लक्ष्मीपूजाको रात जन्मेका बालकको नाम लक्ष्मीप्रसाद राखियो, तर जीवनभर उनलाई लक्ष्मीले भन्दा सरस्वतीले बढी माया गरिन्। पैसाको अभावमा क्यान्सरको उपचार गर्न नसकेका उनै मान्छेले मृत्युशय्यामै कविता लेखे। आज उनको घर सङ्ग्रहालय बनेको छ, र नेपालीले उनलाई महाकवि भनेर सम्झन्छन्।
‘लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा’ एउटा जीवनी हो। यसमा देवकोटाको जन्मदेखि मृत्युसम्मका मुख्य घटना, उनको पढाइ, पारिवारिक दुःख, साहित्यिक कृति, राजनीतिक र सामाजिक योगदान, र मृत्युपछि पाएको सम्मान समयक्रमअनुसार प्रस्तुत गरिएका छन्। पाठले एउटा प्रश्नको उत्तर दिन्छ: दुःख र अभावका बिच पनि मान्छेले कसरी आफ्नो प्रतिभा फुलाउन सक्छ?
यस एकाइमा जीवनीको अर्थ अनुच्छेद अनुच्छेद गरी बुझिन्छ, कठिन शब्द र भनाइको अर्थ खोलिन्छ, सङ्क्षिप्त शब्द र सिङ्गो शब्द चिनिन्छन्, पाठका सबै अभ्यासको उत्तर दिइन्छ, कारक र विभक्ति (सरल र तिर्यक् कारकसहित) र क्ष र छ्य को वर्णविन्यास सिकिन्छ, र बुँदाका आधारमा जीवनी लेख्ने तरिका नमुनासहित सिकिन्छ।
जीवनी पढ्नुअघि
जीवनी भनेको के हो?
कुनै व्यक्तिको जीवनका मुख्य घटना, उसका काम, सङ्घर्ष र योगदानलाई अर्को व्यक्तिले समयक्रमअनुसार लेखेको रचनालाई जीवनी भनिन्छ। आफ्नो जीवनको कथा आफैँले लेखे त्यो आत्मकथा हुन्छ। जागिर वा अरू कामका लागि व्यक्तिगत विवरण छोटकरीमा बुँदागत रूपमा लेखिए त्यो व्यक्तिवृत्त हुन्छ।
| जीवनी | आत्मकथा | व्यक्तिवृत्त | |
|---|---|---|---|
| कसले लेख्छ | अर्को व्यक्तिले | आफैँले | आफैँले |
| पुरुष | तृतीय पुरुष (उनी, उनले) | प्रथम पुरुष (म, मैले) | बुँदामा, प्रायः पुरुषबिना |
| के हुन्छ | जीवनका घटना, योगदान, मूल्याङ्कन | अनुभव, भावना, सम्झना | नाम, शिक्षा, अनुभव, सम्पर्क |
| रूप | अनुच्छेदमा, कथा जस्तो | अनुच्छेदमा | तालिका वा बुँदामा |
राम्रो जीवनीमा यी कुरा हुन्छन्: जन्म र परिवार, बाल्यकाल र शिक्षा, जीवनका मोड र सङ्घर्ष, मुख्य काम र योगदान, व्यक्तित्व र विचार, मृत्यु वा वर्तमान अवस्था, र अन्त्यमा व्यक्तिको महत्त्व।
‘लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा’ पाठलाई जीवनी किन भनिएको हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
देवकोटाको समय
देवकोटा जन्मेको समयमा नेपालमा राणा शासन थियो। राणाहरूले देश आफ्नो इच्छाअनुसार चलाउँथे; सरकारविरुद्ध बोल्ने, लेख्ने र छाप्ने स्वतन्त्रता थिएन, र शिक्षा पनि थोरैको पहुँचमा थियो। काठमाडौँमा दरबार हाइस्कुल र त्रिचन्द्र कलेज जस्ता थोरै शिक्षालय थिए। यस्तो समयमा अङ्ग्रेजी पढ्नु, विदेशी कवि पढ्नु र स्वतन्त्र विचार लेख्नु सजिलो थिएन। वि.सं. २००७ मा राणा शासन अन्त्य भएर प्रजातन्त्र आयो। देवकोटाको जीवनको ठुलो भाग यही बन्द समाजमा बित्यो, र त्यसविरुद्धको विद्रोह उनका रचनामा पनि देखिन्छ।
जीवनरेखा
पाठमा आएका मुख्य साल एउटै रेखामा राख्दा देवकोटाको जीवन एकै नजरमा देखिन्छ। रेखामा वर्षबिचको दुरी नापअनुसार छ: बाल्यकाल र पढाइका घटना नजिक नजिक छन्, अनि वि.सं. १९९१–९२ का दुःखद घटना रातो रङमा छन्।
जीवनीको अर्थ: अनुच्छेद अनुच्छेद
१. युगपुरुषको परिचय र जन्म
पाठ देवकोटाको महत्त्वबाट सुरु हुन्छ। उनी विराट् (अत्यन्त ठुलो) प्रतिभा भएका, नेपाली साहित्यमा कसैसँग तुलना गर्न नसकिने योगदान दिने चिरस्मरणीय (लामो समयसम्म सम्झन योग्य) स्रष्टा (रचना गर्ने व्यक्ति) हुन्। नेपालको प्रकृति, धर्ती, संस्कृति र भाषालाई मुटुदेखि माया गर्दै लेख्ने उनी नेपाली साहित्यका युगपुरुष (आफ्नो युगलाई नयाँ बाटो देखाउने व्यक्ति) हुन्। पढेलेखेको परिवारमा जन्मेका, सुख र दुःखका धेरै उकाली ओराली भोगेका उनले किशोर अवस्थादेखि नै राम्रा रचना गरे। बिजुलीको वेगमा अनवरत (निरन्तर) लेख्ने उनले सङ्ख्या र गुण दुवै हिसाबले सबैभन्दा धेरै कृति रचेर नेपाली साहित्यलाई समृद्ध (सम्पन्न) बनाए।
उनको जन्म वि.सं. १९६६ कार्तिक २७ गते भयो। त्यो दिन लक्ष्मीपूजा परेकाले घरघरमा दीपावलीको रौनक थियो। काठमाडौँको डिल्लीबजार धोबीधारामा तिलमाधव देवकोटा र अमरराज्यलक्ष्मी देवीका घरमा छोराको जन्म भयो। जन्म नक्षत्रअनुसार उनको नाम तीर्थमाधव थियो, तर लक्ष्मीपूजाका दिन लक्ष्मीको प्रसादका रूपमा पाएको छोरा ठानेर उनको नाम लक्ष्मीप्रसाद राखियो। अनुच्छेदको अन्तिम वाक्य पूरै पाठको सार हो: लक्ष्मीका नाममा जन्मे पनि उनी पछि सरस्वतीका वरदपुत्र (विद्याकी देवीको आशीर्वाद पाएका छोरा) बने।
देवकोटाको नाम ‘लक्ष्मीप्रसाद’ किन राखिएको थियो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
२. बाल्यकाल, पढाइ र कोमल हृदय
