गाउँमाथि एउटा कविता

गद्य कविता भनेको के हो?

एकाइ १ को ‘उज्यालो यात्रा’ छन्दमा लेखिएको थियो: हरेक हरफमा अक्षरको गन्ती र लघु गुरुको क्रम तोकिएको। तर सबै कविता छन्दमा लेखिँदैनन्। छन्दको नियममा नबाँधिई, बोलीचालीको गद्य जस्तै लयमा लेखिएको कवितालाई गद्य कविता वा मुक्त लयको कविता भनिन्छ।

गद्य कवितामा पनि लय हुन्छ, तर त्यो अक्षर गनेर होइन, भावअनुसार आउँछ:

विशेषता	‘गाउँमाथि एउटा कविता’ मा
हरफ छोटा ठुला	एक शब्दको ‘घरभित्र’ देखि दश बाह्र शब्दका लामा हरफसम्म
दोहोर्‍याइ	‘आज ... -नुपर्छ’, ‘... थाहा छ’, ‘अहिले पनि यो’
अनुकरणात्मक शब्द	टक्रक्क, टुक्रुक्क, पट्याँस पट्याँस, ढिकीच्याउँ, घुर्र घुर्र
विम्ब	बुढीका थोता दाँत, अङ्गुरका झुप्पा, नाङ्लो भएको गाउँ, ढिकीमा उभिएको गाउँ
सम्बोधन	‘प्रिय सम्पादक!’

यस्तो कविता लयमा पढ्दा गति (हरफ पढ्ने चाल) र यति (बिचमा रोकिने ठाउँ) भावअनुसार मिलाउनुपर्छ: अल्पविराम, उद्गार चिह्न र हरफको अन्त्यमा रोकिने, चित्र देखाउने ठाउँमा बिस्तारै, र ‘आज ... -नुपर्छ’ का हरफमा हतार गरेझैँ छिटो।

कवि दिनेश अधिकारी

दिनेश अधिकारी (जन्म वि.सं. २०१६) नेपाली कविता र गीतका चर्चित स्रष्टा हुन्। उनका कविता सरल भाषामा गाउँ, देश र आम मान्छेको जीवनमा केन्द्रित हुन्छन्। यस कवितामा पनि उनले गाउँको गरिबी र अन्धविश्वास मात्र होइन, गाउँलेको परिश्रम, मेलमिलाप र सहयोगी स्वभाव पनि देखाएका छन्।

कवितामा श्लोक छैनन्, साठीभन्दा बढी हरफ एकपछि अर्को आउँछन्। बुझ्न सजिलो होस् भनेर यहाँ यसलाई विषयका आधारमा सात भागमा बाँडिएको छ।

१. थोता दाँत जस्ता घर

कविता गाउँको टाढाबाट देखिने चित्रबाट सुरु हुन्छ। गाउँका घर यता एउटा, उता एउटा छरिएका छन्, कपाल सेताम्मे फुलेकी बुढीका बाँकी रहेका थोता दाँत जस्तै। ‘टक्रक्क’ र ‘टुक्रुक्क’ भन्ने अनुकरणात्मक शब्दले घर एक्लाएक्लै, सानासाना बसेको देखाउँछन्। कहीँ कहीँ भने अङ्गुरका झुप्पा जस्तै केही घर एकै ठाउँमा गुजमुजिएका छन्। धेरैजसो घरको छानो परालको छ, थोरैको मात्र ढुङ्गाको; कविले यसलाई घरले लगाएको टोपी भनेका छन्। यो पहिलो चित्रमै गाउँको गरिबी र उमेर दुवै देखिन्छ।

२. अन्धविश्वासको ‘विज्ञान’

अब कवि घरभित्र पस्छन्। त्यहाँ केही मान्छे अन्धविश्वासलाई नै विश्वास मानेर उग्राइरहेका छन्, अर्थात् गाईभैँसीले निलेको घाँस फेरि मुखमा फर्काएर चपाएझैँ पुरानै कुरा दोहोर्‍याइरहेका छन्।

