पर्यावरण सन्तुलन

संवाद भनेको के हो?

दुई वा दुईभन्दा बढी पात्रबिच पालैपालो भएको कुराकानीलाई लिखित रूपमा प्रस्तुत गरिएको रचनालाई संवाद भनिन्छ। संवाद रूपक विधाभित्र पर्छ, किनभने यसलाई मञ्चमा अभिनय गरेर देखाउन पनि सकिन्छ। संवादमा हरेक भनाइअघि बोल्ने पात्रको नाम र त्यसपछि विसर्गजस्तो चिह्न (:) राखिन्छ, र कोष्ठकभित्र पात्रको हाउभाउ वा दृश्य लेखिन्छ: (खुसी हुँदै), (हात उठाएर बोल्न अनुमति माग्दै)।

संवादका तत्त्व	यस संवादमा
पात्र	शिक्षक, र विद्यार्थी दीक्षा, सुवर्ण, निशान्त, श्रेया, निहारिका
परिवेश	विद्यालयको उद्यान (बगैँचा), मनोरम वातावरण
विषयवस्तु	पर्यावरण सन्तुलन: प्रदूषण, यसका कारण, असर र उपाय
भाषा	बोलीचालीको सरल भाषा, साथमा विज्ञानका पारिभाषिक शब्द
उद्देश्य	पर्यावरणबारे जानकारी दिनु र यसको संरक्षणमा सबैलाई लगाउनु

यो संवाद प्रश्न र उत्तरको ढाँचामा छ: विद्यार्थी जिज्ञासा राख्छन्, शिक्षक उत्तर दिन्छन्, र बेलाबेलामा विद्यार्थी आफैँले इन्टरनेटबाट पढेका कुरा सुनाउँछन्। यसरी कुराकानीबाट सिक्ने तरिकालाई अन्तरक्रिया भनिन्छ।

पर्यावरण र पारिस्थितिक प्रणाली

पाठको सुरुमै दीक्षाले सोध्छिन्: पर्यावरण र पारिस्थितिक प्रणाली एउटै हुन्? होइनन्।

• हाम्रो वरिपरि रहेका हावा, पानी, माटो, सूर्यको प्रकाश जस्ता भौतिक र बोटबिरुवा, जीवजन्तु जस्ता जैविक कुरा मिलेर बनेको परिवेशलाई पर्यावरण भनिन्छ।
• ती कुराबिचको अन्तरसम्बन्ध, अर्थात् कसले कसलाई कसरी प्रभाव पार्छ भन्ने जालोलाई पारिस्थितिक प्रणाली भनिन्छ।

उदाहरणका लागि, एउटा पोखरीमा पानी, माटो, घाम, लेउ, माछा र भ्यागुता छन्; यी सबै पर्यावरणका अंश हुन्। लेउले घामबाट खाना बनाउँछ, माछाले लेउ खान्छ, बकुल्लाले माछा खान्छ, र मरेका जीव कुहिएर माटोमा मिल्छन्। यो लेनदेनको पूरै जालो चाहिँ पारिस्थितिक प्रणाली हो।

१. पर्यावरण र पारिस्थितिक प्रणाली (पृष्ठ ५८)

उद्यानमा बसेका विद्यार्थीलाई शिक्षकले पर्यावरणको परिभाषा दिन्छन्: हावा, पानी, माटो, बोटबिरुवा, जीवजन्तु, सूर्यको प्रकाश मिलेर बनेको हाम्रो वरिपरिको आवरण (वरिपरि घेरिएको खोल)। दीक्षाले पर्यावरण र पारिस्थितिक प्रणाली उस्तै हुन् कि भनी सोध्दा शिक्षक जिज्ञासा (जान्ने इच्छा) राखेकामा स्याबासी दिन्छन् र दुवैको भिन्नता बताउँछन्। सुवर्ण पनि पहिले यी दुईलाई एउटै ठान्थे। दीक्षा निष्कर्ष निकाल्छिन्: पर्यावरणका तत्त्वहरू एकअर्कासँग जोडिएकाले नै हाम्रो जीवनको अस्तित्व सम्भव भएको हो।

२. पृथ्वी: जीवन भएको एक मात्र ज्ञात ग्रह

वायुमण्डल, पानी, सूर्यको प्रकाश, माटो र ओजोन तहको आपसी सम्बन्धले गर्दा पृथ्वीमा जीवन सम्भव भएको शिक्षक बताउँछन्। दीक्षाले पृथ्वी जस्तो जीवनमैत्री ग्रह अरू छैन होला भन्दा शिक्षक सहमत हुन्छन्: अहिलेसम्मको खोजमा यस्तो अनुपम (उपमा दिन नसकिने) संयोग अरू कुनै ग्रहमा भेटिएको छैन।