पढेलेखेको परिवारमा जन्मेका देवकोटाको बाल्यकाल मायाले भरिएको थियो; आमाबुबा, दाजु र दिदी सबैका उनी मुटुका धुकधुकी (अत्यन्त प्यारा) थिए। ‘कवि हुने धुनमा’ भन्ने आफ्नै निबन्धमा उनले आफू बाल्यकालमा शान्त, सुशील, आज्ञाकारी र सन्तोषी स्वभावका भएको लेखेका छन्।
घरमै पढ्ने राम्रो वातावरण थियो। संस्कृतका विद्वान् र कवि बुबासँग उनले घरमै संस्कृत पढे। बुबाले लेखिदिएका मन्त्र र श्लोक एक पटक पढेपछि नहेरी मुखाग्र (कण्ठस्थ) सुनाउँथे। यस्तो स्मरणशक्ति देखेर बुबा उनलाई सरस्वतीको अवतार मान्थे। बुबाको इच्छा छोरालाई पण्डित बनाउने थियो, तर दाजु र आमाको प्रेरणाले उनमा अङ्ग्रेजी पढ्ने रहर जाग्यो। ११ वर्षको उमेरमा वि.सं. १९७७ मा उनी दरबार हाइस्कुलको पञ्चम श्रेणी (अहिलेको कक्षा ६) मा भर्ना भए। अङ्ग्रेजीप्रतिको यही चासो र व्यङ्ग्य पछि उनको ‘हाइहाइ अङ्ग्रेजी’ निबन्धमा देखियो।
युवा अवस्थामा पनि उनी दयालु, उदार र शिष्ट थिए। दीनदुःखीलाई भेटे भने सर्वस्व (भएभरको सबै) दिन पनि पछि पर्दैनथे। मान्छेले मान्छेलाई दुःख दिएको देख्दा उनको हृदय छियाछिया हुन्थ्यो। जात वा धनका आधारमा कसैलाई नहेप्ने उनी ‘मानिसको सेवा नै ईश्वरको सच्चा सेवा र पावन (पवित्र) पूजा हो’ भन्ने ठान्थे।
३. ‘बडेन पोइट’: कवितायात्राको सुरुआत
दरबार हाइस्कुलमा पढ्दा नै देवकोटाले अङ्ग्रेजीमा कविता लेखेर शिक्षक र साथी सबैलाई चकित पारे। केही साथीले आरोप लगाए: दाजुलाई लेख्न लगाएर आफूले लेखेको भनी सुनाउँछ। उनले बहस गरेनन्; साथीहरूकै अगाडि धडाधड (चाँडो चाँडो, धमाधम) कविता लेखेर सुनाइदिए र आरोप लगाउनेलाई नाजबाफ (जबाफ दिन नसक्ने) बनाइदिए। लेखक यहाँ एउटा सिकाइ थप्छन्: आलोचनाको जबाफ कुराले होइन, कामले दिनुपर्छ।
साथीहरूकै अगाडि १५ मिनेटमा ‘दरबार स्कुल’ शीर्षकको कविता लेखेपछि ती साथी उनका समर्थक बने। साथीको अनुरोधमा शिक्षकले कविता पढे र खुसी हुँदै उनलाई अङ्ग्रेजीमा ‘बडेन पोइट’ (Budding Poet) अर्थात् कोपिला कवि भने। समालोचकहरू (साहित्यको समीक्षा गर्ने विद्वान्) का अनुसार उनले १० वर्षको उमेरमै कविता लेख्न थालेका थिए। उनको पहिलो नेपाली कवितामा संसारलाई घनघोर (भयङ्कर) दुःखको सागर भनिएको छ र घमण्ड नगर्न सम्झाइएको छ, किनभने सबैले एक दिन मर्नुपर्छ।
४. विवाह, म्याट्रिक, आइएस्सी र बी.ए.
किशोर र युवा अवस्थामा देवकोटाले परिवार, कलेज, अनुशिक्षण (ट्युसन पढाउने काम) र साहित्य चारै कुरा एउटै डुङ्गामा खियाइरहे, अर्थात् सबै सँगसँगै धानिरहे। वि.सं. १९८१ मा १५ वर्षको उमेरमा काठमाडौँकी मनदेवी चालिसेसँग उनको विवाह भयो। वि.सं. १९८२ मा १६ वर्षको उमेरमा उनले म्याट्रिकुलेसन (त्यस वेलाको विद्यालय तहको अन्तिम परीक्षा, अहिलेको एसईई जस्तो) उत्तीर्ण गरे। फुर्सदमा अङ्ग्रेजी स्वच्छन्दतावादी कवि वर्डस्वर्थ र सेलीका कविता पढ्न थाले।
वि.सं. १९८३ मा उनी त्रिचन्द्र कलेजमा आइएस्सी (विज्ञान विषयको प्रमाणपत्र तह) मा भर्ना भए। पढ्दै कमाउँदै गर्नुपर्छ भन्ने परिवारको चाहनाअनुसार उनले ट्युसन पढाउन थाले, त्यसैले कक्षामा नियमित जान पाएनन्। यस वेला उनलाई विज्ञानभन्दा सेली र म्याथ्यु आर्नोल्ड जस्ता अङ्ग्रेजी कविका कविताले बढी तान्यो। वि.सं. १९८५ मा आइएस्सी उत्तीर्ण गरेपछि उनले विज्ञान छाडेर अङ्ग्रेजी, अर्थशास्त्र र गणित लिई मानविकीको स्नातक तह पढे, र वि.सं. १९८७ मा बी.ए. उत्तीर्ण गरे। दिनको १२ घण्टा ट्युसन पढाउनुपर्दा पनि त्यतिन्जेल उनले केही गीत र कविता रचिसकेका थिए।
५. पारिवारिक वियोगको पीडा
देवकोटाले असह्य पारिवारिक वियोग भोग्नुपर्यो। २५ वर्षको उमेरमा वि.सं. १९९१ असार २४ गते आमाको निधन भयो। एक वर्षपछि वि.सं. १९९२ जेठ २५ गते बुबाको देहावसान (मृत्यु) भयो। त्यही वर्ष जन्मेकी माहिली छोरी पनि दुई महिनामै बितिन्। २५/२६ वर्षको उमेरमा आमा, बुबा र छोरी गुमाउँदा उनको मुटु कति छियाछिया भयो होला, लेखक प्रश्न गर्छन्। यी कहाली लाग्दा (डरलाग्दा) पीडाले उनलाई विह्वल (व्याकुल) बनाए, तर उनले लेख्न छाडेनन्। त्यस वेलाका रचनामा आफन्त गुमाएको वेदना र प्रकृतिको स्वच्छन्द, भावपूर्ण वर्णन दुवै पाइन्छ।
अनुच्छेद ५ ले देवकोटाको कुन गुण देखाउँछ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
६. छाँगो छङ्छङाए झैँ: देवकोटाका कृति
छाँगो (अग्लो ठाउँबाट खस्ने झरना) छङ्छङाएर बगे जस्तै, बिजुलीको वेगमा कविता लेख्ने देवकोटा स्वच्छन्दतावादी साहित्यकार हुन्। स्वच्छन्दतावादी भन्नाले नियमको बन्धनभन्दा भावना, कल्पना र प्रकृतिलाई महत्त्व दिने लेखक बुझिन्छ। उनले धेरै विधामा कलम चलाए:
| विधा | मुख्य कृति |
|---|---|
| महाकाव्य (लामो, धेरै सर्ग भएको काव्य) | शाकुन्तल, सुलोचना, महाराणा प्रताप, प्रमिथस |
| खण्डकाव्य (एउटा प्रसङ्गमा केन्द्रित छोटो काव्य) | मुनामदन, कुञ्जिनी, लुनी |
| कविता | यात्री, पागल, प्रभुजी मलाई भेँडो बनाऊ |
