोर आएको कुरा अज्ञातले आज मात्र थाहा पाएछ। ऊ भन्छ, “पुलिसले चोर समातेछ नि बुबा।”
उत्तर
दिइएको अनुच्छेदलाई अज्ञात पक्षमा परिवर्तन गर्नुहोस्:
राति असिनापानी पर्यो। पल्लो डाँडामा पहिरो गयो। खेत पनि पानीले डुबायो। चराको गुँड पनि भत्कायो। पानी त गजबसँगै नै पर्यो त। अबेर राति बुबाले पनि थाहा पाउनुभयो। बहिनीले पनि थाहा पाइन्। भाइले पनि राति नै थाहा पाए। तैँले मात्र कसरी थाहा पाइनस्?
उत्तर
दिइएको अनुच्छेदलाई अभ्यस्त पक्षमा परिवर्तन गर्नुहोस्:
यसरी राक्षसलाई मारेपछि कालजितले गाउँलेलाई बोलाएछ र सबै मिलेर राक्षसको सद्गत गरेछन्। कालजितलाई गाउँलेले प्रशंसा गरेर आफ्नो गाउँको प्रमुख चुनेछन्। त्यसपछि कालजितले मावलीमा गएर आमालाई लिएर आएछ। ऊ आफ्नो घर, खेतीबाली समाली बस्न थालेछ। काललाई पनि जितेर गाउँमा सुखशान्ति दिएको हुनाले गाउँलेले कालजितलाई सम्मानपूर्वक राख्न थालेछन्। सानो व्यक्तिको बुद्धि र पुरुषार्थले पनि सधैँका लागि गाउँमा शान्ति ल्याउन सफल भएछ।
उत्तर
डुल्, भन्, उठ्, पढ् धातुबाट बन्ने अभ्यस्त पक्षका क्रियापद प्रयोग गरी एउटा अनुच्छेद तयार पार्नुहोस्।
नमुना अनुच्छेद
वर्णविन्यास: ब र व
‘ब’ र ‘व’ बोल्दा प्रायः उस्तै सुनिन्छन्, त्यसैले लेख्दा धेरैलाई अलमल हुन्छ: वन कि बन? विवेक कि बिबेक? यी नियमले सजिलो पार्छन्:
| शब्दको स्रोत | नियम | उदाहरण |
|---|---|---|
| तत्सम (संस्कृतबाट जस्ताको तस्तै आएका) | संस्कृतमा जुन अक्षर छ, त्यही: धेरैमा ‘व’, केहीमा ‘ब’ | व: वन, विवेक, वर्ष, विद्यालय, वेद, विजय, भगवान्, सेवा; ब: बुद्धि, बल, बन्धु, बहु, अम्बिका |
| तद्भव (संस्कृतबाट बदलिएर आएका) | प्रायः ‘ब’ | बाटो, बिहान, सबै, बुबा, बन्चरो, बाह्र, बस्ती, बाँदर |
| आगन्तुक (अरू भाषाबाट आएका) | बोलाइअनुसार: ‘ब’ सुनिए ‘ब’, ओठ गोलो पारेर ‘w’ सुनिए ‘व’ | ब: बस, बजार, बरबाद, बन्दोबस्त; व: वकिल, वकालत, वडा, वाहवाह |
‘वि’ उपसर्ग लागेका शब्दमा सधैँ ‘व’ आउँछ: विकास, विज्ञान, विदेश, विशेष। ‘ब’ चाहिँ तद्भव शब्दको ‘बि’ हो: बिहान, बिरालो, बिरामी। शङ्का लागे शब्दकोश हेर्नुहोस्।
उच्चारण: नेपालीमा शब्दको सुरुमा आउने ‘व’ लाई प्रायः ‘ब’ जस्तै उच्चारण गरिन्छ: वन (बन), विधि (बिधि), वर्ष (बर्ष), व्यवस्था (ब्यबस्था)। ‘र्’ पछिको ‘व’ पनि प्रायः ‘ब’ सुनिन्छ: पूर्व (पूर्ब)। तर स्व, द्व, ज्व, ध्व जस्ता संयुक्त अक्षरमा र केही शब्दको बिचमा ‘व’ लाई ओठ गोलो पारेर ‘w’ जस्तो बोलिन्छ: स्वीकार, द्वार, ध्वनि, भगवान्, मावली, सेवा, भतुवा। त्यसैले उच्चारण सुनेर मात्र लेख्दा ‘व’ लाई ‘ब’ लेख्ने गल्ती हुन्छ; शब्दको स्रोत र शब्दकोश नै भरपर्दो आधार हो।
तलकामध्ये कुन शब्द शुद्ध छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
‘ब’ लेखेर ‘ब’ नै उच्चारण हुने शब्द कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास: वर्णविन्यास
दिइएका अनुच्छेद पढ्नुहोस् र ‘ब’ र ‘व’ को प्रयोग पहिचान गर्नुहोस्:
- क.विजय वेदविद्याश्रममा वेद पढ्छन्। विवेक, वृषभनाथ, वर्षमान, विज्ञानराम र विकल्पप्रसाद पनि वेद विद्यालयमा वैदिक मन्त्र पढ्छन्। कविता र सविता पनि विक्रम संवत् २०७८ को शैक्षिक सत्रमा वेद पढ्न भर्ना भएका छन्। पढ्नु विद्यार्थीको कर्तव्य हो। पढाइले मान्छेको व्यवहारमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याइदिन्छ।
- ख.बुद्धप्रसाद, बुद्धिनाथ, बलबहादुर र अम्बिकादेवीले धरहरा हेरे। गगनचुम्बी धरहरा हेर्न उनीहरू जस्तै बाँके, बर्दिया, बझाङ, बैतडीबाट मात्र होइन बर्दिबासबाट समेत मान्छे आए।
- ग.भूकम्पमा बरबाद भएको धरहरा बनेकाले अब म पनि आमाबुबा र बहिनीलाई लिएर धरहरा हेर्न जान्छु र बस्नेत खाजाघरमा गएर बारा र बिरौँला खान्छु।
- घ.राम्रो वकालत गरेर वाहवाह कमाएका दुई जना वकिल भवन वरपरको चउरमा वाल्ल परेर हेर्दै थिए। उनीहरू अदालत गए वा वडा कार्यालय मलाई थाहै भएन।
उत्तर
कथामा रहेका ‘व’ लेख्दा ‘ब’ उच्चारण हुने, ‘ब’ लेख्दा ‘ब’ नै उच्चारण हुने अनि ‘व’ लेख्दा ‘व’ नै उच्चारण हुने शब्दको अलग अलग सूची बनाउनुहोस्।
उत्तर
सिर्जना र परियोजना कार्य
परीक्षाको निर्देशित रचनामा बुँदा दिएर कथा लेख्न लगाइन्छ। बुँदाले कथाको ढाँचा मात्र दिन्छन्; तिनलाई जोड्ने घटना, संवाद, परिवेश र भावना आफैँ भर्नुपर्छ। लेख्ने योजना एकाइ २ को बुँदाबाट कथा लेख्ने तरिका मा छ: सबै बुँदा क्रमैसँग, बिचका खाली ठाउँ भरेर, दुई चार संवादसहित, शीर्षक दिएर, भूत कालमा।
यो कथा लोककथा जस्तै ‘एकादेशमा’ बाट सुरु हुने भएकाले यसलाई कालजितको कथा जस्तै अज्ञात भूत (रहेछ, गरेछ, भनेछ) मा लेख्दा झन् स्वाभाविक सुनिन्छ।
दिइएका बुँदाका आधारमा एउटा छोटो कथा तयार पार्नुहोस्:
- क.एकादेशमा एक जना मन्त्री हुनु
- ख.मन्त्री भ्यागुताका सौखिन हुनु
- ग.जिउँदा भ्यागुता जम्मा पारेर एकै ठाउँमा राखी उफार्दा रमाइलो लाग्नु
- घ.एक दिन भ्यागुतालाई नबाँधी र नथुनीकन एक धार्नी बनाएर ल्याएमा एक धार्नी असर्फी पुरस्कार दिने घोषणा सुनाउनु
- ङ.मन्त्रालयमा भ्यागुता जोख्नेको भिड लाग्नु
- च.भ्यागुता उफ्रेका उफ्रै गर्नाले धार्नी नपुग्नु
- छ.भ्यागुताको धार्नी कहिल्यै पुग्दैन भन्दै सबै बिदा हुनु
नमुना कथा
तपाईँले पढेको वा सुनेको कुनै विषयवस्तुमा आधारित छोटो कथा लेखेर ल्याउनुहोस्।
कसरी लेख्ने
पुस्तकका सबै प्रश्नको अभ्यास गर्नुहोस्; नमिलेका प्रश्न छुट्टै देखिन्छन् →
परीक्षामा
‘उनीहरू हरेक बिहान खेतमा काम गर्छन्।’ यसलाई अभ्यस्त पक्षमा बदल्दा कुन वाक्य बन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
कथामा ‘हे काल!’ भनेर राक्षसलाई सम्बोधन गरिएकाले केटोको नाम ‘कालजित’ को अर्थ के हुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
तलकामध्ये कुन वाक्यमा ‘ब’ र ‘व’ को प्रयोग शुद्ध छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
यो पाठ्यपुस्तकको सहायक सामग्री हो, पाठ्यपुस्तकको सट्टा होइन। विद्यालयमा पढाइने पुस्तक नै पढ्नुहोस् र कुनै कुरा फरक परे शिक्षकको कुरा मान्नुहोस्। गल्ती भेटे हामीलाई भन्नुहोस्।