यहाँ समय घडीले होइन, भालेले बासेर बताउँछ। परदेश गएकाको सन्चो बिसन्चो अगेनामा नुन हालेर त्यो पड्केको आवाजबाट अनुमान गरिन्छ। कसैको भाग्य खुल्ने नखुल्ने (आङमा घाम लाग्ने) कुरा बारीको उब्जनी हेरेर ठहर्‍याइन्छ। कवि व्यङ्ग्य गर्छन्: गाउँमा विज्ञानको पनि ‘बेग्लै ढङ्ग’ छ।

अनि कवि दुई पटक भन्छन्: यो मेरो देशको सुदूर पूर्वको गाउँ, यो सुदूर पश्चिमको गाउँ। अर्थात् यो कुनै एउटा गाउँको कथा होइन; पूर्वदेखि पश्चिमसम्म नेपालका धेरैजसो गाउँ यस्तै छन्।

३. दिन जो केटाकेटी र तन्नेरी हुन्छ

यहाँ कविले दिनलाई नै मान्छे जस्तो बनाएका छन्। गाउँको दिन छिमेकीको अगेनाबाट आगो ओसारेर सुरु हुन्छ, जुन गरिबी र छिमेकीबिचको सहयोग दुवैको चिह्न हो। गोठमा वस्तुभाउलाई घाँसपात हाल्दा दिन ‘केटाकेटी’ हुन्छ (बिहानको काम केटाकेटीले गर्छन्), खेतमा गोरु नार्दा ‘तन्नेरी’ हुन्छ (दिउँसोको काम तन्नेरीले गर्छन्)। अनि त्यही दिन फरक फरक मान्छेका ओठबाट दिनभरि फलाकिरहन्छ, हतारिरहन्छ।

ती ओठबाट के निस्कन्छ? गाउँका कामको लामो सूची: आज जन्त जानुपर्छ, दलबिरेको बिहे छ; आज पर्म जानुपर्छ, घिसिङको छानो छाउनु छ; आज धामी बसाउनुपर्छ, हिरेको छोरो सिकिस्त छ; आज माइलीलाई नचाउनुपर्छ, बेलुका जात्रा छ। यी हरफले गाउँका सुख, दुःख, सहयोग र अन्धविश्वास सबै एकै ठाउँमा देखाउँछन्: बिहे र जात्राको रमाइलो, पर्मको सहयोग, अनि छोरो सिकिस्त हुँदा पनि अस्पताल होइन, धामी।

त्यत्तिकैमा खबर आउँछ: जिम्दार बुढाको प्राण गएछ। गाउँले ‘राम राम’ भन्छन्, र एउटा उखान सम्झन्छन्: जहाँको चपरी त्यहीँको दुवाली, मरेर के लानु छ। खोलामा दुवाली थुन्न त्यहीँको चपरी (झारसहितको माटाको डल्लो) प्रयोग हुन्छ; त्यसै गरी मान्छेले कमाएको धनसम्पत्ति पनि यहीँको हो, मर्दा यहीँ छोडेर जानुपर्छ। जमिनदार बुढाको मृत्युमा कविले जीवनको यो सत्य जोडेका छन्।

४. एउटै इनार, सबैको गाउँ

पूरै गाउँमा एउटै इनार छ, तैपनि पानी नपाएको गुनासो कसैले गर्दैन। यो एउटा हरफले गाउँको अभाव र मेलमिलाप दुवै देखाउँछ: सुविधा थोरै छ, तर बाँडेर चलाउने बानी छ।

मेलापात जानुपर्दा जुनसुकै आमा काखको नानीलाई मजेत्रोले पिठिउँमा बाँधेर निस्कन तयार हुन्छिन्। आफ्नै सन्तान पनि भार हुन सक्छ भन्ने कुरा उनलाई थाहा छैन। उनलाई र सबै गाउँलेलाई थाहा छ त काम: भकारो सोहोर्ने तरिका, अनौ (हलोको मुठ) समात्ने तरिका, कोदालो अर्जाप्ने (धार लगाउने) कुरा, बाली लगाउने र भित्र्याउने याम, भाकल चढाउने दिन, कुलो लगाउने पालो। ‘थाहा छ’ को दोहोर्‍याइले गाउँलेको ज्ञान खेतीपाती र परम्परामा सीमित छ, तर त्यसमा उनीहरू पोख्त छन् भन्ने देखाउँछ।

यो गाउँलाई चुनावले पनि रोक्दैन। ‘पट्याँस पट्याँस’ भन्ने आवाजसँगै गाउँ आफैँ नाङ्लो बनेर अहिले पनि कनिका (चामलका मसिना टुक्रा) निफनिरहेको छ। देशमा चुनाव आउँछन्, जान्छन्; गाउँको काम र जीवन भने उही रहन्छ।

५. ‘प्रिय सम्पादक!’