| निबन्ध | ‘लक्ष्मी निबन्ध सङ्ग्रह’, ‘दाडिमको रुखनेर’ मा सङ्कलित |
| नाटक | सावित्री सत्यवान् |
| उपन्यास | चम्पा |
चार दशक लगातार लेखेर उनले नेपाली साहित्यलाई धनी बनाए। लेखकका अनुसार त्यस वेला नेपाली साहित्य ताते गर्दै (बच्चाले हिँड्न सिकेझैँ) किशोर अवस्थातिर बढ्दै थियो; देवकोटाको कलमको जादुले यसलाई विश्व साहित्यको हाराहारीको परिपक्वतामा पुर्यायो। उनी कुरा गर्दागर्दै कविता लेख्न सक्थे, कवितामै कुरा गर्न सक्थे। प्रमाण: तीन महिनामा ‘शाकुन्तल’ महाकाव्य, दश दिनभित्रका ६० घण्टामा ‘सुलोचना’ महाकाव्य, र एकै रातमा ‘कुञ्जिनी’ खण्डकाव्य। अरू कविले वास्ता नगरेको लोकभाका झ्याउरे छन्दलाई उनले ‘मुनामदन’ मार्फत शिखरमा पुर्याए। जीवनभरमा उनले करिब ७०० फुटकर कविता र आधा दर्जन महाकाव्य लेखे। यसैले उनी सर्वोत्कृष्ट कवि र महाकवि मानिन्छन्।
७. जागिर, विद्रोह र शिक्षामन्त्री
देवकोटाको जागिरे जीवन पनि नदी जस्तो एकनासले बगेन। ३४ वर्षको उमेरमा वि.सं. २००० भदौ ११ गते उनी नेपाली भाषानुवाद परिषद्मा पुस्तक लेखकको जागिरमा लागे। यो समय उनको लेखनको स्वर्णकाल (सबैभन्दा उत्कृष्ट समय) बन्यो; उत्कृष्ट महाकाव्य, खण्डकाव्य, कविता, गीत, बालकविता, कथा र निबन्ध यसै समयमा लेखिए।
तर लेखक प्रश्न गर्छन्: उनको महासागर जस्तो प्रतिभा राणाहरूको निरङ्कुशताको (कसैको नियन्त्रण नमान्ने शासनको) साँघुरो सुरुङभित्र कसरी बग्न सक्थ्यो? देशमा प्रजातन्त्रका लागि क्रान्तिको आगो सल्कँदा उनले पनि विद्रोहको बाटो समाते। वि.सं. २००४ मा उनी प्रजातान्त्रिक आन्दोलनमा लागे, र घरमा कसैलाई नभनी बनारस गए। त्यहाँबाट निस्कने ‘युगवाणी’ पत्रिकामार्फत निरङ्कुशताविरुद्ध आवाज उठाए। त्यहीँ उनी सिकिस्त (धेरै गम्भीर) बिरामी परे, बोल्नसमेत नसक्ने भए। विदेशमा मर्नुभन्दा आफ्नै देशमा सकेसम्म सेवा गर्ने विचारले काठमाडौँ फर्के।
उनी त्रिचन्द्र कलेजमा प्राध्यापक भए। वि.सं. २०१४ मा डा. के.आई. सिंहको मन्त्रीमण्डलमा शिक्षामन्त्री बने। उनी नेपाल एकेडेमीका प्राज्ञ र त्रिभुवन विश्वविद्यालयको कमिसनका सदस्य पनि भए। पदको शिखरमा पुग्दा होस् वा पदबाहिर, उनको साहित्यकार व्यक्तित्व कहिल्यै ओइलाएन; रचनाका फूल उनको सिर्जनाको बारीमा फुलिरहे।
‘महासागर जस्तो प्रतिभा राणाहरूको निरङ्कुशताको साँघुरो सुरुङभित्र’ भन्ने भनाइले के देखाउँछ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
८. विचारको यात्रा: दुःखसागरदेखि चन्द्रमासम्म
देवकोटाको विचार पनि समयसँगै बदलियो। सुरुमा संसारलाई ‘घनघोर दुःखसागर’ ठान्ने उनले पछि ‘भिखारी’ कवितामा मानव सेवालाई धर्म र कर्मलाई ईश्वरको पूजा मानेर मानवतावाद र कर्मवादको शङ्खनाद (ठुलो घोषणा) गरे। ‘पागल’ कवितामा आफूलाई संसारको नजरमा पागल ठहर्याउँदै समाजको अन्यायप्रति व्यङ्ग्य गरे, र ‘प्रभुजी मलाई भेँडो बनाऊ’ मा विद्रोही कवि देखिए। खहरे (वर्षामा मात्र बग्ने भेलबाढी) झैँ गड्गडाउँदै बगेको ‘शाकुन्तल’ को भव्य रूप र प्रेम, मानवता र उदारता बोकेको ‘मुनामदन’ को उदात्त (महान्) रूप दुवै नेपाली साहित्यमा चिनिन्छन्।
एक पटक उनले ‘उद्देश्य के लिनु? उडी छुनु चन्द्र एक’ भनेर लेखे। धेरैले उनलाई तरङ्गी र लहडी (मनमा आएको जे पनि गर्ने) भने, तर त्यो लहड होइन, दूरदर्शिता (भविष्य देख्न सक्ने क्षमता) थियो। उनको निधनभन्दा केही अगाडि रुसको रकेट चन्द्रमा पुगेपछि यो प्रमाणित भयो। उनले जीवनमा जे देखे, भोगे र अनुभव गरे, त्यही रचनामा उतारे; यही उनको सिर्जनाको विविधता हो।
९. जहाँ छोए, त्यहीँ चम्काए: योगदान
देवकोटाले जे लेखे र जुन जिम्मेवारी पाए, त्यसमा राष्ट्रको हितमा काम गरेर आफ्नो अब्बलता (उत्कृष्टता) देखाए। उनका विद्यार्थी आज पनि उनी जस्तो शिक्षक र प्राध्यापक भेट्न नसकेको कुरा गर्छन्। शिक्षामन्त्री हुँदा नेपाली भाषालाई पठनपाठनमा अनिवार्य विषय बनाउने काममा उनको विशेष पहलकदमी (अग्रसरता) थियो। तत्कालीन नेपाल राजकीय प्रज्ञा प्रतिष्ठानको स्थापनामा सक्रिय भएर उनले साहित्य र संस्कृतिको संस्थागत विकासको ढोका खोले। त्रिभुवन विश्वविद्यालय कहाँ राख्ने भन्ने ठाउँ पनि उनैले छाने। लेखक उनलाई यस्तो मोती भन्छन्, जसले छोएको हरेक क्षेत्र झन् चम्कियो।
१०. विश्वमञ्चमा नेपाली साहित्य
देवकोटालाई देशविदेश घुम्ने अवसर मिल्यो, र त्यो अवसर नेपाल, नेपाली जनता र नेपाली साहित्यको गौरव बढाउने अवसर बन्यो। जहाँ पुग्थे, त्यहाँ ओजस्वी (प्रभावशाली) भाषणले सबैलाई मन्त्रमुग्ध (मोहित) पार्थे। आफ्नै रचनाको तुरुन्तै अङ्ग्रेजी अनुवाद गरेर सुनाउँथे। वि.सं. २०१५ मा तत्कालीन सोभियत सङ्घमा भएको अफ्रो एसियाली लेखक सम्मेलनमा उनलाई निम्त्याइयो, र उनले नेपाली साहित्यलाई विश्वसामु प्रभावकारी रूपमा चिनाए। भनिन्छ, बिरामी भएकाले भाषण गर्नुअघि डाक्टरको सल्लाहमा उनलाई रगत चढाइएको थियो।
