पाँच वर्षको उमेरसम्म पनि एउटा बालकको बोली फुटेन। भनिन्छ, आमाबुबाले भाकल गरे, धामीझाँक्री देखाए, तर केही लागेन। तिनै बालक पछि नेपाली र नेपालभाषा दुवैमा दर्जनौँ किताब लेख्ने, गाईजात्राको हास्यव्यङ्ग्यलाई मञ्चमा उतार्ने, संसारकै सबैभन्दा सानो सिक्का खोज्ने र तीन पटक मदन पुरस्कार पाउने विद्वान् बने। सय वर्ष नाघेपछि मात्र उनको देहावसान भयो।
यो पाठ उनै सत्यमोहन जोशी (वि.सं. १९७७–२०७९) को जीवनी हो। यसमा उनको बाल्यकाल, पढाइ, जागिर, साहित्य र संस्कृतिमा गरेका खोज, विदेशमा नेपाली भाषाको प्रचार र पाएका सम्मानको वर्णन छ।
यस एकाइमा जीवनीका अनुच्छेद एक एक गरी बुझिन्छ, पाठका सबै अभ्यासको उत्तर र नमुना दिइन्छ, नेपालीमा प्रयोग हुने उपसर्ग र प्रत्यय (कृत् र तद्धित) को पूरा सूचीबाट शब्द बनाउन सिकिन्छ, अनि शिरबिन्दु र चन्द्रविन्दु कहाँ लेखिन्छ भन्ने नियम सिकिन्छ।
जीवनी पढ्नुअघि
जीवनी भनेको के हो?
कुनै व्यक्तिको जन्मदेखि मृत्युसम्मको जीवन, उसका काम, सङ्घर्ष र योगदान अर्को व्यक्तिले क्रमैसँग लेखेको रचनालाई जीवनी भनिन्छ। जीवनी प्रायः समाज, राष्ट्र वा मानव जातिका लागि विशेष योगदान दिएका व्यक्तिको लेखिन्छ, ताकि पढ्नेले उनीहरूको जीवनबाट प्रेरणा लिन सकून्।
| रचना | कसले लेख्छ | के हुन्छ |
|---|---|---|
| जीवनी | अर्को व्यक्तिले | पूरै जीवन क्रमैसँग, तथ्य र घटनासहित; ‘उनी’ वा ‘उहाँ’ भनेर |
| आत्मकथा | व्यक्ति आफैँले | आफ्नै जीवन, ‘म’ भनेर |
| व्यक्तिवृत्त | अर्को व्यक्तिले | छोटो परिचय: जन्म, शिक्षा, काम, उपलब्धि, प्रायः बुँदामा |
जीवनी तथ्यमा आधारित हुन्छ। यसमा कल्पना वा बढाइचढाइ गरिँदैन; साल, ठाउँ र घटना सही हुनुपर्छ। तर यो सूचीमात्र होइन: लेखकले व्यक्तिको स्वभाव, विचार र सङ्घर्ष पनि देखाउँछन्।
सत्यमोहन जोशी को हुन्?
सत्यमोहन जोशी नेपाली भाषा, साहित्य, कला र संस्कृतिका खोजकर्ता थिए। उनी काठमाडौँ उपत्यकाको ललितपुरमा नेवार परिवारमा जन्मिएका थिए, त्यसैले नेपालभाषा (नेवारी) उनको मातृभाषा थियो। उनले नेपाली र नेपालभाषा दुवैमा लेखे।
उनको काम एउटै क्षेत्रमा सीमित रहेन: कवि र नाटककार, लोकसंस्कृतिका अनुसन्धाता, पुराना सिक्काका खोजकर्ता, सरकारी अधिकृत र नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानका सदस्यसचिव। सय वर्ष पूरा गरेपछि पनि उनी सक्रिय रहे, त्यसैले उनलाई शताब्दी पुरुष भनिन्छ।
जीवनरेखा
जीवनीमा धेरै साल आउँछन्। तलको जीवनरेखामा ती साल उनको उमेरको नापअनुसार राखिएका छन्। १९७७ देखि २०१६ सम्म पढाइ, जागिर र लेखन सुरु भएको छ; २०६८ पछिका धेरैजसो घटना सम्मान र उपाधिका छन्।
जीवनी, अनुच्छेद अनुच्छेद
१. परिचय: कस्ता व्यक्ति थिए?
पहिलो अनुच्छेदले जोशीको चिनारी दिन्छ। लेखकले उनलाई नेपाली भाषा साहित्यका अविश्रान्त साधक (कहिल्यै नथाकी लागिरहने साधक), नेपालभाषा साहित्यका वरेण्य (सबैभन्दा उत्तम) व्यक्तित्व र कला संस्कृतिका अनन्य उपासक (अरू कतै मन नलगाई पूजा गर्ने) भनेका छन्। उनले आफ्नो व्यक्तिगत हितभन्दा जाति र देशको हितलाई ठुलो ठाने, त्यसैले उनको योगदानले देशको भाषा, साहित्य, संस्कृति र कला आलोकित (उज्यालो) भएको छ।
उनको जन्म वि.सं. १९७७ वैशाख ३० गते ललितपुरको बखुम्बहाल मा भएको थियो। उनी शङ्करराज जोशी र राजकुमारी देवीका जेठा छोरा थिए र आमाबुबालाई निकै श्रद्धा गर्थे।
यस अनुच्छेदमा उनको जीवनदृष्टि (जीवनलाई हेर्ने दृष्टि) पनि छ। उनी सकारात्मक र आशावादी थिए। गीताको श्लोकांश कर्मण्येवाधिकारस्ते (तिम्रो अधिकार कर्ममा मात्र छ, फलमा होइन) लाई उनले जीवनको मूल मन्त्र बनाए: निरन्तर काम गर्नुपर्छ, फलको चिन्ता गर्नुहुँदैन। त्यसैले उनलाई निष्काम कर्मयोगी (फलको आशा नराखी काम गर्ने) सँग दाँजिएको छ। उनी सधैँ दौरासुरुवाल र भादगाउँले टोपी लगाउँथे र सादा जीवन उच्च विचार को आदर्श मान्थे।
२. बाल्यकाल र पढाइ
जोशीको बाल्यकाल र पढाइ उतारचढावयुक्त (कहिले सजिलो, कहिले अप्ठ्यारो) रह्यो। पाँच वर्षसम्म बोली नफुटेकाले आमाबुबा चिन्तित भए। भनिन्छ, उनीहरूले देवीदेवताको भाकल गरे, धामीझाँक्री देखाए; अन्त्यमा त्यस बेलाको जनविश्वासअनुसार उनलाई सूर्यविनायकको जङ्गलमा केही बेर एक्लै छोडे, र त्यसपछि उनी ‘माँ, ए माँ!’ भनेर चिच्याए रे। ‘भनिन्छ’ र ‘रे’ ले यो कुरा सुनिआएको कथा हो भन्ने देखाउँछन्।