यहाँ कविता अचानक मोडिन्छ। कवि पत्रिकाका सम्पादकलाई सम्बोधन गर्छन् र सोध्छन्: फेरि कुन देशको कल्पना गरेर यी कुरा छापिरहनुभएको छ? बमवर्षाका खबर, बालिग मताधिकारका कुरा, साहित्यिक आन्दोलनका इतिहास, अन्तरिक्ष यानका गतिविधि। अर्थात् सम्पादकले छापेका समाचारमा विदेश, सहर र ठुला कुरा छन्, तर गाउँ छैन।

अनि कवि गाउँको परिचय दिन्छन्, दुई उद्गारका हरफमा: तपाईँले गर्व गर्ने सगरमाथालाई काँधमा बोकेर उभिएको यो गाउँ! तपाईँलाई नागरिकताको प्रमाणपत्र बाँड्ने देशको जन्मदाता यो गाउँ! सगरमाथा गाउँकै माथि उभिएको छ, र देश पनि गाउँहरू मिलेर नै बनेको हो। जसले देशलाई गौरव र पहिचान दिएको छ, उसैलाई देशको समाचारमा ठाउँ छैन; कविको व्यङ्ग्यको केन्द्र यही हो।

६. ढिकीमा उभिएको, जाँतामा निदाएको गाउँ

त्यो गौरवशाली गाउँ अहिले के गर्दै छ? ‘ढिकीच्याउँ, ढिकीच्याउँ’ गर्दै एउटा खुट्टो उचालेर ढिकीमा उभिइरहेको छ, र ‘घुर्र घुर्र’ गर्दै जाँतोमा टाउको अड्याएर निदाइरहेको छ। ढिकी र जाँतो अन्न कुट्ने र पिँध्ने पुराना साधन हुन्; यहाँ तिनले गाउँ अझै पनि पुरानै युगमा अड्किएको देखाउँछन्। ‘ढिकीच्याउँ’ ढिकी चल्दाको आवाज जस्तो सुनिन्छ, र यसको अर्थ खुट्टा खोच्याएर हिँड्ने पनि हो: गाउँ लङ्गडो भएर एक खुट्टामा उभिएको छ। ‘जाँतामा निदाएको’ गाउँ भनेको दिनभरि काम गरेर थाकेको, र विकासको दौडमा अझै निदाइरहेको गाउँ हो।

७. घोषणापत्र र दन्त्यकथा

अन्त्यमा कवि दुई प्रश्न सोध्छन्। चुनावका घोषणापत्र के गर्नु? गाउँलेका लागि ती सिँगान पुछ्ने कागजभन्दा बढी काम लाग्दैनन्, किनभने तिनमा लेखिएका वाचा कहिल्यै गाउँसम्म पुग्दैनन्। अन्तरिक्ष यानका गतिविधि के पढ्नु? गाउँलेका लागि त्यो दन्त्यकथा (एकादेशको कथा) को सिलसिला जोड्नुभन्दा बढी केही होइन, किनभने ढिकी र जाँतामा अड्किएको जीवनसँग त्यसको कुनै साइनो छैन।

यसरी कविता सम्पादक, नेता र सहरलाई एउटै सन्देश दिन्छ: देशको गौरव गाउँमा छ, त्यसैले गाउँको खबर, गाउँको विकास र गाउँलेको चेतना पहिलो प्राथमिकता हुनुपर्छ।

विषयवस्तु र संरचना

कविताको विषयवस्तु नेपालका ग्रामीण जीवनको यथार्थ हो: गरिबी, अशिक्षा र अन्धविश्वासले थिचिएको तर परिश्रमी, सहयोगी र मिलनसार गाउँ, अनि त्यस गाउँलाई सञ्चार माध्यम र राज्यले गरेको बेवास्ता।