३. पर्यावरण किन असन्तुलित हुन्छ? (पृष्ठ ५९)

निशान्त र श्रेयाले स्वच्छ र सन्तुलित पर्यावरणले मात्र सबै जीवलाई स्वस्थ राख्ने कुरा उठाउँछन्, र निहारिका असन्तुलनको मुख्य कारक मानिस नै होइनन् र भनेर सोध्छिन्। शिक्षक सहमत हुन्छन्:

• पर्यावरणमा अनावश्यक वस्तु थपिएर सन्तुलन बिग्रनुलाई वातावरण प्रदूषण भनिन्छ।
• उद्योग, कलकारखाना र मोटरगाडीबाट निस्कने धुवाँ र रसायनले हावा, जमिन र पानी प्रदूषित गर्छन्।
• बाढी, पहिरो, खडेरी, अतिवृष्टि (चाहिनेभन्दा बढी पानी पर्नु), महामारी र अनिकाल जस्ता प्रकोप असन्तुलित पर्यावरणसँग जोडिएका छन्।
• अम्लीय वर्षा, हरितगृह प्रभाव र ओजोन तहको क्षयीकरण आजका ठुला पर्यावरणीय चुनौती हुन्।

४. अम्लीय वर्षा

निहारिकाले इन्टरनेटमा पढेको कुरा सुनाउँछिन्। गाडी, कारखाना, इँटाभट्टा र कोइला बाल्दा हावामा सल्फर डाइअक्साइड र नाइट्रोजनका अक्साइड निस्कन्छन्। यी ग्यास बादलको पानीसँग प्रतिक्रिया गरेर सल्फ्युरिक एसिड र नाइट्रिक एसिड जस्ता कडा अम्ल बनाउँछन्, र ती वर्षासँगै जमिनमा झर्छन्। यसैलाई अम्लीय वर्षा भनिन्छ।

सामान्य वर्षाको पानी पनि अलिकति अमिलो हुन्छ, किनभने हावाको कार्बन डाइअक्साइड पानीमा घुल्छ। अम्लीय वर्षा भने त्योभन्दा धेरै अमिलो हुन्छ। यसका असर:

• सङ्गमरमर र चुनढुङ्गाका भवन र मूर्ति खिइन्छन्, धातुमा खिया लाग्छ।
• ताल र खोलाको पानी अमिलो भई माछा र भ्यागुताका अन्डा मर्छन्; त्यसैले पानीमा बस्ने प्राणीलाई बढी असर पर्छ।
• माटोका पोषक तत्त्व पखालिन्छन्, र रुखका पात र जरा कमजोर हुन्छन्।

५. ओजोन तह र यसको क्षयीकरण (पृष्ठ ६०)

श्रेयाले भनेझैँ वायुमण्डलमा जमिनबाट करिब १५ देखि ३५ किलोमिटर माथि ओजोन ग्यासको एउटा तह छ। यो तहले सूर्यबाट आउने हानिकारक पराबैजनी किरण (आँखाले नदेखिने, घाममा छाला डढाउने किरण) को ठुलो भाग सोसेर पृथ्वीसम्म आउन दिँदैन।

शिक्षक बताउँछन्: ओजोन तह पातलो हुँदा पराबैजनी किरण बढी आउँछ, र यसले आँखामा मोतीविन्दु जस्ता समस्या, छालाको क्यान्सर र बिरुवाको हरितकण (पात हरियो बनाउने र खाना बनाउने कण) मा क्षति गर्न सक्छ। ओजोन तहलाई पातलो बनाउने मुख्य ग्यास क्लोरोफ्लोरो कार्बन (CFC) हो। पहिले यो ग्यास फ्रिज, एयर कन्डिसनर, स्प्रे गर्ने बट्टा र फोम बनाउन प्रयोग हुन्थ्यो।

६. हरितगृह प्रभाव र ग्लोबल वार्मिङ

दीक्षाको अनुरोधमा शिक्षकले हरितगृहबारे सोध्दा निशान्तले इन्टरनेटमा हेरेको भिडियोबाट थाहा पाएको कुरा सुनाउँछन्। नर्सरीमा साना र कलिला बिरुवाका लागि सिसा वा प्लास्टिकको घर बनाइन्छ, जसलाई हरितगृह भनिन्छ। घामको प्रकाश सिसाबाट छिरेर भित्रको माटो र हावा तताउँछ, तर सिसाले तातेको हावालाई बाहिर जान दिँदैन। त्यसैले भित्र बाहिरभन्दा न्यानो हुन्छ।