उनको अक्षरारम्भ (पहिलो पटक अक्षर चिनाउने काम) सात वर्षको उमेरमा घरमै छिमेकी गुरुबाट नेपालभाषामा भयो। त्यसपछि उनी मङ्गलबजारको भाषा पाठशालामा भर्ना भए। नेपाली भाषा भने उनले दश वर्ष पुगेपछि मात्र सिके। अङ्ग्रेजी पढ्न पहिले पाटन हाइस्कुल, अनि रानीपोखरीको दरबार हाइस्कुलमा भर्ना भए र त्यहीँबाट म्याट्रिक पास गरे। वि.सं. १९९८ मा त्रिचन्द्र कलेजबाट आई.ए. उत्तीर्ण गरेपछि स्नातक तहमा भर्ना भए, तर परिवार पाल्न जागिर खानुपर्दा पढाइ बिचैमा छुट्यो।
३. जागिर: सामान्य पदबाट माथिल्लो पदसम्म
जोशीले सरकारी सेवामा सामान्य पदबाट सुरु गरेर उच्च पदसम्म काम गरे:
| वि.सं. | काम |
|---|---|
| २००१ | ‘औद्योगिक व्यापारिक समाचार सङ्ग्रह अड्डा’ मा जागिर सुरु |
| २००७ | सङ्ख्या विभागमा सुपरिवेक्षक |
| २०१४ | राष्ट्रिय योजना परिषद्मा कार्यक्रम अधिकृत |
| के.आई. सिंह प्रधानमन्त्री हुँदा | मन्त्री परशुरामभक्त माथेमाका निजी सचिव |
| २०१६ | पुरातत्त्व र संस्कृति विभागका निर्देशक |
| पछि | नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानका सदस्यसचिव |
जागिर खाँदै पनि उनले नेपाली र नेपालभाषामा सशक्त कलम चलाए, अर्थात् प्रभावशाली ढङ्गले लेखिरहे।
४. साहित्य र लोकसंस्कृति
उनको लेखन वि.सं. १९९८ तिर सुरु भयो। कलेज पढ्दा संस्कृत साहित्यको प्रभावले उनले छन्द मा कविता लेख्न थाले। त्यही बेला उनी लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा र माधव घिमिरे को सङ्गतमा पुगे; यी दुई कविबाटै उनले कविता लेख्ने प्रेरणा पाए। भाषानुवाद परिषद्का अध्यक्ष पुष्कर शमशेरको सान्निध्य (नजिकको सङ्गत) मा पुगेपछि उनले अङ्ग्रेजीका कथा र कविता नेपालीमा अनुवाद गरे।
जागिरका क्रममा तनहुँ र लमजुङमा बस्दा गाउँका लोकभाका र तिनको सुस्केरा (गीतमा पोखिएको दुःख) सुनेर उनी लोकसाहित्यतिर लागे। यसैको फलस्वरूप वि.सं. २०१४ मा हाम्रो लोकसंस्कृति प्रकाशित भयो। उनले कविता, नाटक र समालोचनाका साथै लोकसाहित्य र संस्कृतिमा दर्जनौँ कृति लेखे: नेपालीमा करिब तीन दर्जन र नेपालभाषामा करिब चार दर्जन। नेपालभाषा एकेडेमी को स्थापना गरेर उनले नेवारी साहित्य, कला र संस्कृति जोगाउने काम पनि गरे।
५. प्रज्ञा प्रतिष्ठानमा: गाईजात्रा, नाटक र सङ्ग्रहालय
प्रज्ञा प्रतिष्ठानमा रहँदा जोशीले दिलोज्यान (तन र मन दुवै) लगाएर काम गरे:
- विदेशीले नेपालबारे लेखेका लेख र पुस्तकको ग्रन्थसूची (पुस्तकहरूको सूची) उनकै संयोजकत्वमा तयार भयो।
- उनले गाईजात्रा महोत्सव को प्रवर्धन गरे। गाईजात्रामा तत्कालीन प्रशासकलाई व्यङ्ग्य गरियो भनेर कार्यक्रम बन्द गराउन दरबारबाट दबाब आयो। जोशीले त्यो दबाब ठाडै अस्वीकार गरे र कार्यक्रम जनतामा लोकप्रिय भएकाले बन्द गर्न नसकिने जबाफ दिए। यसले उनी जनताको इच्छाविरुद्ध कसैको धम्कीमा नझुक्ने व्यक्ति थिए भन्ने देखाउँछ। उनकै प्रयासले गाईजात्राबाट समाजका विकृति र विसङ्गति विरुद्ध हास्यव्यङ्ग्य को परम्परा बलियो भयो।
- गाईजात्राको सफलताबाट हौसिएर उनले प्रतिष्ठानमै नाटक महोत्सव गर्ने चलन बसाले।
- जमलमा राष्ट्रिय नाचघर का लागि जग्गा किन्ने र भक्तपुरमा राष्ट्रिय सङ्ग्रहालय बनाउने काम उनकै सक्रियतामा भयो।
- नेपाली, शेर्पा, तामाङ, मगर, गुरुङ, राई, लिम्बू, मैथिली, लेप्चा, थारू, दनुवार, नेवार, चेपाङ र राजवंशी गरी १४ भाषा को अध्ययन भयो र यी भाषामा पर्यायवाची कोश (एउटै अर्थका शब्दको कोश) बन्यो।
- नेपालका पुराना सिक्काको खोज गरेर उनले नेपाली राष्ट्रिय मुद्राहरू लेखे। उनकै अध्ययनबाट राजा जयप्रकाश मल्लका पालामा चलेको सिक्का संसारकै सबैभन्दा सानो सिक्का भनेर गिनिज बुक अफ वर्ल्ड रेकर्डमा दर्ता भयो।
गाईजात्रा कार्यक्रम बन्द गराउन आएको दरबारको दबाबमा जोशीले के गरे?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
६. विदेशमा नेपाली भाषा