भाग	के आउँछ
गाउँको बाहिरी चित्र	थोता दाँत जस्ता छरिएका घर, परालका छाना
गाउँको भित्री जीवन	अन्धविश्वास, भालेले बताउने समय, गाउँका काम र चाडपर्व, एउटै इनार, मेलापात र खेतीको ज्ञान
मोड	‘प्रिय सम्पादक!’: सम्पादकले छापेका विदेश र सहरका समाचार
गाउँको महत्त्व	सगरमाथा बोक्ने र देश जन्माउने गाउँ
निष्कर्ष	ढिकी र जाँतामा अड्किएको गाउँ; घोषणापत्र र अन्तरिक्षका खबर गाउँलेका लागि अर्थहीन

मूल भाव

देशमा जतिसुकै ठुला राजनीतिक परिवर्तन आए पनि गाउँ उपेक्षित नै छ। गाउँले अझै शिक्षा, स्वास्थ्य र आधुनिक सुविधाबाट वञ्चित छन् र अन्धविश्वासमा बाँच्न विवश छन्। तर उनीहरू परिश्रमी, इमानदार र मिलनसार छन्। सगरमाथा र देशकै गौरव बोकेको गाउँलाई सम्पादकले समाचारमा र नेताले विकासमा बेवास्ता गर्नु हुँदैन; गाउँ बदलिए मात्र देश बदलिन्छ।

भाषा र शैली

विशेषता	उदाहरण
गद्य लय, छोटा ठुला हरफ	‘घरभित्र’ (एक शब्द), ‘टक्रक्क यता एउटा’
उपमा	बुढीका थोता दाँतहरू झैँ, अङ्गुरका झुप्पाहरूकै भाँतिमा
मानवीकरण	दिन केटाकेटी र तन्नेरी हुन्छ; गाउँ नाङ्लो बन्छ, ढिकीमा उभिन्छ, जाँतामा निदाउँछ
अनुकरणात्मक शब्द	टक्रक्क, टुक्रुक्क, पट्याँस पट्याँस, ढिकीच्याउँ, घुर्र घुर्र
दोहोर्‍याइ	आज ... -नुपर्छ (चार पटक), ... थाहा छ (छ पटक), अहिले पनि यो
उखान	जहाँको चपरी त्यहीँको दुवाली
सम्बोधन र प्रश्न	प्रिय सम्पादक!; के गर्नु चुनावका घोषणापत्रहरू?
व्यङ्ग्य	विज्ञानको पनि बेग्लै ढङ्ग; घोषणापत्र सिँगान पुछ्ने कागज
आलङ्कारिक पदक्रम	एउटै इनार छ सम्पूर्ण गाउँमा; न चुनावले रोक्छ यसलाई
गाउँघरका शब्द	पर्म, धामी, मजेत्रो, भकारो, अनौ, कुलो, कनिका, ढिकी, जाँतो

कठिन शब्दको अर्थ

शब्द	अर्थ
सेताम्य, सेताम्मे	फुलेर सबैतिर सेतै भएको
थोता	पूरै नभएको, झरेर थोरै बाँकी रहेको (दाँत)
भाँति	तरिका, किसिम
गुजमुजिनु	एकै ठाउँमा खाँदिएर बस्नु
उग्राउनु	गाईभैँसीले निलेको घाँस फेरि मुखमा फर्काएर चपाउनु
अन्दाज	अनुमान
आङमा घाम लाग्नु	भाग्य खुल्नु, सुखका दिन आउनु
यकिन	निश्चित, पक्का
सुदूर	धेरै टाढाको
ओसार्नु	एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा लैजानु
नार्नु	हलो जोत्न गोरुलाई जुवामा बाँध्नु
फलाक्नु	एकोहोरो बोलिरहनु
जन्त	बिहेमा बेहुलासँग जाने समूह
पर्म	आलोपालो गरी एकले अर्काको काम गरिदिने चलन
धामी	तन्त्रमन्त्र गरी झारफुक गर्ने व्यक्ति, झाँक्री
सिकिस्त	धेरै बिरामी, ज्यान जोखिममा परेको
जिम्दार	जमिनदार, गाउँको जिम्मावाल
चपरी	दुबो, झार आदिसमेतको माटाको डल्लो
दुवाली	माछा मार्न खोलाको साँघुरो मुहानमा गाडिने छेका वा बार
मजेत्रो	महिलाले टाउकामा ओढ्ने एकसरो कपडा, पछ्यौरा
भकारो	गाईभैँसीको मल, गोबर
अनौ	हलोको हातो वा मुठ
अर्जाप्नु	हतियारमा साँध लगाउनु, धारिलो पार्नु
भित्र्याउनु	बाली काटेर घर ल्याउनु
भाकल	इच्छा पूरा होस् भनेर देवतालाई गरिने पूजाको वाचा
कुलो	खेतमा पानी लैजाने सानो नहर
नाङ्लो	अन्न निफन्ने बाँसको चेप्टो भाँडो
कनिका	चामलका मसिना टुक्रा
निफन्नु	नाङ्लोमा हालेर अन्नबाट भुस छुट्याउनु
बालिग	बाल्यावस्था पार गरेको, उमेर पुगेको
मताधिकार	चुनावमा मत दिने अधिकार
अन्तरिक्ष	पृथ्वी, ग्रह र ताराबिचको खाली स्थान
ढिकी	खुट्टाले थिचेर उचाल्दै छोड्दै धान, चिउरा आदि कुट्ने काठको साधन
ढिकीच्याउँ	खुट्टा खोच्याएर हिँड्ने
घोषणापत्र	आफ्ना उद्देश्य र वाचा सार्वजनिक गर्ने पत्र
कामयाब	सफल, काम लाग्ने
दन्त्यकथा	लोकले युगौँदेखि सुनाउँदै आएका कथा, एकादेशको कथा