पृथ्वीको वायुमण्डलले पनि यस्तै काम गर्छ, तर अलि फरक तरिकाले। घामले तताएको जमिनले नदेखिने ताप (इन्फ्रारेड किरण) फाल्छ। हावामा भएका कार्बन डाइअक्साइड, मिथेन र पानीको बाफ जस्ता हरितगृह ग्यास ले त्यो ताप सोसेर फेरि चारैतिर फाल्छन्, र त्यसको एक भाग जमिनतिरै फर्कन्छ। यसरी वायुमण्डलले ताप थाम्ने प्रक्रियालाई हरितगृह प्रभाव भनिन्छ।

हरितगृह प्रभाव आफैँमा खराब होइन: यो नभएको भए पृथ्वीको औसत तापक्रम करिब शून्यभन्दा १८ डिग्री सेल्सियस तल हुन्थ्यो, र सबै पानी जम्थ्यो। अहिले पृथ्वीको औसत तापक्रम करिब १५ डिग्री सेल्सियस छ। समस्या चाहिँ के हो भने पेट्रोलियम, कोइला र ग्यास बाल्दा र जङ्गल फँडानी गर्दा हावामा कार्बन डाइअक्साइड बढिरहेको छ। ग्यास बढेपछि बढी ताप थामिन्छ र पृथ्वीको तापक्रम बढ्दै जान्छ। यसैलाई ग्लोबल वार्मिङ (विश्व तापमान वृद्धि) भनिन्छ।

७. विकास रोक्ने कि दिगो विकास गर्ने? (पृष्ठ ६१)

सुवर्णले पर्यावरण बिग्रनुको कारण मानिसका विकास र आविष्कार नै हुन् कि भनेर सोध्छन्। शिक्षक सहमत हुन्छन्: अनियन्त्रित जनसङ्ख्या वृद्धि, बढ्दो सहरीकरण (गाउँ सहरमा बदलिँदै जानु) र स्रोतसाधनको अत्यधिक प्रयोगले पर्यावरण बिगार्छन्; कुनै पनि विकासले केही न केही क्षति निम्त्याउँछ (ल्याउँछ)।

त्यसो भए विकास नै रोक्नुपर्छ त? दीक्षाको यस प्रश्नमा शिक्षक बाटो देखाउँछन्: दिगो विकास। खानेपानी, जलविद्युत्, सडक जस्ता योजना दिगो विकासको अवधारणा (विचार) अनुसार बनाउनुपर्छ। दिगो विकास भनेको लामो समयसम्म टिक्ने विकास हो, जसले आजको आवश्यकता पूरा गर्दा भोलिका पुस्ताको आवश्यकता पूरा गर्ने क्षमता खोस्दैन। ठुलो योजना सुरु गर्नुअघि विज्ञहरूले त्यसले पर्यावरणमा पार्ने असर अध्ययन गरी प्रतिवेदन तयार पार्छन्, र त्यसकै आधारमा काम अगाडि बढाइन्छ। नेपालमा यो काम वातावरण संरक्षण ऐन, २०७६ अनुसार हुन्छ, र यसलाई वातावरणीय प्रभाव मूल्याङ्कन भनिन्छ। यसरी विकास पनि रोकिँदैन, पर्यावरण पनि जोगिन्छ।

८. घरबाटै सुरु गरौँ

श्रेया दिगो विकासको कुरामा सहमत हुन्छिन्। निहारिका प्लास्टिक, रासायनिक मल र कीटनाशक विषादी ले पनि पर्यावरण बिगार्ने भएकाले जनचेतनाका कार्यक्रम गर्नुपर्ने सुझाव दिन्छिन्। सुवर्णको अनुरोधमा शिक्षक उपाय बताउँछन्:

• घरको फोहोर कुहिने र नकुहिने गरी छुट्याउने, कुहिने फोहोरबाट कम्पोस्ट मल बनाउने। यसले रासायनिक मलको प्रयोग पनि घटाउँछ।
• पेट्रोलियम पदार्थको सट्टा जलविद्युत्, सौर्य ऊर्जा, वायु ऊर्जा, गोबर ग्यास जस्ता वैकल्पिक ऊर्जा प्रयोग गर्ने।
• नेपालमा जलविद्युत्, वायु र सौर्य ऊर्जाको ठुलो सम्भावना भएकाले यसतर्फ लागे पर्यावरण पनि जोगिन्छ, देशको अर्थतन्त्र पनि बलियो हुन्छ।