चीनले नेपाली भाषा पढाउन प्रशिक्षकका रूपमा बोलाएपछि जोशी त्यहाँ गए। उनले आफ्ना विद्यार्थीको सहयोगमा नेपाली विभाग खोले, नियमित रूपमा नेपालीमा समाचार प्रसारण र सांस्कृतिक कार्यक्रम चलाउने चाँजो मिलाए (प्रबन्ध गरे)। चीनमै रहँदा उनले नेपाली कलाकार अरनिको र उनले बनाएको श्वेत चैत्य बारे खोज गरी नेपाली वास्तुविद् कलाकार अरनिको नामक शोधग्रन्थ प्रकाशित गरे। तिब्बतका राजासँग विवाह गरेर गएकी लिच्छविकालीन राजकुमारी भृकुटी बारे पनि उनले खोज गरे।
उनले तत्कालीन सोभियत सङ्घ, बेलायत (लन्डनमा नेवारहरूको विश्व सम्मेलनमा अतिथि), अमेरिका (वासिङ्टन डिसीमा प्रमुख अतिथि), बङ्गलादेश (सांस्कृतिक विविधतासम्बन्धी मन्त्रीस्तरीय सम्मेलन), भारत र चीनका धेरै सहरको भ्रमण गरे।
७. सम्मान र पुरस्कार
जोशीलाई धेरै पुरस्कार, सम्मान र पदक मिले:
- वि.सं. २०६८: काठमाडौँ विश्वविद्यालयबाट महाविद्यावारिधि (मानार्थ विद्यावारिधि) को उपाधि
- वि.सं. २०७१ मङ्सिर १५: त्रिमूर्ति निकेतनबाट शताब्दी पुरुष को उपाधि
- वि.सं. २०७४ वैशाख २१: नेपाल सरकारबाट वाङ्मय शताब्दी पुरुष को उपाधि
- सत्यमोहन जोशी शताब्दी महोत्सव
- गोरखा दक्षिण बाहु, पृथ्वी प्रज्ञा पुरस्कार, भानुभक्त पुरस्कारलगायत दर्जनौँ पुरस्कार; झन्डै दुई सय सङ्घसंस्थाबाट सम्मान र अभिनन्दन
- वि.सं. २०७६: नेपाल राष्ट्र बैङ्कले उनको नाम र मुहार अङ्कित (कुँदिएको) सय रुपियाँको सिक्का निकाल्यो
- लोकसंस्कृति, नेपाली राष्ट्रिय मुद्राहरू र कर्णाली लोकसंस्कृति का लागि तीन पटक मदन पुरस्कार: तीन पटक यो पुरस्कार पाउने उनी एक मात्र व्यक्ति हुन्।
८. योगदान र सन्देश
अन्तिम अनुच्छेदमा लेखकले जोशीका मुख्य योगदान सम्झाएका छन्: गाईजात्रा महोत्सवको प्रवर्धन, अरनिकोबारेको अन्वेषण (खोज), प्राचीन मुद्राको खोज, नेपालभाषा एकेडेमीको स्थापना, चिनियाँ कविताको नेपाली अनुवाद र कर्णाली लोकसंस्कृतिको अनुसन्धान। उनी व्यक्तिगत जीवनभन्दा राष्ट्रका लागि अनवरत (नरोकिई) लागिरहे।
जीवनीको सन्देश यही वाक्यमा छ: जोशीको अथक (नथाक्ने) प्रयास र कामप्रतिको लगाव बाट सिकेर हामी सबै निष्ठावान् (आस्थावान्) भई देशसेवामा लाग्यौँ भने सजिलै देशको काँचुली फेर्न सकिन्छ। सर्पले पुरानो काँचुली फेरेर नयाँ रूप पाएजस्तै देशले पनि नयाँ रूप पाउन सक्छ भन्ने अर्थमा यो टुक्का प्रयोग भएको हो।
उनको देहावसान (निधन) वि.सं. २०७९ असोज ३० गते भयो, एक सय दुई वर्षको उमेरमा। लेखकका अनुसार उनी आफ्ना कृतिमा अमर छन्, र बहुभाषिक तथा बहुसांस्कृतिक नेपाललाई एकताको सूत्र (धागो) मा बाँध्ने उनका कामप्रति सिङ्गो राष्ट्र गौरव गर्छ।
जीवनीका अनुसार सत्यमोहन जोशीले कुन कृतिका लागि मदन पुरस्कार पाएका थिएनन्?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
‘देशको काँचुली फेर्नु’ को अर्थ के हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
जीवनीको विश्लेषण
जीवनीका तत्त्व
| तत्त्व | यस जीवनीमा |
|---|---|
| चरित्र (व्यक्ति) | सत्यमोहन जोशी: विद्वान्, लेखक, संस्कृतिविद्, प्रशासक |
| समय र ठाउँ | वि.सं. १९७७ देखि २०७९; ललितपुर, काठमाडौँ, तनहुँ, लमजुङ, चीन र अरू देश |
| घटनाक्रम | जन्म → बाल्यकाल र पढाइ → जागिर → साहित्य र लोकसंस्कृति → प्रज्ञा प्रतिष्ठान → विदेश → सम्मान → निधन |
| योगदान | भाषा, साहित्य, लोकसंस्कृति, पुरातत्त्व र मुद्रा, प्रशासन |
| उद्देश्य र सन्देश | निरन्तर र निष्ठापूर्वक काम गरे देश बदल्न सकिन्छ |
| भाषा | तथ्यपरक, सालसहित, आदरपूर्ण; धेरै तत्सम शब्द (वरेण्य, आलोकित, अविश्रान्त, वाङ्मय) |
जीवनीको सुरुमा व्यक्तिको चिनारी र जन्म (आदि), बिचमा पढाइ, काम र योगदान (मध्य), अनि अन्त्यमा सम्मान, मृत्यु र सन्देश (अन्त्य) आउँछन्। जीवनी लेख्दा पनि यही क्रम मिलाइन्छ।
जोशीको व्यक्तित्व
| गुण | जीवनीमा प्रमाण |
|---|---|
| कर्मशील, नथाक्ने | सय वर्ष नाघुन्जेल लेखिरहे; ‘कर्मण्येवाधिकारस्ते’ लाई मन्त्र माने |
| साहसी, सिद्धान्तमा अडिग | दरबारको दबाबमा पनि गाईजात्रा कार्यक्रम बन्द गरेनन् |
| सादा | दौरासुरुवाल र भादगाउँले टोपी; ‘सादा जीवन उच्च विचार’ |
| खोजी | सिक्का, अरनिको, भृकुटी, कर्णालीको लोकसंस्कृति |
| देशभक्त र भाषाप्रेमी | नेपाली र नेपालभाषा दुवैको सेवा; चीनमा नेपाली भाषाको प्रचार |
