व्यक्तित्व विकासमा विद्यालयको भूमिका

वक्तृता भनेको के हो?

सभा वा समारोहमा श्रोताका सामु उभिएर कुनै विषयमा आफ्ना विचार तर्क, उदाहरण र प्रभावकारी भाषासहित बोलेर प्रस्तुत गर्ने कामलाई वक्तृता भनिन्छ। बोल्ने व्यक्तिलाई वक्ता भनिन्छ, र राम्रोसँग बोल्ने सिपलाई वक्तृत्वकला। विद्यालयमा वक्तृता प्रायः प्रतियोगिताका रूपमा हुन्छ: विषय र समय पहिले नै तोकिन्छ, र निर्णायकले प्रस्तुतिको मूल्याङ्कन गर्छन्।

वक्तृता र भाषण उस्तै सुनिन्छन्, तर अलि फरक छन्। नेता, अतिथि वा विज्ञले कुनै अवसरमा आफ्नो धारणा राख्नु भाषण हो; त्यसमा समय र विषय वक्ता आफैँ वा आयोजकले लचिलो गरी तय गर्छन्। वक्तृतामा भने तोकिएको विषयमा तोकिएको समयभित्र, नियम मानेर, श्रोतालाई आफ्नो कुरामा सहमत गराउने गरी बोलिन्छ। निबन्ध पढिन्छ, वक्तृता सुनिन्छ: त्यसैले वक्तृताको भाषा कानले सजिलै बुझ्ने, सम्बोधनले भरिएको र भावपूर्ण हुन्छ।

वक्तृतामा के हुन्छ	यस पाठमा
तोकिएको विषय	‘व्यक्तित्व विकासमा विद्यालयको भूमिका’, दुवै वक्ताका लागि एउटै
श्रोतालाई पटक पटक सम्बोधन	‘आदरणीय महानुभावहरू!’, ‘श्रद्धेय श्रोतागण!’, ‘सभाध्यक्ष महोदय!’
विषयको परिभाषा वा भूमिका	दुवैले ‘व्यक्तित्व’ शब्दको अर्थ खोलेर सुरु गर्छन्
तर्क र उदाहरण	गार्डनरको सिद्धान्त, डार्विन, पारस खड्का, बसमा सिट छाड्ने उदाहरण
उद्धरण	विवेकानन्दको भनाइ, ‘गल्ती नै हाम्रा शिक्षक हुन्’ भन्ने कथन
प्रश्न गरेर श्रोतालाई सोचाउने	‘हाम्रा विद्यालयले कस्तो वातावरण सिर्जना गरेका छन् त?’
समयसीमा र जनाउ घन्टी	घन्टी बजेपछि दुवै वक्ता निष्कर्षतिर लाग्छन्
निष्कर्ष र धन्यवाद	विद्यालयले के गरोस् भन्ने अपेक्षा, अनि ‘धन्यवाद!’

वक्तृत्वकला प्रतियोगिता कसरी चल्छ?

पाठको सुरुमा प्रतियोगिताको पूरा दृश्य छ। कक्षाकोठा छाडेर सबै विद्यार्थी विद्यालयको सभाहलमा भेला भएका छन्। कक्षामा भएको पहिलो चरणबाट छानिएका दुई जना प्रथम स्थानका लागि भिड्दै छन्। प्रतियोगितामा हरेकको आफ्नै काम छ:

भूमिका	यस पाठमा को	काम
सभाध्यक्ष	प्रधानाध्यापक	कार्यक्रमको अध्यक्षता गर्ने, अन्त्यमा समापन गर्ने
प्रमुख अतिथि	विद्यालय व्यवस्थापन समितिका अध्यक्ष	कार्यक्रमको सम्मान बढाउने, प्रायः पुरस्कार दिने
निर्णायक	तीन जना शिक्षक	विषयवस्तु, तर्क, भाषा, प्रस्तुति र समय हेरेर अङ्क दिने
समयपालक	विद्यालयका एक जना कर्मचारी	समय हेर्ने, जनाउ घन्टी र अन्तिम घन्टी बजाउने
उद्घोषक (सञ्चालक)	कक्षा ९ कै एक जना विद्यार्थी	नियम सुनाउने, वक्तालाई पालैपालो बोलाउने, कार्यक्रम अघि बढाउने
प्रतियोगी (वक्ता)	अमृता नेम्बाङ र छिरिङ लामा	तोकिएको विषयमा वक्तृता दिने
श्रोता	अरू सबै विद्यार्थी र शिक्षक	ध्यान दिएर सुन्ने

जनाउ घन्टी भनेको ‘अब तपाईँको समय सकिन लाग्यो’ भन्ने सङ्केत हो। यो सुनेपछि वक्ताले नयाँ तर्क थप्दैन, आफ्ना कुराको निचोड दिन्छ। अन्तिम घन्टी बजेपछि बोल्न रोकिनुपर्छ; समय नाघ्दा निर्णायकले अङ्क घटाउन सक्छन्। पाठमा दुवै वक्ताको वक्तृताको अन्त्यतिर ‘(जनाउ घन्टी बज्छ।)’ लेखिएको छ, र दुवैले त्यसपछि आफ्नो कुरा टुङ्ग्याएका छन्।