९. नवीकरणीय र अनवीकरणीय स्रोत (पृष्ठ ६२)

निशान्तले यी दुई स्रोतबारे जान्न चाहन्छन्। शिक्षक बताउँछन्: मानिस आफ्नो ज्ञान र चेतना प्रयोग गरी जमिनमुनिको तेल, पानी, धातु, वनजङ्गल, जडीबुटी र नदीनाला उत्खनन (खनेर निकाल्ने) र प्रशोधन (सफा पारेर काम लाग्ने बनाउने) गरेर प्रयोग गर्छ, र कतिपयले यसबाट मनग्य (प्रशस्त) आम्दानी पनि गर्छन्। यी स्रोत दुई किसिमका हुन्छन्:

स्रोत	चिनारी	उदाहरण
नवीकरणीय स्रोत	प्रयोग गरेपछि पनि प्रकृतिले फेरि भरिदिने स्रोत	सूर्यको प्रकाश, हावा, बग्ने पानी, वनजङ्गल, जडीबुटी, भूमिगत पानी
अनवीकरणीय स्रोत	एक पटक प्रयोग गरेपछि सकिने, फेरि बन्न लाखौँ वर्ष लाग्ने स्रोत	पेट्रोलियम, कोइला, प्राकृतिक ग्यास, धातु र खनिज

सुवर्ण बुझ्छन्: अनवीकरणीय स्रोतको प्रयोगमा ध्यान नदिए भावी पुस्ताले तिनको प्रयोग गर्नै पाउने छैनन्। दीक्षा एउटा टुक्का प्रयोग गर्छिन्: आवश्यकताभन्दा बढी प्रयोग गर्नु त आफ्नो खुट्टामा आफैँ बन्चरो हान्नु हो, अर्थात् आफ्नै काम गरेर आफैँलाई हानि गर्नु।

१०. जैविक विविधता र अन्त्य

अन्त्यमा शिक्षक भन्छन्: पर्यावरण असन्तुलित भए स्रोतसाधन मात्र होइन, जैविक विविधता (एउटै ठाउँमा पाइने अनेक किसिमका जीव र वनस्पति) पनि ह्रास हुन्छ, र कतिपय जीव र वनस्पति लोप हुन सक्छन्। हरेक जीव खाद्यशृङ्खला (कसले कसलाई खान्छ भन्ने लहर) को एउटा कडी हो; एउटा कडी हरायो भने पूरै लहर बिग्रन्छ। त्यसैले हरेक प्राणी र वनस्पतिलाई लोप हुनबाट बचाउनु हाम्रो कर्तव्य हो। सबै विद्यार्थी ‘बुझ्यौँ गुरु’ भन्दै कक्षाकोठातिर लाग्छन्।

विषयवस्तु र सन्देश

संवादको मूल विषय पर्यावरण सन्तुलन हो। यसमा पर्यावरणको परिचयबाट सुरु गरी प्रदूषणका कारण (मानवीय क्रियाकलाप), असर (अम्लीय वर्षा, ओजोन तहको क्षयीकरण, हरितगृह प्रभाव, ग्लोबल वार्मिङ, प्राकृतिक प्रकोप, जैविक विविधताको ह्रास) र उपाय (दिगो विकास, फोहोर व्यवस्थापन, वैकल्पिक ऊर्जा, स्रोतको यथोचित प्रयोग) क्रमैसँग आएका छन्।

संवादको सन्देश हो: पृथ्वी सबै प्राणीको साझा घर हो। विकास रोक्नु पर्दैन, तर पर्यावरणलाई हानि नपुग्ने गरी दिगो विकास गर्नुपर्छ, र संरक्षणको काम हरेकले आफ्नै घरबाट सुरु गर्नुपर्छ।

संवादको संरचना

भाग	के आउँछ
आदि	दृश्यको परिचय (उद्यान), पर्यावरण र पारिस्थितिक प्रणालीको भिन्नता
मध्य	प्रदूषण र यसका कारण, अम्लीय वर्षा, ओजोन तह, हरितगृह प्रभाव, विकास र दिगो विकास, संरक्षणका उपाय, नवीकरणीय र अनवीकरणीय स्रोत
अन्त्य	जैविक विविधता जोगाउने कर्तव्य, ‘बुझ्यौँ गुरु’, कक्षातिर प्रस्थान