भाषणको अन्त्यमा उनले नेपाली साहित्यको भविष्य एउटा सुन्दर रूपकमा भने। त्यसको आशय यस्तो छ: हिउँका पहाडबिच जन्मेको हाम्रो साहित्य एउटै पर्वतशृङ्खलाको भुलभुलैया (बाटो भुलिने घुमाउरो ठाउँ) मा हराउने छैन; अरू साहित्यसँग मिसिएर एसिया र अफ्रिकालाई परिवेष्टित (चारैतिरबाट घेरिएको) गर्ने साहित्यको महासागरमा मिल्नेछ, र त्यहाँबाट झन् सुन्दर र सम्पन्न बनेर जलविन्दु (पानीको थोपा) का रूपमा फेरि हाम्रै पहाडमा बर्सनेछ। (यो भनाइको व्याख्या बोध र अभिव्यक्तिको प्रश्न ७ मा छ।)
११. क्यान्सरसँगको लडाइँ र अन्तिम दिन
करिब तीन दशक नेपाली भाषा र साहित्यको सेवा गरेका देवकोटालाई क्यान्सर रोगले आक्रमण गर्यो। एकातिर असह्य पीडा, अर्कातिर उपचारको पैसाको अभावले उनलाई प्रताडित (धेरै दुःख दिइएको) बनायो। लेखक फेरि सम्झाउँछन्: लक्ष्मीपूजाका दिन जन्मे पनि उनलाई लक्ष्मीले भन्दा सरस्वतीले धेरै माया गरिन्। केही पैसा सरसापट (ऐँचोपैँचो) गरेर वि.सं. २०१६ वैशाख २२ मा उनी शान्तभवन अस्पतालमा भर्ना भए। असार ६ मा उपचारका लागि कलकत्ता लगियो, तर २४ दिन बस्दा पनि निको नभएपछि काठमाडौँ फर्काइयो। समुद्रपारि लैजाने खर्च थिएन।
भदौ ५ मा फेरि शान्तभवनमा भर्ना गरियो। पीडाकै बिच भदौ ८ मा ‘प्रलय वेदना’ कविता रचे, र मोती जयन्तीका दिन भदौ १६ मा ‘सङ्कल्प हाम्रो फलोस्’ कविता लेखे। भदौ १७ मा आफ्ना कृतिमध्ये कुन सबैभन्दा राम्रो भन्ने प्रश्नमा उनले ‘मुनामदन’ भने। मृत्युशय्यामा छटपटाउँदा पनि उनले लेख्न छोडेनन्। डाक्टरले आश मारेपछि उनकै इच्छाअनुसार उनलाई आर्यघाट लगियो, र वि.सं. २०१६ भदौ २९ मा उनको निधन भयो।
१२. अमर कवि: मृत्युपछिको सम्मान
देवकोटाको प्रतिभा, कविताको गुण र रचनाको सङ्ख्या आज पनि अद्वितीय (दोस्रो नभएको) छ; नेपाली कविताको यात्रामा उनी सर्वोच्च कवि मानिन्छन्। वि.सं. २०२३ मा नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानले उनलाई मरणोपरान्त (मृत्युपछि) त्रिभुवन पुरस्कार दियो। वि.सं. २०६५ मा नेपाल सरकारले त्रिमूर्ति निकेतनको संयोजनमा देवकोटा जन्म शताब्दी मनायो। मैतीदेवीमा रहेको उनको निवासलाई सरकारले देवकोटा सङ्ग्रहालय बनाएर वि.सं. २०७९ असोज १४ देखि सञ्चालनमा ल्याएको छ। उनका कृतिबारे दर्जनौँ विद्यावारिधि अनुसन्धान भएका छन्। उनले महाकविको उपाधि कुनै संस्थाबाट होइन, जनताबाटै पाए। जीवनीको अन्तिम वाक्य नै यसको सार हो: उनको शरीर नरहे पनि उनी आफ्ना कृतिमा अनवरत बाँचेका छन्, अमर छन्।
देवकोटालाई ‘महाकवि’ को उपाधि कसले दिएको हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
जीवनीको विश्लेषण
विषयवस्तु र सन्देश
जीवनीको विषयवस्तु महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको जीवन, सङ्घर्ष र योगदान हो: शिक्षित परिवारमा जन्म, कुशाग्र बाल्यकाल, पढाइ र अनुशिक्षणको सङ्घर्ष, पारिवारिक वियोग, विशाल साहित्यिक सिर्जना, प्रजातन्त्रका लागि विद्रोह, शिक्षामन्त्री र प्राज्ञको भूमिका, अभावमा क्यान्सरसँगको लडाइँ, र मृत्युपछिको सम्मान। यसका मुख्य सन्देश हुन्
- प्रतिभा, लगन र निरन्तर परिश्रमले मान्छेलाई अमर बनाउँछ; धनले होइन।
- दुःख र अभाव सिर्जनाको बाधा होइनन्; तिनलाई पनि सिर्जनामा बदल्न सकिन्छ।
- आलोचनाको जबाफ कामले दिनुपर्छ।
- मानिसको सेवा नै सच्चा धर्म हो; जात र धनका आधारमा कसैलाई हेप्नु हुँदैन।
- आफ्नो भाषा, साहित्य र देशप्रतिको माया र समर्पणले व्यक्तिलाई युगपुरुष बनाउँछ।
जीवनीका तत्त्व
| तत्त्व | यस जीवनीमा |
|---|---|
| चरित्र (व्यक्ति) | लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा; परिवारका सदस्य, शिक्षक र साथी सहायक रूपमा। |
| घटनाक्रम | वि.सं. १९६६ को जन्मदेखि २०१६ को निधन र २०७९ को सङ्ग्रहालयसम्म, समयक्रमअनुसार। |
| परिवेश | काठमाडौँ (डिल्लीबजार, दरबार हाइस्कुल, त्रिचन्द्र कलेज, शान्तभवन, आर्यघाट, मैतीदेवी), बनारस, कलकत्ता, सोभियत सङ्घ; राणाकालदेखि प्रजातन्त्रपछिसम्मको समय। |
| कथनशैली | तृतीय पुरुष: ‘उनी’, ‘उनले’; बिचबिचमा लेखकका प्रश्न र मूल्याङ्कन। |
| भाषाशैली | तत्सम शब्दले भरिएको, उपमा र रूपकयुक्त, भावपूर्ण र प्रशंसात्मक भाषा। |
| उद्देश्य | देवकोटाको जीवनबाट प्रेरणा दिनु र नेपाली साहित्यमा उनको योगदान चिनाउनु। |
भाषा र शैली: उपमा र रूपक
यस जीवनीमा घटना मात्र छैनन्, लेखकको भावना पनि छ। लेखकले देवकोटाको महानता उपमा र रूपकले देखाएका छन्।
| पाठमा आएको अभिव्यक्ति | के बुझाउँछ |
|---|---|
| सुख र दुःखका उकाली ओराली | जीवनका राम्रा र नराम्रा दिन |
| बिजुली वेगमा लेख्नु | अत्यन्त छिटो लेख्नु |
| सरस्वतीका वरदपुत्र | विद्याकी देवीको विशेष आशीर्वाद पाएका प्रतिभाशाली |