वक्तृताको संरचना

राम्रो वक्तृताका भाग क्रमैसँग आउँछन्। अमृता र छिरिङ दुवैले यही ढाँचा पछ्याएका छन्:

भाग	के भनिन्छ	पाठमा
१. सम्बोधन	सबैभन्दा माथिल्लो पदबाट सुरु गरी श्रोतासम्मलाई क्रमैसँग सम्बोधन	‘आदरणीय सभाध्यक्ष, प्रमुख अतिथि, निर्णायक मण्डल, श्रद्धेय गुरुवर्ग, प्रतियोगी र अन्य सम्पूर्ण साथीहरू!’
२. विषय र अनुमति	आफ्नो नाम, विषय, अनि बोल्ने अनुमति वा खुसी	अमृता अनुमति माग्छिन्; छिरिङ ‘गौरवान्वित छु’ भन्छन्
३. भूमिका	विषयको मुख्य शब्दको परिभाषा, आफ्नो धारणा	दुवैले ‘व्यक्तित्व’ को परिभाषा दिएका छन्
४. मुख्य भाग	तर्क, उदाहरण, उद्धरण; हरेक नयाँ बुँदाअघि फेरि सम्बोधन	‘सभाध्यक्ष महोदय!’, ‘आदरणीय गुरुवर्ग!’ भनेर नयाँ कुरा सुरु
५. निष्कर्ष	जनाउ घन्टीपछि मुख्य कुराको निचोड, अपेक्षा वा आह्वान	‘अन्त्यमा म के भन्छु भने…’
६. धन्यवाद	सुनिदिएकोमा आभार	‘धन्यवाद!’

वक्तृताको बिचबिचमा आउने ‘सभाध्यक्ष महोदय!’, ‘उपस्थित महानुभावहरू!’ जस्ता सम्बोधन सजावट मात्र होइनन्। तिनले श्रोतालाई ‘अब नयाँ कुरा आउँदै छ’ भन्ने सङ्केत दिन्छन्, र लेख्दा अनुच्छेद फेरिए जस्तै काम गर्छन्।

तल दुवै वक्तृताको अर्थ क्रमैसँग खोलिएको छ। हरेक अंशको शीर्षक पाठ्यपुस्तकमा त्यो अंश कहाँबाट सुरु हुन्छ भनेर चिनाउन मात्र हो।

अंश १: प्रतियोगिताको तयारी

पाठ एउटा दृश्यबाट सुरु हुन्छ। सभाहल भरिएको छ, मञ्चमा सभाध्यक्ष र प्रमुख अतिथि आसनमा छन्, निर्णायक र प्रतियोगी आआफ्नो ठाउँमा बसेका छन्। समयपालकको जिम्मा एक जना कर्मचारीलाई र कार्यक्रम चलाउने अभिभारा (जिम्मेवारी) कक्षा ९ कै एक जना विद्यार्थीलाई दिइएको छ। उद्घोषकले नियम सुनाएर पहिलो प्रतियोगी अमृता नेम्बाङलाई मञ्चमा बोलाउँछन्। यो अनुच्छेदले हामीलाई वक्तृता कुन परिवेशमा, कसका अगाडि भइरहेको छ भन्ने चित्र दिन्छ।

अंश २: अमृताको सम्बोधन र व्यक्तित्वको परिभाषा

अमृता मञ्चमा भएका सबैलाई पदको क्रममा सम्बोधन गरेर बोल्ने अनुमति माग्छिन्। अनि विषयको मुख्य शब्द ‘व्यक्तित्व’ को अर्थ खोल्छिन्। सामान्य बोलीमा व्यक्तित्व भन्नाले अनुहार, लुगा र बाहिरी व्यवहार बुझिन्छ। अमृता यसलाई नकार्दिनन्, तर भन्छिन्: यी व्यक्तित्वका बाहिरी पाटा मात्र हुन्; वास्तविक व्यक्तित्व मान्छेको चिन्तन, सोच, आचरण र मनको प्रकृतिमा हुन्छ। त्यसैले विद्यालयले यी भित्री कुरा बलियो बनाउने वातावरण र पढाइ दिए विद्यार्थीको व्यक्तित्व बन्छ भन्ने उनको धारणा छ। यही धारणा उनको पूरै वक्तृताको आधार हो।

अंश ३: अहिलेको पढाइमा के छुट्यो?