पात्र र तिनको भूमिका

पात्र	संवादमा भूमिका
शिक्षक	मूल पात्र; परिभाषा, कारण र उपाय बताउँछन्, विद्यार्थीलाई हौसला दिन्छन्
दीक्षा	सबैभन्दा धेरै प्रश्न सोध्छिन्; ‘विकास नै रोक्ने त?’ जस्तो गहिरो प्रश्न उठाउँछिन्, टुक्का प्रयोग गर्छिन्
सुवर्ण	पारिस्थितिक प्रणाली, विकासको दोष र संरक्षणका उपायबारे सोध्छन्
निशान्त	इन्टरनेटमा हेरेको भिडियोबाट हरितगृह प्रभाव बुझाउँछन्
श्रेया	ओजोन तहको महत्त्व बताउँछिन्, दिगो विकासको कुरा मन पराउँछिन्
निहारिका	अम्लीय वर्षा बुझाउँछिन्, जनचेतनाको सुझाव दिन्छिन्

संवादमा विद्यार्थी सुनेर मात्र बस्दैनन्: आफैँ खोजेर पढेका कुरा सुनाउँछन्। लेखकले यसरी सिकाइमा विद्यार्थीको सक्रिय सहभागिता र इन्टरनेटको सही प्रयोग पनि देखाएका छन्।

कठिन शब्दको अर्थ

पाठमा आएका कठिन शब्द र तिनका अर्थ तल छन्। रेखाङ्कित शब्दमा थिच्दा नेपाली शब्द मा त्यसको अङ्ग्रेजी अर्थ, नेपाली अर्थ र उदाहरण देखिन्छ।

शब्द	अर्थ
आवरण	बाहिरबाट ढाक्ने खोल; वरिपरि घेरिएको भाग
मनोरम	मन लोभ्याउने, सुन्दर
पारिस्थितिक प्रणाली	पर्यावरणका तत्त्वबिचको आपसी सम्बन्ध
परिवेश	वरिपरिको वातावरण
अन्तरसम्बन्ध	एकअर्काबिचको सम्बन्ध
अस्तित्व	हुनु वा रहनुको अवस्था
अनुपम	उपमा नभएको, अतुलनीय, बेजोड
कारक	कुनै काम वा घटना हुने कारण
अतिवृष्टि	चाहिनेभन्दा बढी पानी पर्नु
अनिकाल	अन्नको चरम अभाव, भोकमरी
अम्लीय	अम्ल (एसिड) बढी भएको
क्षयीकरण	खिइँदै वा नासिँदै जाने प्रक्रिया
दायित्व	आफूले पूरा गर्नुपर्ने जिम्मेवारी
उत्सर्जन	छोड्ने वा बाहिर फाल्ने काम
हरितकण	बिरुवाको पात हरियो बनाउने र खाना बनाउने मसिना कण
शतप्रतिशत	सयमा सय, पूरै
अनियन्त्रित	नियन्त्रणमा नरहेको
सहरीकरण	गाउँ सहरमा बदलिँदै जाने प्रक्रिया
दिगो	लामो समयसम्म टिक्ने
अवधारणा	कुनै विषयबारेको मूल विचार
प्रतिवेदन	अध्ययन गरेर तयार पारिएको लिखित विवरण
परिपाटी	चलन, प्रचलित तरिका
न्यून	कम, थोरै
विषादी	किरा, झार आदि मार्न प्रयोग हुने विष
टेवा	आधार, सहारा
वैकल्पिक	अर्को उपायका रूपमा प्रयोग गर्न सकिने
सर्वोत्कृष्ट	सबैभन्दा उत्कृष्ट
उत्खनन	जमिन खनेर कुनै वस्तु निकाल्ने काम
प्रशोधन	कच्चा वस्तुलाई सफा र काम लाग्ने बनाउने काम
मनग्य	प्रशस्त, धेरै
नवीकरणीय	प्रयोगपछि पनि फेरि नयाँ हुन सक्ने, फेरि भरिने
भावी	भविष्यमा आउने
यथोचित	जति उचित हो त्यति, ठिक मात्रामा
जैविक विविधता	एउटै ठाउँमा पाइने अनेक किसिमका जीव र वनस्पति
ह्रास	घट्दै जाने अवस्था
खाद्यशृङ्खला	एउटा जीवले अर्कोलाई खाने क्रमको लहर
प्रस्थान	कतै जानका लागि हिँड्नु