| मुटुका धुकधुकी | अत्यन्त प्यारा |
| हृदय छियाछिया हुनु | मन धेरै दुख्नु |
| एउटै डुङ्गामा खियाउनु | धेरै काम एकै साथ धान्नु |
| छाँगो छङ्छङाए झैँ | झरनाझैँ नरोकिई, वेगसँग |
| ताते गर्दै किशोर वयतिर चढ्नु | बच्चाले हिँड्न सिकेझैँ भर्खर विकास हुँदै गर्नु |
| कलमको जादुमय स्पर्श | लेखनको असाधारण प्रभाव |
| नदी झैँ एकनासले कहिल्यै नबग्नु | जीवनमा कहिल्यै स्थिरता नहुनु |
| महासागर जस्तो प्रतिभा, साँघुरो सुरुङ | विशाल प्रतिभा, बन्देज लगाउने शासन |
| सिर्जनाको बारीमा रचनाका फूल फुल्नु | निरन्तर नयाँ रचना आइरहनु |
| खहरे झैँ गड्गडाएर बग्नु | जोसिलो र वेगवान् शैली |
| जसले छोयो, त्यही चम्काउने मोती | जुन काम गरे पनि उत्कृष्ट बनाउने व्यक्ति |
| लक्ष्मीले भन्दा सरस्वतीले धेरै माया गर्नु | धनभन्दा विद्या र प्रतिभा बढी पाउनु |
देवकोटाको व्यक्तित्व
प्रतिभाशाली र आशुकवि: एक पटक पढेको श्लोक नहेरी सुनाउने स्मरणशक्ति, १५ मिनेटमा कविता, एकै रातमा खण्डकाव्य। तुरुन्तै कविता रच्न सक्ने कविलाई आशुकवि भनिन्छ।
दयालु र मानवतावादी: दीनदुःखीलाई सर्वस्व दिन तयार, जात र धनका आधारमा भेदभावको विरोधी, मानव सेवालाई ईश्वरको पूजा मान्ने।
सङ्घर्षशील र धैर्यवान्: १२ घण्टा ट्युसन पढाउँदै पढाइ, आमा, बुबा र छोरीको वियोग, पैसाको अभाव र क्यान्सर; तैपनि सिर्जना निरन्तर।
देशभक्त र विद्रोही: राणाको निरङ्कुशताविरुद्ध बनारसबाट ‘युगवाणी’ मार्फत आवाज, विदेशमा मर्नुभन्दा देशमै सेवा गर्ने अठोट।
दूरदर्शी: मान्छे चन्द्रमा पुग्ने कल्पना, नेपाली भाषालाई अनिवार्य विषय, प्रज्ञा प्रतिष्ठान र त्रिभुवन विश्वविद्यालयको आधार।
तलकामध्ये कुन घटनाले देवकोटालाई आशुकवि सिद्ध गर्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
शब्दभण्डार
कठिन शब्दको अर्थ
पाठमा आएका कठिन शब्द र तिनका अर्थ तल छन्। रेखाङ्कित शब्दमा थिच्दा नेपाली शब्द मा त्यसको अङ्ग्रेजी अर्थ, नेपाली अर्थ र उदाहरण देखिन्छ।
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| विराट् | अत्यन्त ठुलो, विशाल |
| चिरस्मरणीय | लामो समयसम्म सम्झन योग्य |
| स्रष्टा | रचना वा सिर्जना गर्ने व्यक्ति |
| युगपुरुष | आफ्नो युगमा महान् व्यक्तित्व स्थापित गर्ने व्यक्ति, युगनायक |
| अनवरत | निरन्तर, लगातार |
| समृद्ध | उन्नत, सम्पन्न |
| अधिष्ठात्री | कुनै वस्तु वा कामकी संरक्षिका देवी |
| हर्षद् | खुसी दिने |
| नक्षत्र | तारामण्डल; ज्योतिषअनुसार मान्छेको भाग्यसँग जोडिने तारा |
| वरद | आशीर्वाद दिने, वरदाता |
| मुखाग्र | कण्ठ भएको, कण्ठस्थ |
| पावन | पवित्र, शुद्ध पार्ने |
| धडाधड | चाँडो चाँडो, धमाधम |
| समालोचक | साहित्यको समीक्षा गर्ने व्यक्ति |
| घनघोर | भयङ्कर, ज्यादै घना |
| अनुशिक्षण | ट्युसन, थप पढाइ |
| म्याट्रिकुलेसन | त्यस वेलाको विद्यालय तहको अन्तिम परीक्षा, अहिलेको एसईई जस्तो |
| स्वच्छन्दतावादी | नियमभन्दा भावना, कल्पना र प्रकृतिलाई महत्त्व दिने |
| विह्वल | व्याकुल, आत्तिएको |
| महाकाव्य | धेरै सर्ग भएको लामो काव्य |
| खण्डकाव्य | एउटा प्रसङ्गमा केन्द्रित छोटो काव्य |
| स्वर्णकाल | सबैभन्दा उत्कृष्ट वा उन्नत समय |
| निरङ्कुशता | कसैको नियन्त्रण नमान्ने स्वेच्छाचारी शासन |
| सिकिस्त | रोगले धेरै गम्भीर अवस्थामा पुगेको |
| शङ्खनाद | शङ्ख फुकेझैँ ठुलो स्वरको घोषणा |
| उदात्त | उदार, महान् |
| दूरदर्शिता | भविष्य देख्न सक्ने क्षमता |
| दिवङ्गत | स्वर्गवास भएको, मरेको |
| पहलकदमी | अग्रसरता, सुरु गर्ने काम |
| ओजस्वी | ओज भएको, प्रभावशाली |
| मन्त्रमुग्ध | मोहित, मुग्ध |
| परिवेष्टित | चारैतिरबाट घेरिएको |
| जलविन्दु | पानीको थोपा |
| प्रताडित | धेरै दुःख दिइएको, पीडित |
| देहावसान | मृत्यु |
| अद्वितीय | दोस्रो नभएको, बेजोड |
सङ्क्षिप्त शब्द र सिङ्गो शब्द
सङ्क्षिप्त शब्द: लामो नाम वा पदावलीका मुख्य अक्षर टिपेर बनाइएको छोटो रूपलाई सङ्क्षिप्त शब्द भनिन्छ: त्रिभुवन विश्वविद्यालय → त्रिवि, माध्यमिक विद्यालय → मावि, प्रमुख जिल्ला अधिकारी → प्रजिअ। पत्रपत्रिका र सरकारी कागजमा यस्ता शब्द धेरै आउँछन्। पहिले पूरा रूप लेखी कोष्ठकमा सङ्क्षिप्त रूप दिनु र त्यसपछि मात्र छोटो रूप प्रयोग गर्नु राम्रो लेखन मानिन्छ।
| सङ्क्षिप्त | पूरा रूप |
|---|---|
| रासस | राष्ट्रिय समाचार समिति |
| प्रम | प्रधानमन्त्री |
| मावि | माध्यमिक विद्यालय |
| प्रअ | प्रधानाध्यापक |
| विव्यस | विद्यालय व्यवस्थापन समिति |
| त्रिवि | त्रिभुवन विश्वविद्यालय |
| उपप्रा | उपप्राध्यापक |
| प्रजिअ | प्रमुख जिल्ला अधिकारी |
| गोप | गोरखापत्र |