युग्म शब्द

‘साथीभाइ’, ‘चाडबाड’, ‘गाउँठाउँ’ जस्ता दुई शब्द जोडिएर बनेका शब्दलाई युग्म शब्द भनिन्छ। यसका दुवै भाग प्रायः उस्तै अर्थ वा सम्बन्धित अर्थ दिन्छन् र जोडिँदा अर्थ फराकिलो हुन्छ: ‘साथी’ एक जना, ‘साथीभाइ’ सबै नजिकका मान्छे। कहिलेकाहीँ दोस्रो भागको छुट्टै अर्थ हुँदैन, आवाज मिलाउन मात्र आउँछ: ‘सानोतिनो’, ‘छिटोछरितो’। युग्म शब्द जोडेर लेखिन्छन्, बिचमा खाली ठाउँ वा योजक चिह्न राखिँदैन।

अभ्यास: शब्दभण्डार

पाठ्यपुस्तकको सुनाइ पाठ १५ ‘सामाजिकीकरण’ मा मानिस कसरी सामाजिक प्राणी बन्छ भन्ने बारेमा भनिएको छ। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रले यसको रेकर्डिङ सार्वजनिक गरेको छ। सुन्नुअघि तलका प्रश्न पढ्नुहोस्।

पदक्रम भनेको के हो?

‘राम भात खान्छ’ र ‘खान्छ भात राम’ दुवैमा उही तीन शब्द छन्, तर पहिलो सामान्य बोलीको वाक्य हो, दोस्रो सुन्दा अनौठो वा कविताको जस्तो लाग्छ। वाक्यमा पद (शब्द) कुन क्रममा आउँछन् भन्ने व्यवस्थालाई पदक्रम भनिन्छ। पदक्रम दुई किसिमको हुन्छ।

व्याकरणिक पदक्रम: नेपाली व्याकरणको नियमअनुसार पद मिलाइएको सामान्य क्रम। नेपाली वाक्यमा सामान्यतया:

नियम	उदाहरण
कर्ता सुरुमा, क्रिया अन्त्यमा	आमा मेलामा जानुभयो।
कर्म क्रियाभन्दा अघि	गाउँलेले कुलो लगाए।
विशेषण विशेष्यभन्दा अघि	एउटै इनार, थोता दाँत
क्रियाविशेषण क्रियाभन्दा अघि	दिन छिटो बित्यो।
ठाउँ र समय जनाउने शब्द प्रायः कर्तापछि वा सुरुमा	बिहानै हजुरआमा जाँतामा मकै पिँध्नुहुन्छ।

यसलाई छोटकरीमा कर्ता + कर्म + क्रिया भनिन्छ। समाचार, निबन्ध, चिठी र परीक्षाका उत्तर यही पदक्रममा लेखिन्छन्।

आलङ्कारिक पदक्रम: जोड दिन, भाव बढाउन वा कवितामा लय मिलाउन पदको सामान्य क्रम फेरिएको पदक्रम। कवितामा पाइने यस्तो क्रमलाई पदक्रम विचलन पनि भनिन्छ।

आलङ्कारिक	व्याकरणिक
एउटै इनार छ सम्पूर्ण गाउँमा।	सम्पूर्ण गाउँमा एउटै इनार छ।
विज्ञानको पनि बेग्लै ढङ्ग छ गाउँमा।	गाउँमा विज्ञानको पनि बेग्लै ढङ्ग छ।
आयो रमाइलो दसैँ!	रमाइलो दसैँ आयो!