पारिभाषिक र प्राविधिक शब्द

विज्ञान, कानुन, स्वास्थ्य, प्रविधि जस्ता कुनै खास क्षेत्रमा निश्चित अर्थमा प्रयोग हुने शब्दलाई पारिभाषिक वा प्राविधिक शब्द भनिन्छ। सामान्य शब्दको अर्थ प्रसङ्गअनुसार बदलिन सक्छ, तर पारिभाषिक शब्दको अर्थ त्यो क्षेत्रमा एउटै रहन्छ। यो संवाद पर्यावरणसँग सम्बन्धित भएकाले यसमा धेरै पारिभाषिक शब्द छन्: पर्यावरण, पारिस्थितिक प्रणाली, वायुमण्डल, ओजोन तह, पराबैजनी किरण, हरितकण, अम्लीय वर्षा, हरितगृह प्रभाव, क्षयीकरण, उत्सर्जन, दिगो विकास, जैविक विविधता, खाद्यशृङ्खला।

यीमध्ये धेरै तत्सम शब्द हुन्, तर केही अङ्ग्रेजीबाट जस्ताका तस्तै आएका आगन्तुक शब्द पनि छन्: ग्लोबल वार्मिङ, नाइट्रिक एसिड, कार्बन डाइअक्साइड, नर्सरी, इन्टरनेट।

श्रुतिसमभिन्नार्थी शब्द

सुन्दा उस्तै वा उस्तै जस्तो लाग्ने तर अर्थ र लेखाइ फरक भएका शब्दलाई श्रुतिसमभिन्नार्थी शब्द भनिन्छ। बोल्दा फरक नछुट्टिने भएकाले लेख्दा प्रसङ्ग हेरेर सही रूप छान्नुपर्छ, नत्र अर्थ नै बदलिन्छ।

शब्द	अर्थ	वाक्यमा
कोश	शब्द र तिनका अर्थ भएको ग्रन्थ (शब्दकोश)	नयाँ शब्दको अर्थ कोशमा हेर्नुहोस्।
कोस	करिब चार किलोमिटरको दूरी	बजार यहाँबाट दुई कोस टाढा छ।
शाली	भएको, युक्त (समासको अन्त्यमा: भाग्यशाली)	शक्तिशाली हावाले छाना उडायो।
साली	श्रीमतीकी बहिनी	दाइकी साली बिहेमा आइन्।
कृति	रचना, बनाइएको वस्तु	‘मुनामदन’ देवकोटाको प्रसिद्ध कृति हो।
कीर्ति	सुनाम, यश, प्रसिद्धि	असल कामले मानिसको कीर्ति फैलिन्छ।
यस	यो (विभक्ति लाग्दाको रूप)	यस वर्ष राम्रो वर्षा भयो।
यश	कीर्ति, प्रशंसा	देशका लागि खेल जितेर उनले यश कमाए।
जाति	जात, समुदाय	नेपालमा धेरै जातजातिका मानिस बस्छन्।
जाती	असल, राम्रो	सानी बहिनी निकै जाती छिन्।

अभ्यास: शब्दभण्डार

पाठ्यपुस्तकको सुनाइ पाठ ६ भोलिवाद बारे हो। आज गर्नुपर्ने काम ‘भोलि गरौँला’ भनेर पन्छाउने बानीलाई भोलिवाद भनिन्छ। प्रश्नहरू हेर्दा, यो पाठले यस्तो बानीमाथि व्यङ्ग्य (हँसाउँदै गरिने चोटिलो आलोचना) गरेको बुझिन्छ। सुनाइ पाठ यहाँ सारिएको छैन। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रले यसको रेकर्डिङ सार्वजनिक गरेको छ; त्यो तल सुन्न सकिन्छ। पहिले तलका प्रश्न पढ्नुहोस्, अनि आवश्यक भए दुई तीन पटक सुन्नुहोस्।

नयाँ शब्द बनाउने तरिका एकाइ ५ मा सिकियो: उपसर्ग र प्रत्यय जोडेर Grade 9: उपसर्ग र प्रत्यय। यस एकाइमा अरू दुई तरिका सिकिन्छ: दुई वा बढी शब्द जोडेर (समास) र एउटै शब्द दोहोर्‍याएर (द्वित्व)। समास र द्वित्वबाट बनेका शब्द पनि व्युत्पन्न शब्द हुन्।

समास

‘घर र परिवार’ नभनी ‘घरपरिवार’ भनिन्छ; ‘विद्याको आलय’ नभनी ‘विद्यालय’। दुई वा दुईभन्दा बढी शब्दका बिचमा आउने विभक्ति (को, ले, मा, बाट, का लागि), संयोजक (र, वा) वा अरू जोड्ने शब्द हटाएर एउटै शब्द बनाउने प्रक्रियालाई समास भनिन्छ।