| सङ्घर्षशील | पढाइ बिचैमा छोडेर जागिर खानुपर्यो, तर अध्ययन रोकेनन् |
जोशीलाई ‘निष्काम कर्मयोगी’ जस्तो किन भनिएको छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
शब्दभण्डार
कठिन शब्दको अर्थ
पाठमा आएका कठिन शब्द र तिनका अर्थ तल छन्। रेखाङ्कित शब्दमा थिच्दा नेपाली शब्द मा त्यसको अङ्ग्रेजी अर्थ, नेपाली अर्थ र उदाहरण देखिन्छ।
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| अविश्रान्त | विश्राम नलिई लागिरहने, नथाक्ने |
| वरेण्य | सबैभन्दा उत्तम, श्रेष्ठ |
| अनन्य | अरूमा मन नलगाउने, एकनिष्ठ |
| उपासक | पूजा वा सेवा गर्ने व्यक्ति |
| आलोकित | उज्यालो पारिएको |
| जीवनदृष्टि | जीवनलाई हेर्ने दृष्टि, जीवनदर्शन |
| निष्काम | फलको इच्छा नराखी गरिने |
| उतारचढाव | उकालोओरालो; राम्रो र नराम्रो दुवै अवस्था |
| भाकल | इच्छा पूरा भए पूजा चढाउँछु भनी देवतासँग गरिने कबुल |
| अक्षरारम्भ | पहिलो पटक अक्षर चिनाउने काम |
| जीविका | जीवन चलाउने साधन, गुजारा |
| ओहदा | पद, दर्जा |
| सान्निध्य | नजिक हुनुको भाव, सामीप्य |
| दिलोज्यान | तन र मन दुवै लगाएर |
| अहोरात्र | दिनरात, चौबिसै घण्टा |
| प्रवर्धन | बढाउने वा फैलाउने काम |
| पर्यायवाची | एउटै वा उस्तै अर्थ बुझाउने |
| वास्तुविद् | भवन निर्माण कलाको राम्रो ज्ञान भएको व्यक्ति |
| कर्मठ | काममा लागिरहने, मिहिनेती |
| सपुत | कुलको इज्जत बढाउने योग्य सन्तान |
| वाङ्मय | भाषामा लेखिएका सबै रचना, साहित्य |
| महाविद्यावारिधि | विश्वविद्यालयले सम्मानमा दिने सबैभन्दा ठुलो उपाधि |
| अनवरत | नरोकिई, निरन्तर |
| अन्वेषण | खोज, अनुसन्धान |
| अथक | नथाक्ने |
| निष्ठावान् | निष्ठा भएको, आस्थावान् |
| चानचुने | सानोतिनो, सामान्य |
| देहावसान | मृत्यु, निधन |
| पुरातत्त्व | प्राचीन वस्तुको अध्ययन गर्ने विद्या |
| सङ्ग्रहालय | पुराना, दुर्लभ र अनौठा वस्तु राखिने घर |
| प्रतिष्ठान | प्रतिष्ठापूर्ण रूपमा स्थापित संस्था |
| अन्वेषक | खोज गर्ने व्यक्ति |
विपरीतार्थी शब्द
उल्टो अर्थ दिने शब्दलाई विपरीतार्थी शब्द भनिन्छ। धेरै विपरीतार्थी शब्द उपसर्गले बन्छन्: *स्वीकार → अस्वीकार*, *सफल → असफल*, उत्तीर्ण → अनुत्तीर्ण (स्वरअगाडि ‘अ’ को रूप ‘अन्’: अन् + उत्तीर्ण)। केही भने बिलकुल फरक शब्द हुन्छन्: आदि → अन्त्य, सूक्ष्म → स्थूल, सपुत → कपुत।
‘सम्पन्न’ (धनी) को विपरीतार्थी शब्द कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास: शब्दभण्डार
दिइएका शब्द र तिनका अर्थबिच जोडा मिलाउनुहोस्:
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| गाईजात्रा | जनमानसमा प्रचलित संस्कार, कलाकौशल, क्रियाकलाप |
| जीवनदृष्टि | प्राचीन महत्त्वका, दुर्लभ र अनौठा वस्तु बटुलेर राखिने ठाउँ वा घर |
| संस्कृति | विद्या, बुद्धि, सम्पन्नता, रूप, गुण आदिको विकास |
| पुरातत्त्व | प्रतिष्ठापूर्ण रूपमा स्थापित कुनै संस्था |
| सङ्ग्रहालय | जीवनदर्शन, जीवनलाई हेर्ने दृष्टि वा आधार |
| प्रतिष्ठान | प्राचीन समयका ऐतिहासिक तथा महत्त्वपूर्ण वस्तुको अध्ययन गर्ने विद्या |
| कुनै राष्ट्र वा जातिका कलाकौशल, बौद्धिक विकाससम्बद्ध क्रियाकलाप | |
| जनैपूर्णिमाको भोलिपल्ट मनाइने जात्रा |
उत्तर
दिइएका शब्दको विपरीत अर्थ आउने शब्द पाठबाट खोजेर लेख्नुहोस्: अनुत्तीर्ण, विनाश, अविश्वास, स्वार्थ, निराशा, अरुचि, कपुत, स्वीकार, निष्क्रियता
उत्तर
दिइएका शब्दको विपरीत अर्थ आउने शब्द खोजेर लेख्नुहोस्: सुरक्षित, सभ्य, नास्तिक, लौकिक, गहन, सूक्ष्म
उत्तर
बोध र अभिव्यक्ति
दिइएका शब्दको शुद्ध उच्चारण गर्नुहोस्: वाङ्मय, अविश्रान्त, औद्योगिक, कर्मक्षेत्र, हास्यव्यङ्ग्य, काँचुली, सङ्घर्ष, संस्कृति
उच्चारणका सङ्केत
पाठ्यपुस्तकको अभ्यासमा दिइएको अनुच्छेद (‘सत्यमोहन जोशी नेपाली भाषा, लोकसाहित्य, संस्कृतिलगायत क्षेत्रमा…’ बाट सुरु भई ‘…सिङ्गो राष्ट्र गौरव बोध गर्छ।’ मा टुङ्गिने) मनमनै पढी संरचनाबारे सोधिएका प्रश्नको उत्तर भन्नुहोस्:
- क.माथिको अनुच्छेदमा कतिओटा वाक्य छन्?
- ख.अनुच्छेदको सबैभन्दा लामो वाक्य कुन हो, त्यो कति शब्दले बनेको छ?