आलङ्कारिक पदक्रममा क्रिया प्रायः अघि सर्छ, र जसलाई जोड दिनु छ त्यो पद सुरु वा अन्त्यमा आउँछ। ‘एउटै इनार छ सम्पूर्ण गाउँमा’ मा ‘सम्पूर्ण गाउँमा’ अन्त्यमा सरेकाले ‘पूरै गाउँमा एउटा मात्र!’ भन्ने आश्चर्य बढेको छ।

अभ्यास: व्याकरण

नेपाली वर्णमालाका स्पर्श व्यञ्जन पाँच वर्गमा छन्, र हरेक वर्गको पाँचौँ अक्षर नाकबाट बोलिन्छ। यसैलाई पञ्चम वर्ण भनिन्छ।

वर्ग	पहिला चार अक्षर	पञ्चम वर्ण	उदाहरण
क वर्ग	क ख ग घ	ङ	मङ्गल, अङ्क, शङ्ख, लङ्घन
च वर्ग	च छ ज झ	ञ	व्यञ्जन, सञ्चार, वाञ्छा, कुञ्ज
ट वर्ग	ट ठ ड ढ	ण	घण्टा, कण्ठ, पण्डित
त वर्ग	त थ द ध	न	सन्तोष, ग्रन्थ, सुन्दर, बन्धन
प वर्ग	प फ ब भ	म	कम्पन, सम्बन्ध, स्तम्भ

नियम: तत्सम शब्दमा कुनै वर्गको अक्षरअघि नाके आवाज आयो भने त्यही वर्गको पञ्चम वर्ण आधा (हलन्त) गरेर लेखिन्छ: ग अघि ङ् (सङ्गीत), च अघि ञ् (सञ्चय), ड अघि ण् (पण्डित), त अघि न् (सन्तान), प अघि म् (सम्पादक)।

तर य, र, ल, व, श, ष, स, ह (र संज्ञा जस्ता शब्दमा ज्ञ) अघि नाके आवाज आउँदा कुनै पञ्चम वर्ण होइन, शिरबिन्दु लेखिन्छ: संयोग, संरक्षण, संलग्न, संवाद, संशय, संसार, संहिता। यी अक्षर कुनै वर्गमा पर्दैनन्, त्यसैले तिनको आफ्नो पञ्चम वर्ण हुँदैन। एकाइ १४ मा चन्द्रविन्दु र शिरबिन्दु को भिन्नता छ।

अभ्यास: वर्णविन्यास

गद्य कविता लेख्ने तरिका

१. एउटा विषय र एउटा भाव रोज्नुहोस्: मान्छेको परिश्रम, आमाको माया, गाउँको बिहान। ‘गाउँमाथि एउटा कविता’ ले गाउँको उपेक्षा भन्ने एउटै भाव बोकेको छ।
२. चित्रबाट सुरु गर्नुहोस्: आँखाले देखिने एउटा दृश्य (थोता दाँत जस्ता घर)। भाव भन्नुभन्दा देखाउनु राम्रो।
३. उपमा र मानवीकरण: ‘... जस्तै’, ‘... झैँ’; निर्जीव कुरालाई मान्छे जस्तो (दिन तन्नेरी हुन्छ)।
४. दोहोर्‍याइ: एउटा पदावली बारम्बार ल्याउँदा कविताको लय बन्छ (‘... थाहा छ’)।
५. हरफ भावअनुसार: जोड दिनुपर्ने ठाउँमा छोटो हरफ, बग्ने विचारमा लामो; पदक्रम फेरेर जोड दिन सकिन्छ।
६. मोड र अन्त्य: अन्त्यतिर एउटा प्रश्न, सम्बोधन वा नयाँ दृष्टि, जसले पाठकलाई सोच्न बाध्य बनाओस्।