सिङ्गो शब्द: धेरै शब्दले भन्नुपर्ने कुरा एउटै शब्दले भन्न सकिन्छ। अनेक शब्दको सट्टा प्रयोग हुने यस्तो एउटा शब्दलाई सिङ्गो शब्द भनिन्छ: तुरुन्तै कविता रच्न सक्ने कवि → आशुकवि, पछिको कुरा पहिल्यै देख्न सक्ने → दूरदर्शी, उही समयको → समकालीन, सय वर्षको अवधि → शताब्दी, लामो समयसम्म सम्झन योग्य → चिरस्मरणीय। सिङ्गो शब्दले लेखनलाई छोटो र कसिलो बनाउँछ।
‘जसको तुलना गर्न सकिन्छ’ भन्ने अर्थ दिने सिङ्गो शब्द कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास: शब्दभण्डार
दिइएका शब्द र तिनका अर्थबिच जोडा मिलाउनुहोस्: युगपुरुष, नक्षत्र, जीवन, धडाधड, म्याट्रिकुलेसन, प्रज्वलित, परिवेष्टित
उत्तर
पाठ्यपुस्तकमा दिइएको पत्रकार मोहनको अनुच्छेदमा रेखाङ्कन गरिएका सङ्क्षिप्त शब्दका पूरा रूप लेखी पुनर्लेखन गर्नुहोस्।
पुनर्लेखन
पाठ्यपुस्तकमा दिइएको ‘देवकोटाले जे लेखे र जुन जुन जिम्मेवारी पाए...’ बाट सुरु हुने अनुच्छेदबाट कुनै तीनओटा सिङ्गो शब्द पहिचान गरी तिनलाई वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्।
उत्तर
दिइएका पद तथा पदावलीलाई आशय खुल्ने गरी वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्: पठनपाठन, देहावसान हुनु, मन्त्रमुग्ध पार्नु, स्वर्णकाल, भुलभुलैया, नवजात शिशु
उत्तर
बोध र अभिव्यक्ति
दिइएका शब्दको शुद्ध उच्चारण गर्नुहोस्: मानवतावादी, वरदपुत्र, शुभचिन्तक, दूरदर्शिता, उच्च पदस्थ, स्मरणशक्ति, उद्दीप्त, सारगर्भित, शृङ्खला, प्राध्यापक, नक्षत्र, प्रताडित
उच्चारण गर्दा ध्यान दिनुपर्ने कुरा
दिइएका प्रश्नको उत्तर भन्नुहोस्:
- क.‘लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा’ जीवनीमा देवकोटाको बाल्यकालको वर्णन कुन अनुच्छेदमा गरिएको छ?
- ख.जीवनीको अन्तिम अनुच्छेदको सार वाक्य कुन हो?
- ग.जीवनीमा देवकोटाको जीवनका कठिन क्षणको वर्णन कुन सन्दर्भपछि आएको छ?
- घ.देवकोटाका कृतिसम्बन्धी वर्णन जीवनीको कतिऔँ अनुच्छेदमा छ?
उत्तर
पाठ्यपुस्तकमा दिइएको ‘छाँगो छङ्छङाए झैँ...’ बाट सुरु हुने अनुच्छेद मौन पठन गर्नुहोस् र सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्:
- क.देवकोटाको निबन्ध सङ्ग्रहको नाम के हो?
- ख.देवकोटाका प्रसिद्ध महाकाव्य कुन कुन हुन्?
- ग.देवकोटाले कुन कृतिमार्फत लोकभाकालाई शिखरमा पुर्याए?
- घ.देवकोटा किन सर्वोत्कृष्ट नेपाली साहित्यकारका रूपमा परिचित छन्?
उत्तर
दिइएका घटना सन्दर्भ कुन कुन सालमा भएका हुन्, जीवनीका आधारमा लेख्नुहोस्:
- क.लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको जन्म
- ख.मनदेवी चालिसेसँग विवाह
- ग.म्याट्रिकुलेसन परीक्षा उत्तीर्ण
- घ.आइएस्सी परीक्षा उत्तीर्ण
- ङ.अङ्ग्रेजी पढ्न दरबार हाइस्कुलमा भर्ना
- च.अफ्रो एसियाली लेखक सम्मेलनमा सहभागी
- छ.डा. के.आई. सिंहको मन्त्रीमण्डलमा शिक्षामन्त्रीमा नियुक्त
उत्तर
दिइएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्:
- क.लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको व्यक्तिगत जीवनमा कस्ता कस्ता उतारचढाव आए, उनको जीवनीका आधारमा लेख्नुहोस्।
- ख.देवकोटामा रहेको देशप्रेम र क्रान्ति चेतनाको वर्णन गर्नुहोस्।
- ग.देवकोटालाई आशुकविका रूपमा चिनाउनुहोस्।
- घ.‘लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा’ को जीवनीबाट कस्तो सन्देश पाइन्छ, लेख्नुहोस्।
क. को नमुना उत्तर
ख. को नमुना उत्तर
ग. को नमुना उत्तर
घ. को नमुना उत्तर
व्याख्या गर्नुहोस्:
- क.देवकोटाको महासागर जस्तो प्रतिभा राणाहरूको निरङ्कुशताको साँघुरो सुरुङभित्र कसरी बग्न सक्थ्यो र?
- ख.हिउँको माझमा जन्मेको हाम्रो साहित्य कहिल्यै पनि एउटै पर्वत शृङ्खलाको भुलभुलैयामा बिलाउने छैन।
क. को व्याख्या
ख. को व्याख्या
लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको साहित्यिक योगदानको समीक्षा गर्नुहोस्।
नमुना समीक्षा
पाठ्यपुस्तकमा दिइएको ‘भाषाले भाषिक समुदायको संस्कृति...’ बाट सुरु हुने अनुच्छेदबाट मुख्य मुख्य चारओटा बुँदा टिपी सारांश लेख्नुहोस्।
मुख्य बुँदा
नमुना सारांश
पाठ्यपुस्तकमा दिइएको व्यक्तिवृत्तको ढाँचासम्बन्धी अनुच्छेद अध्ययन गर्नुहोस् र माध्यमिक तहमा शिक्षक हुनका लागि आवश्यक हुने विवरण समावेश गरी व्यक्तिवृत्त बनाउनुहोस्।
व्यक्तिवृत्तमा के के हुन्छ
नमुना व्यक्तिवृत्त
लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको जीवनी पढेपछि तपाईँलाई भविष्यमा कस्तो व्यक्ति बनूँ जस्तो लाग्यो, लेख्नुहोस्।
नमुना उत्तर
‘देवकोटा छाँगो छङ्छङाए झैँ कविता लेख्ने कवि हुन्’ भन्ने भनाइप्रति सहमति प्रकट गर्दै पाठक प्रतिक्रिया लेख्नुहोस्।
पाठक प्रतिक्रिया लेख्दा
नमुना
पाठ्यपुस्तकमा दिइएको चट्याङसम्बन्धी अनुच्छेद पढ्नुहोस् र सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्:
प्रश्नहरू:
- क.चट्याङ भनेको के हो?