- ग.व्यक्तिगत स्वार्थमा नलागेको कुरा कुन वाक्यमा छ, त्यसको आशय के हो?
उत्तर
दिइएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्:
- क.सत्यमोहन जोशीको साहित्य लेखनको प्रारम्भ कहिलेदेखि भएको हो?
- ख.जोशीले कुन कुन सम्मान र पुरस्कार प्राप्त गरे?
- ग.जोशीले लोकसाहित्यको क्षेत्रमा के के काम गरेका छन्?
- घ.नेपालभाषा र संस्कृतिको संरक्षणमा जोशीको योगदान कस्तो रहेको छ?
उत्तर
कोष्ठकभित्र साल र त्यसभन्दा तल सत्यमोहनको जीवनमा घटेका घटना दिइएका छन्। उक्त घटना कुन कुन सालमा भएका हुन्, पहिचान गरी लेख्नुहोस्:
(वि.सं. १९७७, १९९८, २००१, २०१४, २०६८, २०७१, २०७४, २०७६)
- क.हाम्रो लोकसंस्कृति नामक पुस्तक प्रकाशन
- ख.नेपाल सरकारबाट ‘वाङ्मय शताब्दी पुरुष’ को उपाधि प्राप्त
- ग.काठमाडौँ विश्वविद्यालयबाट महाविद्यावारिधिको उपाधिले विभूषित
- घ.सत्यमोहनको जन्म
- ङ.त्रिचन्द्र कलेजबाट आई.ए. उत्तीर्ण
- च.नेपाल राष्ट्र बैङ्कले जोशीको नाम र मुहार अङ्कित धातुको सिक्का प्रकाशन
- छ.त्रिमूर्ति निकेतनबाट ‘शताब्दी पुरुष’ को उपाधि प्राप्त
- ज.जागिरे जीवनको सुरुआत
उत्तर
जीवनीको दोस्रो अनुच्छेद (‘सत्यमोहन जोशीको बाल्यकाल र शिक्षादीक्षा…’ बाट सुरु हुने) पढ्नुहोस् र सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्:
- क.सत्यमोहन जोशीका आमाबुबा चिन्तित हुनुको कारण के हो?
- ख.सत्यमोहन जोशीको अक्षरारम्भ कुन उमेरमा र कहाँ भएको थियो?
- ग.उनको पढाइ अगि बढ्न नसक्नुको कारण के देखिन्छ?
- घ.सत्यमोहनले कुन तहसम्मको शिक्षा हासिल गरेका थिए?
उत्तर
पाठ्यपुस्तकमा दिइएको सिस्नुसम्बन्धी अनुच्छेद (‘हातका मैला सुनका थैला…’ बाट सुरु हुने) पढ्नुहोस् र सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्:
क. उत्तर दिनुहोस्:
१. ‘साग र सिस्नु खाएको बेस आनन्दी मनले’ भन्नाले के बुझिन्छ?
२. सिस्नुमा कुन पौष्टिक तत्त्व पाइन्छ?
३. सिस्नुलाई किन अर्गानिक उत्पादन भनिएको हो?
४. सिस्नु पकाएर खाने विभिन्न तरिका बताउनुहोस्।
ख. भाषा संरचना पहिचान गर्नुहोस्:
१. अनुच्छेदबाट ‘आदि’ र ‘विपन्न’ शब्दका विपरीतार्थी शब्द लेख्नुहोस्।
२. अनुच्छेदबाट चन्द्रविन्दु लागेका शब्द टिप्नुहोस्।
३. ‘विशुद्ध’ र ‘प्रचलन’ शब्दमा लागेका उपसर्ग छुट्याउनुहोस्। ती उपसर्ग लागेका थप दुई दुईओटा शब्द लेख्नुहोस्।
४. अनुच्छेदबाट दुईओटा प्रत्यय लागेर बनेका शब्द पहिचान गरी लेख्नुहोस्।
उत्तर
जीवनीमा रहेको ‘नेपाल आमाका कर्मठ सपुत…’ बाट सुरु भई ‘…मदन पुरस्कार प्राप्त गर्ने एक मात्र व्यक्ति हुन्।’ मा टुङ्गिने अनुच्छेदबाट मुख्य चारओटा बुँदा टिपी सारांश लेख्नुहोस्।
मुख्य बुँदा
नमुना सारांश
सत्यमोहन जोशीको जीवनीबाट कस्तो शिक्षा पाइन्छ, तलका भनाइका आधारमा व्याख्या गर्नुहोस्:
- क.सादा जीवन उच्च विचार लिनु
- ख.दुःखमा नआत्तिनु र सुखमा नमात्तिनु
- ग.जीवनका उकालीओरालीमा हातेमालो गर्दै अगि बढ्नु
- घ.सङ्घर्ष नै जीवनको पर्याय हुनु
उत्तर
जीवनीका आधारमा सत्यमोहन जोशीलाई देशभक्त व्यक्तित्वका रूपमा चिनाउनुहोस्।
नमुना उत्तर
तपाईँको समुदायमा सामाजिक क्षेत्रमा उल्लेखनीय योगदान दिएका कुनै एक जना व्यक्तिको व्यक्तिवृत्त तयार गर्नुहोस्।
कसरी तयार गर्ने
नमुना व्यक्तिवृत्त (काल्पनिक व्यक्ति)
दिइएका सन्दर्भका आधारमा सत्यमोहन जोशीका योगदानको चर्चा गर्नुहोस्: साहित्यिक, सांस्कृतिक, प्रशासनिक, भाषिक
नमुना उत्तर
अञ्जलीका बुबाले अरुणा लामाको जीवनी सुनाउँदै छोरीलाई आफ्नो लक्ष्यमा निरन्तर लागिरहन प्रेरित गर्नुभयो। तपाईँ पनि आफ्ना साथी वा भाइबहिनीलाई आफ्नो लक्ष्य प्राप्तिका लागि लागिरहन कसरी अभिप्रेरित गर्नुहुन्छ, कक्षामा साथी साथी मिलेर भूमिका निर्वाह गरेर देखाउनुहोस्।
नमुना भूमिका
सुनाइ र बोलाइ
पाठ्यपुस्तकको सुनाइ पाठ ५ एक जना ‘म’ पात्रको अनुभव हो। प्रश्नहरू हेर्दा, नयाँ ठाउँ र त्यहाँको चलनसँग अपरिचित हुँदा उनलाई के के भोग्नुपर्यो भन्ने कुरा यसमा भएको बुझिन्छ। सुनाइ पाठ यहाँ सारिएको छैन। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रले यसको रेकर्डिङ सार्वजनिक गरेको छ; त्यो तल सुन्न सकिन्छ। पहिले तलका प्रश्न पढ्नुहोस्, अनि आवश्यक भए दुई तीन पटक सुन्नुहोस्।
सुनाइ पाठ ५ सुन्नुहोस् र दिइएका प्रश्नको उत्तर भन्नुहोस्:
- क.म पात्र बाहिर निस्कन डराउनाको कारण के थियो?