• समास भएर बनेको शब्दलाई समस्त शब्द भनिन्छ: वनजङ्गल, विद्यालय, दोबाटो।
• समस्त शब्दलाई छुट्याएर, हटेका शब्दसहित फेरि लेखिएको रूपलाई विग्रह भनिन्छ: वन र जङ्गल, विद्याको आलय, दुई बाटाको समूह।
• समस्त शब्दको पहिलो पदलाई पूर्वपद र पछिल्लोलाई उत्तरपद भनिन्छ।

यही संवादमा धेरै समस्त शब्द छन्:

समस्त शब्द	विग्रह
वायुमण्डल	वायुको मण्डल
बोटबिरुवा	बोट र बिरुवा
जीवजन्तु	जीव र जन्तु
जलविद्युत्	जलबाट निकालिने विद्युत्
कलकारखाना	कल र कारखाना
जनचेतना	जनताको चेतना
खाद्यशृङ्खला	खाद्यको शृङ्खला
जीवनमैत्री	जीवनसँग मैत्री भएको
सर्वोत्कृष्ट	सबैभन्दा उत्कृष्ट

विग्रह गर्ने सजिलो तरिका: समस्त शब्दको अर्थ बोलेर भन्नुहोस्, र बोल्दा बिचमा आउने शब्द (र, को, मा, बाट, जस्तो, जसको) नछुटाउनुहोस्। अर्थ बिग्रियो भने विग्रह गलत भयो।

समासका प्रकार

समस्त शब्दका पदबिचको सम्बन्ध हेरेर समास छ प्रकारका मानिन्छन्। विग्रहमा कुन शब्द फर्केर आउँछ भन्ने हेरेर प्रकार चिन्न सकिन्छ।

प्रकार	चिनारी	उदाहरण र विग्रह
तत्पुरुष	पूर्वपदको विभक्ति हटेको; उत्तरपदको अर्थ प्रधान	वायुमण्डल (वायुको मण्डल), घरबाहिर (घरको बाहिर), वनभोज (वनमा भोज), जलविद्युत् (जलबाट निकालिने विद्युत्)
कर्मधारय	पूर्वपद विशेषण वा उपमा	महाकवि (महान् कवि), सानिमा (सानी आमा), चन्द्रमुख (चन्द्र जस्तो मुख), गहुँगोरो (गहुँ झैँ गोरो)
द्विगु	पूर्वपद सङ्ख्या; समूह बुझाउने	चौबाटो (चार बाटाको समूह), पञ्चामृत (पाँच अमृतको समूह), नवरत्न (नौ रत्नको समूह)
द्वन्द्व	दुवै पद प्रधान; बिचको ‘र’ वा ‘वा’ हटेको	आजभोलि (आज र भोलि), साँझबिहान (साँझ र बिहान), नाफानोक्सान (नाफा वा नोक्सान)
बहुव्रीहि	दुवै पद मिलेर अर्कै वस्तु वा व्यक्ति जनाउने	लामपुच्छ्रे (लामो पुच्छर छ जसको, त्यो चरो), पीताम्बर (पीत (पहेँलो) अम्बर (वस्त्र) छ जसको, त्यो कृष्ण), चक्रपाणि (चक्र छ पाणि (हात) मा जसको, त्यो विष्णु)
अव्ययीभाव	पूर्वपद अव्यय; पूरै शब्द क्रियाविशेषण जस्तो	प्रतिदिन (हरेक दिन), यथाशक्ति (शक्तिअनुसार), यथासम्भव (सम्भव भएसम्म), हरबखत (हरेक बखत)

द्वित्व

‘घर घर’, ‘ससाना’, ‘ऐँचोपैँचो’: यी शब्दमा फरक शब्द जोडिएका छैनन्; एउटै शब्द वा त्यसको अंश दोहोरिएको छ। एउटै शब्द वा त्यसको केही अंश दोहोरिएर नयाँ शब्द बन्ने प्रक्रियालाई द्वित्व भनिन्छ। द्वित्वले प्रायः ‘हरेक’, ‘धेरै’, ‘त्यस्तै अरू’ वा ‘अलि’ को अर्थ थप्छ: घर घर (हरेक घर), ससाना (साना साना, धेरै साना), चियासिया (चिया र त्यस्तै अरू खाने कुरा)।