- ख.चट्याङ कसरी पर्छ?
- ग.चट्याङ परेका वेला गर्न नहुने काम के के हुन्?
- घ.चट्याङबाट हुने दुर्घटनाबाट कसरी बच्न सकिन्छ?
भाषिक संरचना र वर्णविन्यास पहिचान गर्नुहोस्:
- ङ.‘पक्की भवनमा आश्रय लिनुपर्छ’ वाक्यमा प्रयोग भएको कारक र विभक्ति लेख्नुहोस्।
- च.अनुच्छेदबाट सरल र तिर्यक् कारक जनाउने दुई दुईओटा वाक्य टिपोट गर्नुहोस्।
- छ.अनुच्छेदबाट ‘क्ष’ प्रयोग भएका दुईओटा शब्द पहिचान गरी लेख्नुहोस्।
क. देखि घ. सम्मका उत्तर
ङ. देखि छ. सम्मका उत्तर
सुनाइ र बोलाइ
पाठ्यपुस्तकको सुनाइ पाठ ५ महाकवि कालिदास र एक युवतीबिचको रोचक संवाद हो। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रले यसको रेकर्डिङ सार्वजनिक गरेको छ। सुन्नुअघि तलका प्रश्न पढ्नुहोस्।
सुनाइ पाठ ५ सुन्नुहोस् र दिइएका प्रश्नको उत्तर भन्नुहोस्:
- क.सर्वप्रथम कालिदासले के कुरा मागेका थिए?
- ख.युवतीले पाहुना कति प्रकारका हुने बताएकी छन्?
- ग.पृथ्वी र वृक्षलाई किन सहनशील मानिएको हो?
- घ.नङ र कपाल किन हठी मानिए?
उत्तर
कालिदास र युवतीको संवादबाट के सन्देश पाउनुभयो, भन्नुहोस्।
उत्तर
व्याकरण: कारक र विभक्ति
कारक र विभक्ति
‘देवकोटाले बनारसबाट कलमले युगवाणीमा कविता लेखे’ भन्ने वाक्यमा क्रिया एउटै छ: लेखे। तर अरू पदको यो क्रियासँग फरक फरक सम्बन्ध छ: कसले लेखे? देवकोटाले। के लेखे? कविता। केले लेखे? कलमले। कहाँबाट? बनारसबाट। कहाँ? युगवाणीमा।
- वाक्यमा नाम वा सर्वनाम पदको क्रियासँग हुने सम्बन्धलाई कारक भनिन्छ।
- त्यो सम्बन्ध देखाउन पदमा लाग्ने ले, लाई, बाट, देखि, मा जस्ता चिह्नलाई विभक्ति भनिन्छ। कहिलेकाहीँ चिह्न देखिँदैन; त्यसलाई शून्य विभक्ति भनिन्छ: देवकोटा बनारस गए मा ‘देवकोटा’ मा कुनै चिह्न छैन।
पाठ्यपुस्तकको ‘व्याकरणपुर’ को कथामा कारकको परिवारमा छ सन्तान छन्, र हरेकको आफ्नै काम छ:
| कारक | काम | सोध्ने प्रश्न | विभक्ति | चिह्न | उदाहरण |
|---|---|---|---|---|---|
| कर्ता | क्रिया गर्ने | कसले? को? | प्रथमा | ले, शून्य | देवकोटाले कविता लेखे; देवकोटा बनारस गए। |
| कर्म | क्रियाको असर पर्ने | के? कसलाई? | द्वितीया | लाई, शून्य | उनले कविता लेखे; जनताले उनलाई सम्मान गरे। |
| करण | क्रियाको साधन | केले? केबाट? | तृतीया | ले, द्वारा, बाट | उनी कलमले लेख्थे; रेलबाट कलकत्ता पुगे। |
| सम्प्रदान | दिइएको कुरा पाउने, जसका लागि काम हुन्छ | कसलाई? कसका लागि? | चतुर्थी | लाई, का लागि, निम्ति | उनले दीनदुःखीलाई लुगा दिए; देशका लागि लेखे। |
| अपादान | छुट्टिने वा सुरु हुने ठाउँ र समय | कहाँबाट? कहिलेदेखि? | पञ्चमी | बाट, देखि | उनी बनारसबाट फर्के; १० वर्षदेखि कविता लेखे। |
| अधिकरण | काम हुने ठाउँ वा समय | कहाँ? कहिले? | सप्तमी | मा | उनी दरबार हाइस्कुलमा पढे; १९६६ मा जन्मे। |
बाँकी रहेको विभक्ति षष्ठी (को, का, की; रो, रा, री; नो, ना, नी) हो, तर यसको कारक हुँदैन। यसले एउटा नामलाई अर्को नामसँग जोड्छ, क्रियासँग होइन: देवकोटाको घर, उनका कृति, मेरो किताब। व्याकरणपुरको कथाको अन्त्यमा पनि यही सम्झाइएको छ: को, का, की लागेका शब्द कारक होइनन्।
‘देवकोटाले रेलबाट कलकत्ताको यात्रा गरे’ वाक्यमा ‘रेलबाट’ कुन कारक हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
सरल र तिर्यक् कारक
वाक्यमा आउँदा कुनै नाम वा सर्वनाम आफ्नै मूल रूपमा रहन्छ, कुनै रूप बदलिन्छ वा चिह्न लिन्छ।
- सरल कारक: विभक्ति चिह्न वा नामयोगी नलागेको, रूप नबदलिएको पद: म जान्छु, ऊ विद्यालय गयो, मनिषा पोखरा बस्छिन्, यो किताब राम्रो छ।
- तिर्यक् कारक: विभक्ति चिह्न वा नामयोगी लागेको, ‘हरू’ लागेको, वा विभक्ति लाग्न रूप बदलिएको पद: मलाई, मैले, उसले, तैँले, मनिषाले, पोखरामा, केटाहरू, घरभित्र।
केही शब्दको रूप चिह्न लाग्नुअघि नै बदलिन्छ, र यस्तो बदलिएको रूप पनि तिर्यक् हो:
| सरल रूप | तिर्यक् रूप |
|---|---|
| म | मैले, मलाई, मेरो |
| तँ | तैँले, तँलाई |
| ऊ | उसले, उसलाई |
| यो | यस (यस किताबमा), यसले |
| त्यो | त्यस (त्यस घरमा), त्यसले |
| ठिटो | ठिटा (यस ठिटाले) |
‘यस गाउँमा पुस्तकालय छ’ वाक्यमा ‘यस’ कस्तो रूप हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास: व्याकरण
पाठ्यपुस्तकमा दिइएको ‘व्याकरणपुर’ को कारक परिवारसम्बन्धी अनुच्छेद पढ्नुहोस् र कक्षामा छलफल गर्नुहोस्।
छलफलका मुख्य कुरा