- ख.म पात्रले गाउँघरमा के खाए जस्तै गरी पान खाए?
- ग.म पात्र किन हाँसोका पात्र भए?
- घ.म पात्रलाई किन ग्लानि भयो?
उत्तर कसरी तयार गर्ने
नयाँ ठाउँमा जाँदा तपाईँलाई कस्तो अनुभूति हुन्छ, कक्षामा सुनाउनुहोस्।
नमुना प्रस्तुति
व्याकरण: उपसर्ग र प्रत्यय
शब्द कसरी बन्छन्?
एकाइ ४ मा शब्दलाई बनोटका आधारमा मूल र व्युत्पन्न मा छुट्याइयो Grade 9: मूल र व्युत्पन्न शब्द। व्युत्पन्न शब्द बन्ने दुई मुख्य तरिका यस एकाइमा पूरा सूचीसहित सिकिन्छ:
- मूल शब्दको अगाडि जोडिने अंश: उपसर्ग (वि + शिष्ट = विशिष्ट)
- मूल शब्द वा धातुको पछाडि जोडिने अंश: प्रत्यय (बोल् + अक्कड = बोलक्कड)
उपसर्ग र प्रत्यय एक्लै प्रयोग हुँदैनन् र एक्लै अर्थ दिँदैनन्; मूल शब्दसँग जोडिएपछि मात्र नयाँ अर्थ बनाउँछन्। एउटै शब्दमा दुवै लाग्न पनि सक्छन्: सम् + मान + इत = सम्मानित।
उपसर्ग
नेपालीमा धेरैजसो उपसर्ग संस्कृतबाट आएका तत्सम उपसर्ग हुन्; बद, ना, बे, गैर जस्ता केही फारसी, अरबी आदिबाट आएका आगन्तुक उपसर्ग हुन्। उपसर्गले मूल शब्दको अर्थलाई उल्टो, बढी, कम, राम्रो, नराम्रो वा अर्कै बनाउँछ।
| उपसर्ग | प्रायः दिने अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| अधि | माथि, मुख्य | अधिकार, अधिनायक, अध्ययन (अधि + अयन) |
| अनु | पछि, अनुसार | अनुसार, अनुमान, अनुशासन |
| अभि | तर्फ, सामुन्ने | अभिभावक, अभिव्यक्ति, अभियान |
| अति | धेरै, नाघेर | अतिवृष्टि, अत्युत्तम (अति + उत्तम) |
| अव | तल, कम | अवलोकन, अवनति, अवशेष |
| अप | उल्टो, नराम्रो | अपमान, अपयश, अपराध |
| उप | नजिक, सहायक, सानो | उपहार, उपस्थित, उपमन्त्री |
| उत् | माथि, उँचो | उत्कृष्ट, उत्थान, उल्लेख (उत् + लेख) |
| दुर् | नराम्रो, कठिन | दुर्घटना, दुर्गति, दुर्लभ |
| दुस् | नराम्रो, कठिन | दुष्कर्म (दुस् + कर्म), दुस्साहस |
| नि | भित्र, तल, निश्चित | नियोग, निबन्ध, निवास |
| निर् | बिना, नभएको | निर्दोष, निर्जीव, निर्भय |
| परा | उल्टो, हार | पराजय, पराक्रम, पराधीन |
| परि | चारैतिर, पूरा | परिभाषा, परिवार, परिश्रम |
| प्र | अगाडि, धेरै | प्रगति, प्रदान, प्रारम्भ (प्र + आरम्भ) |
| प्रति | हरेक, उल्टो | प्रत्येक (प्रति + एक), प्रतिदिन, प्रतिकार |
| वि | विशेष, बिना, फरक | विशिष्ट, विभेद, विकल्प |
| सम् | राम्रोसँग, सँगै | संवाद, सम्मान, सङ्गठन |
| बद (आगन्तुक) | नराम्रो | बदनाम, बदमास, बदचलन |
| ना (आगन्तुक) | नभएको | नाजबाफ, नालायक, नाबालक |
यी बाहेक अ, अन् (अस्वीकार, अनादर), आ (आगमन, आकृति), सु (सुपुत्र, स्वागत: सु + आगत), कु (कुकर्म), बे (बेफाइदा) र गैर (गैरसरकारी) पनि धेरै प्रयोग हुन्छन्।
‘अध्यादेश’ शब्दको निर्माण प्रक्रिया कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
तलकामध्ये कुन शब्दमा आगन्तुक उपसर्ग लागेको छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
प्रत्यय: कृत् र तद्धित
प्रत्यय कहाँ जोडिन्छ भन्ने आधारमा दुई किसिमका हुन्छन्:
- कृत् प्रत्यय धातु (क्रियाको मूल रूप: बोल्, पढ्, लेख्) मा जोडिन्छ, र बनेको शब्द कृदन्त कहलाउँछ: बोल् + अक्कड = बोलक्कड, लेख् + अक = लेखक।
- तद्धित प्रत्यय नाम, सर्वनाम, विशेषण आदिमा जोडिन्छ, र बनेको शब्द तद्धितान्त कहलाउँछ: सिप + आलु = सिपालु, गाउँ + ले = गाउँले।
चिन्ने उपाय: प्रत्यय हटाएपछि बाँकी अंशमा ‘-नु’ थप्दा क्रियापद बन्छ भने (बोल् → बोल्नु) कृत्; नाम वा विशेषण बाँकी रहन्छ भने (सिप, गाउँ) तद्धित।
| प्रत्यय | किसिम | उदाहरण |
|---|---|---|
| अक्कड | कृत् | बोलक्कड (बोल् + अक्कड), भुलक्कड, घुमक्कड |
| आइ | कृत् | पढाइ (पढ् + आइ), लेखाइ, गराइ |
| आउ | कृत् | बचाउ (बच् + आउ), चढाउ, बहाउ |
| आवट | कृत् | बोलावट (बोल् + आवट), थकावट, सजावट |
| ओट | कृत् | टिपोट (टिप् + ओट), लेखोट (लेख् + ओट) |
| अक | कृत् | लेखक (लेख् + अक), पाठक, गायक |
| अन | कृत् | दर्शन (दृश् + अन), लेखन, पठन |
| ति | कृत् | गति (गम् + ति), शक्ति, कृति |