किसिम	के हुन्छ	उदाहरण र बनोट
पूर्ण द्वित्व	पूरै शब्द जस्ताको तस्तै दोहोरिन्छ; कहिले बिचमा वा अन्त्यमा ‘ऐ’ जोडिन्छ	घर घर (घर + घर), सँगसँग (सँग + सँग), दिनदिनै (दिन + दिन + ऐ)
आंशिक द्वित्व	शब्दको सुरुको अक्षर वा अंश मात्र अगाडि दोहोरिन्छ	ससाना (साना), आआफ्नो (आफ्नो), झझल्को (झल्को), तात्तातो (तातो)
परिवर्तित द्वित्व	दोहोरिँदा एउटा अक्षर वा स्वर बदलिन्छ; दोहोरिएको अंशको छुट्टै अर्थ हुँदैन	ऐँचोपैँचो (पैँचो), सरसापट (सापट), छरछिमेक (छिमेक), मिलीजुली (मिली), भातसात (भात)

पूर्ण द्वित्वका शब्द, जुन दुवै भाग अर्थ भएका छुट्टाछुट्टै शब्द हुन्, प्रायः छुट्याएर लेखिन्छन्: घर घर, कुन कुन, राम्रो राम्रो। आंशिक र परिवर्तित द्वित्व जोडेर लेखिन्छन्: आआफ्नो, भातसात।

अभ्यास: व्याकरण

नेपाली वर्णमालाका व्यञ्जनलाई उच्चारणको ठाउँअनुसार पाँच वर्ग मा राखिएको छ। हरेक वर्गको पाँचौँ अक्षर नाकबाट बोलिने वर्ण हो, जसलाई पञ्चम वर्ण भनिन्छ: ङ, ञ, ण, न, म।

वर्ग	अक्षर	पञ्चम वर्ण	उदाहरण
क वर्ग	क ख ग घ	ङ	सङ्कल्प, शङ्ख, गङ्गा, सङ्घर्ष
च वर्ग	च छ ज झ	ञ	पञ्च, सञ्चार, सञ्जय, निकुञ्ज
ट वर्ग	ट ठ ड ढ	ण	कण्ठ, पण्डित, खण्ड
त वर्ग	त थ द ध	न	सन्तुलन, ग्रन्थ, सन्देश, बन्धन
प वर्ग	प फ ब भ	म	सम्पूर्ण, सम्बन्ध, आरम्भ

नियम: कुनै अक्षरअगाडि आधा नाके आवाज आयो भने त्यो अक्षर जुन वर्गको हो, त्यही वर्गको पञ्चम वर्ण लेखिन्छ। ‘सङ्कल्प’ मा ‘क’ अगाडि ‘ङ्’, ‘सम्बन्ध’ मा ‘ब’ अगाडि ‘म्’ र ‘ध’ अगाडि ‘न्’।

शिरबिन्दु: य, र, ल, व, श, ष, स, ह कुनै वर्गमा पर्दैनन्। तत्सम शब्दमा यी अक्षरअगाडिको नाके आवाज शिरबिन्दु (ं) ले लेखिन्छ: संवाद, संरक्षण, संलग्न, अंश, संसार, सिंह। वर्गका अक्षरअगाडि भने शिरबिन्दु होइन, पञ्चम वर्ण लेखिन्छ: संकल्प होइन, सङ्कल्प; संबन्ध होइन, सम्बन्ध।

अभ्यास: वर्णविन्यास

संवाद कसरी लेख्ने?

संवाद लेख्ने प्रश्न परीक्षाको निर्देशित रचनामा आउँछ। राम्रो संवादका लागि:

१. पात्र र परिवेश तय गर्नुहोस्: को को, कहाँ, कुन विषयमा कुरा गर्दै छन्; यो कुरा सुरुमा कोष्ठकभित्र लेख्नुहोस्।
२. अभिवादन वा प्रसङ्गबाट सुरु गर्नुहोस्: संवाद एकाएक विषयमा नपसोस्।
३. पालैपालो बोलाउनुहोस्: हरेक भनाइअघि पात्रको नाम र विसर्गजस्तो चिह्न (:)। एउटै पात्रको लामो भाषण नहोस्।
४. विचार साटासाट गराउनुहोस्: प्रश्न, उत्तर, असहमति र सुझाव; बोलीचालीको स्वाभाविक भाषा।
५. निष्कर्षमा टुङ्ग्याउनुहोस्: अन्त्यमा पात्रहरूले के निर्णय गरे, स्पष्ट होस्।
६. लम्बाइ: परीक्षाको ४ अङ्कको संवादमा शब्दसीमा तोकिएको हुँदैन; दिइएका बुँदा सबै समेटिने गरी करिब बाह्र चौध भनाइ लेखे पुग्छ।