पाठ्यपुस्तकमा दिइएको हरि र डाक्टरसम्बन्धी अनुच्छेदका रेखाङ्कित शब्दको अर्थका आधारमा कारक चिनाउनुहोस्।
उत्तर
पाठ्यपुस्तकमा दिइएको सुनिता र अनिताको अनुच्छेदमा रहेका रेखाङ्कित कारक सरल वा तिर्यक् के हुन्, पहिचान गरी कक्षामा छलफल गर्नुहोस्।
उत्तर
सरल र तिर्यक् कारक प्रयोग भएका तीन तीनओटा वाक्य ‘लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा’ जीवनीबाट खोजेर लेख्नुहोस्।
उत्तर
पाठ्यपुस्तकमा दिइएको हरिनाथसम्बन्धी अनुच्छेदबाट विभक्ति लागेका चारओटा शब्द टिपोट गरी तिनको कारक छुट्याउनुहोस्।
उत्तर
सबै प्रकारका विभक्ति लागेका शब्द पर्ने गरी कुनै एक सङ्गीतकारका बारेमा लेख्नुहोस्।
नमुना (विभक्ति लागेका पद गाढा, कोष्ठकमा विभक्ति)
वर्णविन्यास: क्ष र छ्य
‘क्ष’ र ‘छ्य’ बोल्दा उस्तै सुनिन्छन्: कक्षा लाई धेरैले ‘कछ्या’ जस्तो बोल्छन्। त्यसैले लेख्दा अलमल हुन्छ। यिनलाई शब्दको स्रोतले छुट्याउँछ:
- क्ष (क् + ष) संस्कृतबाट जस्ताको तस्तै आएका तत्सम शब्दमा हुन्छ: कक्षा, शिक्षा, शिक्षित, परीक्षा, क्षेत्र, क्षण, क्षमता, दक्ष, रक्षा, पक्ष, लक्ष्मी, नक्षत्र, समीक्षा।
- छ्य (छ + य) नेपालीकै आफ्ना तद्भव र देशज शब्दमा हुन्छ: पछ्यौरी, छ्याप्नु, छ्याङ्ङ, ओछ्यान, ओछ्याउनु।
सजिलो चिनारी: ‘ष’ को साथी ‘क्ष’ हो, र संस्कृत मूलका शब्द, खास गरी शिक्षा, पद, क्षेत्र जस्ता औपचारिक शब्दमा आउँछ। घरायसी, बोलीचालीका नेपाली शब्द (ओछ्यान, पछ्यौरी) मा ‘छ्य’ आउँछ।
तलकामध्ये शुद्ध वर्णविन्यास भएको वाक्य कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास: वर्णविन्यास
‘लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा’ जीवनीबाट ‘क्ष’ प्रयोग भएका चारओटा शब्द टिपोट गरी लेख्नुहोस्।
उत्तर
दिइएका ‘छ्य’ र ‘क्ष’ प्रयोग भएका शब्द पर्ने गरी छोटो अनुच्छेद लेख्नुहोस्: पछ्यौरी, छ्याप्नु, हाँच्छ्युँ, कक्षा, शिक्षा, शिक्षित, क्षण, दक्ष, रक्षा
नमुना अनुच्छेद
पाठ्यपुस्तकमा दिइएको ज्ञवाली सरसम्बन्धी अनुच्छेदलाई शुद्ध गरी पुनर्लेखन गर्नुहोस्।
शुद्ध अनुच्छेद
के के सच्याइयो
रचना: बुँदाका आधारमा जीवनी
एसईईमा कुनै व्यक्तिका बारेमा बुँदा दिएर जीवनी लेख्न लगाइन्छ (४ अङ्क)। बुँदामा तथ्य मात्र हुन्छन्; तिनलाई जोडेर, क्रम मिलाएर र अन्त्यमा व्यक्तिको महत्त्व बताएर अनुच्छेदमा लेख्नुपर्छ।
जीवनी लेख्ने योजना
१. परिचय (सुरुको अनुच्छेद): व्यक्ति को हुन्, किन चिनिन्छन्; एक दुई वाक्यमा।
२. जन्म र परिवार: जन्ममिति, ठाउँ, आमाबुबा।
३. शिक्षा र बसोबास: कहाँ पढे, कहाँ बसे।
४. काम र योगदान: मुख्य काम, कृति वा उपलब्धि; यो भाग सबैभन्दा लामो हुन्छ।
५. विशेषता र सम्मान: व्यक्तित्वका गुण, पाएका पुरस्कार।
६. निष्कर्ष: उनको महत्त्व वा प्रेरणा एक दुई वाक्यमा।
७. भाषा: तृतीय पुरुष (उनी, उनले), आदर मिलाएर; बुँदामा नभएको तथ्य थप्नु हुँदैन, तर बुँदालाई जोड्ने वाक्य थप्न सकिन्छ।
पाठ्यपुस्तकका कार्य र नमुना
पाठ्यपुस्तकमा दिइएका बुँदाका आधारमा इन्दिरा प्रसाईको जीवनी तयार पार्नुहोस्: नाम इन्दिरा प्रसाई; जन्म वि.सं. २०१४ फागुन ३, दार्जिलिङ; ठेगाना काठमाडौँ महानगरपालिका, अनामनगर; मातापिता दुर्गादेवी नेपाल र गणेशप्रसाद शर्मा; शिक्षा एम.बी.ए. (त्रिवि); साहित्यिक कृति कथा, कविता, निबन्ध, उपन्यास, खण्डकाव्य, समीक्षात्मक जीवनीमूलक निबन्ध; साहित्यिक विशेषता नारीवादी साहित्यकार, सामाजिक कथाकार, मनोवैज्ञानिक कथाकार, जीवन र विज्ञानको समन्वय गरी लेख्ने साहित्यकार; सम्मान युवावर्ष मोती पुरस्कार, मैनाली कथा पुरस्कार, राष्ट्रिय प्रतिभा पुरस्कार, राष्ट्रिय गौरव युवासम्मान, दीपज्योति पुरस्कारलगायत थुप्रै पुरस्कार।
नमुना जीवनी
तपाईँको समाजका लागि योगदान दिने व्यक्तिको जीवनी परिवारका सदस्यसँग सोधेर लेख्नुहोस्।
कसरी गर्ने
पुस्तकका सबै प्रश्नको अभ्यास गर्नुहोस्; नमिलेका प्रश्न छुट्टै देखिन्छन् →
परीक्षामा
‘उनी बनारसबाट काठमाडौँ फर्के’ वाक्यमा ‘बनारसबाट’ को कारक र विभक्ति कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
देवकोटाको जन्मबारे कुन भनाइ ठिक हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
यो पाठ्यपुस्तकको सहायक सामग्री हो, पाठ्यपुस्तकको सट्टा होइन। विद्यालयमा पढाइने पुस्तक नै पढ्नुहोस् र कुनै कुरा फरक परे शिक्षकको कुरा मान्नुहोस्। गल्ती भेटे हामीलाई भन्नुहोस्।