| आली | तद्धित | दङाली (दाङ + आली) |
| आलु | तद्धित | सिपालु (सिप + आलु), मायालु, दयालु |
| आहा | तद्धित | घुस्याहा (घुस + आहा) |
| इया | तद्धित | सहरिया (सहर + इया), बजारिया |
| इलो | तद्धित | रसिलो (रस + इलो), जोसिलो |
| ई | तद्धित | भ्रष्टाचारी (भ्रष्टाचार + ई), धनी, नेपाली |
| एली | तद्धित | बैतडेली (बैतडी + एली), बाजुरेली |
| ली | तद्धित | झापाली (झापा + ली), पाल्पाली |
| ले | तद्धित | गाउँले (गाउँ + ले) |
| इक | तद्धित | सामाजिक (समाज + इक), दैनिक, मासिक |
| ता | तद्धित | मानवता (मानव + ता), सक्रियता |
| य | तद्धित | काव्य (कवि + य), सौन्दर्य, स्वास्थ्य |
‘आहा’, ‘ई’ जस्ता केही प्रत्यय धातुमा पनि लाग्छन्, नाममा पनि: उँघ् + आहा = उँघाहा (कृत्), तर घुस + आहा = घुस्याहा (तद्धित); बोल् + ई = बोली (कृत्), तर धन + ई = धनी (तद्धित)। त्यसैले प्रत्ययको नाम मात्र होइन, त्यो कुन शब्दमा जोडिएको छ भन्ने हेरेर किसिम छुट्याइन्छ।
तलकामध्ये कुन शब्द कृदन्त हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
‘काव्य’ शब्द कसरी बनेको हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास: व्याकरण
दिइएको अनुच्छेद पढ्नुहोस् र शब्दको निर्माण प्रक्रिया ख्याल गर्नुहोस्:
आज विद्यालयमा विशिष्ट अतिथिको आगमन हुन्छ। हामी उहाँलाई स्वागत गर्छौँ। उहाँले हामीलाई पुरस्कार प्रदान गर्नुहुन्छ। अध्ययनमा उत्कृष्ट ठहरिएको भन्दै उपहार प्रदान गर्नुहुन्छ। अभिभावकहरू सन्तानको प्रगतिमा रमाउँदै कार्यक्रममा उपस्थित भएर अवलोकन गर्नुहुन्छ।
के ख्याल गर्ने?
दिइएका उपसर्ग लागेर बनेका शब्दको निर्माण प्रक्रिया देखाउनुहोस्: अनुसार, बदनाम, पराजय, प्रगति, प्रारम्भ, अपमान, संवाद, विभेद, अध्यादेश, अभिव्यक्ति, अत्युत्तम, विकल्प, प्रत्येक, नियोग, परिभाषा, उपहार, उपकरण, निर्दोष, निर्जीव, निर्भय, दुष्कर्म, दुर्गति, उल्लेख्य, दुर्घटना, अवशेष, आकृति, निबन्ध, नाजबाफ
उत्तर
दिइएका उपसर्ग लगाई दुई दुईओटा शब्द निर्माण गर्नुहोस्: बद, ना, अधि, अनु, अभि, अति, अव, अप, उप, उत्, दुर्, दुस्, नि, निर्, परा, परि, प्र, प्रति, वि, सम्
उत्तर
दिइएको अनुच्छेदबाट दशओटा उपसर्ग व्युत्पन्न शब्द पहिचान गरी तिनको निर्माण प्रक्रिया देखाउनुहोस्:
नेपालमा पर्यटन उद्योगको प्रचुर सम्भावना देखिन्छ। यहाँको प्रकृति र पर्यावरणले पर्यटकलाई आकर्षण गरिरहेको छ। यसको प्रवर्धनका लागि विदेशबाट पर्यटक आउँदा अतिथिको सम्मानमा माला लगाएर भव्य स्वागत गर्नुपर्छ। यातायात र आवासको उचित प्रबन्ध गर्नुपर्छ। पर्यटकलाई कुनै असुविधा हुन दिनुहुँदैन। उनीहरू बिदा हुँदा उपहारसहित बिदाइ गर्नुपर्छ।
उत्तर
दिइएको अनुच्छेदमा रातो रङ लगाएका शब्द कुन कुन प्रत्यय लागेर बनेका छन्, छुट्याउनुहोस्:
सहदेव दाइ बोलक्कड र सिपालु छन्। उनी अनेकौँ श्रव्य, दृश्य र पाठ्य कविता काव्य, नाट्य कृतिका सर्जक समेत हुन्। यी दङाली दाइको दैनिक काम गराइ रमाइलो पाराको छ। घुस्याहा प्रवृत्तिविरुद्ध लड्ने र भ्रष्टाचारी लाई पक्राउ गर्न सहयोग गर्ने दाङ घोराहीका सहरिया सहदेव दाइलाई सबैले मन पराउँछन्। उनलाई अहिले युवा समूहको सदस्यको चुनावमा उठ्न भनी बोलावट भएको रहेछ। पाल्पाली र बैतडेली साथी पनि अब छिट्टै उनको दर्शन पाइने भयो भनेर खुसी भएछन्। सहदेव दाइ चुनावमा विजयी होऊन् र पदाधिकारीमा समेत छनोट होऊन् भनी उनीहरूले कामना गरेछन्। दङाली काका खुसीले गदगद भएर गाउँले साथी भेट्न गाउँ गएछन्।
उत्तर
दिइएका प्रत्ययबाट एक एकओटा शब्द निर्माण गर्नुहोस्: अक्कड, आइ, आउ, आली, आलु, आवट, आहा, इया, इलो, ई, एली, ओट, ली, ले, अक, अन, इक, ता, ति, य
उत्तर
वर्णविन्यास: शिरबिन्दु र चन्द्रविन्दु
‘संस्कृति’ र ‘गाउँ’ दुवैमा नाकबाट निस्कने आवाज छ, तर लेखाइ फरक छ। अक्षरमाथि थोप्लो मात्र (ं) लाई शिरबिन्दु र अर्धचन्द्रसहितको थोप्लो (ँ) लाई चन्द्रविन्दु भनिन्छ। शिरबिन्दुपछि छुट्टै नाके व्यञ्जन जस्तो आवाज आउँछ (संवाद लाई ‘सङ्वाद’ जस्तै बोलिन्छ), तर चन्द्रविन्दुले स्वरलाई नै नाकबाट बोलाउँछ (गाउँ)।
चन्द्रविन्दु लाग्ने ठाउँ
- स्वर नाकबाट बोलिने तद्भव र आगन्तुक शब्द: आँप, पाँच, आँगन, आँखा, घाँस, गाउँ, काँचुली
- सर्वनाम र अव्ययका केही रूप: उहाँ, यहाँ, कहाँ, सँग, आफैँ
- प्रथम पुरुषका क्रियापद: गएँ, थिएँ, गइनँ, भन्छौँ, लेख्यौँ, बस्दैनौँ
- स्वरले टुङ्गिने धातुमा दै, दा, दि जोडिँदा: खाँदै, जाँदा, बनाउँदै, लेखाउँदा, खाँदिनन्
- दुई स्वरले टुङ्गिने धातुमा छ र थ आउँदा: आउँछ, गाउँथे, पढाउँथ्यो, लेखाउँछन्
शिरबिन्दु लाग्ने ठाउँ
- तत्सम शब्दमा य, र, ल, व, श, ष, स, ह र ज्ञ अगाडि आउने नाके आवाज: संयोग, संरचना, संलग्न, संवाद, अंश, संसार, सिंह, संहार, संज्ञा
तत्सम शब्दमा क, च, ट, त, प वर्गका अक्षर अगाडि भने शिरबिन्दु होइन, त्यही वर्गको पञ्चम वर्ण लेखिन्छ: सङ्ग्रह, सञ्चार, सन्देश, सम्मान। पञ्चम वर्ण एकाइ ६ मा विस्तारमा आउँछ।
तलकामध्ये शुद्ध वाक्य कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास: वर्णविन्यास
दिइएको अनुच्छेद पढी शिरबिन्दु र चन्द्रविन्दु लागेका शब्दको अलग अलग सूची बनाउनुहोस्:
संयोग, संवेग र विवेक विद्यालय जाँदा सँगसँगै जान्छन्। उनीहरू खाजा खाँदा र खेल्दा पनि छुट्टिँदैनन्। उनीहरू एकआपसमा संवाद गर्दा कक्षाका संस्कृतिलगायत अन्य छात्रा र अरू साथीसँगीलाई पनि संलग्न गराउँछन्।
उत्तर
दिइएको अनुच्छेदलाई शिरबिन्दु र चन्द्रविन्दुको उपयुक्त प्रयोग गरी पुनर्लेखन गर्नुहोस्:
सँस्कृतिविद् सत्यमोहन जोशीले नेपाल टेलिभिजनसंग सङ्क्षिप्त कुराकानी गर्दै हाम्रो सँस्कार र सँस्कृतिको सँरक्षण हामी आफैंले गर्नुपर्छ भन्ने धारणा राख्नुभयो। अझ, उहांले नेपाली गाउंघर र लेकबेंसीबाट लोकसाहित्यको संगालो नै भेटिने प्रतिक्रियासमेत दिनुभयो।
उत्तर
सिर्जना र परियोजना कार्य
जीवनी कसरी लेख्ने?
बुँदा दिएर जीवनी लेख्न लगाउने प्रश्न परीक्षामा आउँछ। यस्तो जीवनी लेख्दा:
१. सुरु (आदि): व्यक्तिको चिनारी एक दुई वाक्यमा: उनी किन चिनिन्छन्। अनि जन्म, ठाउँ र आमाबुबा।
२. बिच (मध्य): शिक्षा, पेसा र मुख्य काम, सालको क्रममा। हरेक कामले के फरक पार्यो, त्यो पनि लेख्ने।
३. अन्त्य: सम्मान, पुरस्कार, मृत्यु (भएको भए), र उनको जीवनबाट पाइने सन्देश।
दिइएका सबै बुँदा प्रयोग गर्नुहोस्, तर बुँदा उतार्नुमात्र होइन, जोड्ने शब्द (त्यसपछि, यसै क्रममा, यसरी) राखेर अनुच्छेद बनाउनुहोस्। नदिइएको कुरा थपेर बढाइचढाइ नगर्नुहोस्; शङ्कास्पद कुरा नलेख्नुहोस्। व्यक्तिको मृत्यु भइसकेको छ भने भूतकाल (गरे, थिए) प्रयोग गर्नुहोस्।
नाटककार बालकृष्ण समको व्यक्तिगत विवरण पढ्नुहोस्। दिइएका सूचनाका आधारमा छोटो जीवनी तयार पार्नुहोस्:
| विवरण | |
|---|---|
| नाम | बालकृष्ण सम |
| जन्म | वि.सं. १९५९ माघ २४ गते, ज्ञानेश्वर, काठमाडौँ |
| मातापिता | कृतिराज्यलक्ष्मी र समर शमशेर जबरा |
| शिक्षा | आई.एस्सी. |
| सेवा | सैनिक सेवा, रेडियो नेपालको निर्देशक, गोरखापत्रको सम्पादक |
| कृति | मुटुको व्यथा, अमरसिंह, भीमसेनको अन्त्य आदि नाटक; चिसो चुल्हो महाकाव्य; आगो र पानी खण्डकाव्य आदि |
| योगदान | आधुनिक नेपाली नाटकका प्रवर्तक; सुखान्त र दुःखान्त नाटकको रचना; सामाजिक, पौराणिक र ऐतिहासिक विषयवस्तुमा नाटक |
| पुरस्कार | त्रिभुवन पुरस्कार, साझा पुरस्कार, पृथ्वी प्रज्ञा पुरस्कार |
| मृत्यु | वि.सं. २०३८ साउन ६ गते, काठमाडौँ |
नमुना जीवनी
पुस्तकका सबै प्रश्नको अभ्यास गर्नुहोस्; नमिलेका प्रश्न छुट्टै देखिन्छन् →
परीक्षामा
‘सम्मानित’ शब्दको निर्माण प्रक्रिया कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
सत्यमोहन जोशीको जन्म कहाँ भएको थियो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
तलकामध्ये कुन शब्दमा चन्द्रविन्दु लेख्नु शुद्ध हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
यो पाठ्यपुस्तकको सहायक सामग्री हो, पाठ्यपुस्तकको सट्टा होइन। विद्यालयमा पढाइने पुस्तक नै पढ्नुहोस् र कुनै कुरा फरक परे शिक्षकको कुरा मान्नुहोस्। गल्ती भेटे हामीलाई भन्नुहोस्।