अमृता विद्यार्थीको मनको कुरा राख्छिन्। हामी योग्य नागरिक बन्ने अभिलाषा (तीव्र इच्छा) बोकेर विद्यालय आउँछौँ; अभिभावक ‘यो बन, त्यो बन’ भनेर हौस्याउँछन्। अमृताको विचारमा भविष्यको भारी देखाउनुभन्दा विद्यार्थीको आफ्नै रुचिमा हौस्याउँदा व्यक्तित्व सजिलै बन्छ।

त्यसपछि उनी अहिलेको विद्यालयको चित्र दिन्छिन्: पढाइन्छ, कक्षाकार्य र गृहकार्य दिइन्छ, अनि प्रमाणपत्र लिएर निस्कन्छौँ। यसबाट ज्ञान र बौद्धिक विकास त होला, तर समाजसँग समायोजन हुन सक्ने, अर्थात् मिलेर बस्न सक्ने व्यक्तित्व बनाउने, भित्रको असीमित (सीमा नभएको) ऊर्जा उजागर गर्ने (बाहिर ल्याउने) काम, सकारात्मक सोच र आत्मविश्वास जगाउने काम विद्यालयले कति गरेका छन्? यहाँ अमृता दुईओटा प्रश्न सोध्छिन्, जवाफ आफैँ दिँदिनन्। प्रश्न सोधेर श्रोतालाई सोच्न बाध्य पार्नु वक्तृताको एउटा प्रभावकारी तरिका हो।

अंश ४: विद्यालयले के गरोस्?

अब अमृता आफ्ना माग क्रमैसँग राख्छिन्, ‘पहिलो कुरा’, ‘दोस्रो कुरो’ भनेर:

• विद्यार्थीभित्रको अनन्त ऊर्जा निर्बाध (बिनाअवरोध) जगाइयोस्, र आफ्नो शक्ति आफैँ चिन्न सिकाइयोस्। मनमा सकारात्मक र नकारात्मक दुवै सोच हुन्छन्; विद्यालयले सकारात्मक सोच जगाओस्।
• आत्मविश्वास जगाइयोस्, र भित्रको ऊर्जा प्रज्वलित गरियोस् (बलेको आगो जस्तै उज्यालो पारियोस्)।
• हरेक विद्यार्थीले आफ्नो भाषा र संस्कृतिमा गर्व गर्ने वातावरण बनोस्, ताकि बहुभाषिक र बहुसांस्कृतिक नेपालको सौन्दर्य झन् उज्यालो होस्।
• सिकाइ विद्यार्थीमुखी होस्, र ‘ठुलो मान्छे होइन, असल मान्छे’ बन्न प्रेरित गरियोस्।
• शिक्षकको भाषणभन्दा उहाँहरूको बानी र व्यवहारबाट सिक्ने मौका मिलोस्।
• मूल्याङ्कन कापीमा लेखेको उत्तरबाट मात्र होइन, व्यवहारबाट होस्: बसमा ज्येष्ठ नागरिकलाई सिट दिएको, बाटो काट्न सघाएको, दुःखी र फरक क्षमता भएकालाई सहयोग गरेको।
• किताबका कुरा व्यावहारिक जीवनसँग जोडेर सिकाइयोस्, र क्रियाकलाप तथा सहक्रियाकलापलाई सिकाइकै अङ्ग बनाइयोस्।

यस अंशको केन्द्रमा एउटा प्रश्न छ: किताब घोकेर उत्तरपुस्तिकामा पोखेकै आधारमा मूल्याङ्कन गर्दा समग्र व्यक्तित्व बन्छ त? अमृताको उत्तर स्पष्ट छ: बन्दैन।

अंश ५: गार्डनर, डार्विन र पारस खड्का

अमृता आफ्नो तर्कलाई एउटा सिद्धान्तले बलियो बनाउँछिन्। मनोवैज्ञानिक हावर्ड गार्डनर भन्छन्: हरेक मान्छेमा अनेक प्रकारका प्रतिभा फरक फरक मात्रामा हुन्छन्; कुनै उजागर भएका, कुनै सुषुप्त (निदाएका जस्ता, निष्क्रिय)। त्यसैले जसको जुन कुरामा रुचि छ, त्यसैसँग जोडिएको क्रियाकलापमा भाग लिन दिनुपर्छ: साहित्यमा रुचि हुनेलाई कथा, कविता र सिर्जनात्मक लेखन; शरीर बलियो र फुर्तिलो हुनेलाई खेलकुद; सङ्गीतमा रुचि हुनेलाई गीत सङ्गीत। (यो सिद्धान्त एकाइको विश्लेषण भाग मा विस्तारमा छ।)

अनि उदाहरण दिन्छिन्। चार्ल्स डार्विन को जिज्ञासा कक्षाकोठाले मेटाउन सकेन; उनले प्रकृतिलाई नै आफ्नो पाठशाला बनाए र विकासवादको सिद्धान्त दिए। नेपालमै पारस खड्का र सन्दीप लामिछाने जस्ता खेलाडीको रुचिले नेपाली क्रिकेटलाई उचाइमा पुर्‍यायो। ‘आइडल’ नाम दिइएका गायन प्रतियोगिताले लुकेका प्रतिभा बाहिर ल्याएका छन्, र लोकदोहोरीमा साना केटाकेटीले घगडान (खुब अनुभवी) गायकलाई समेत ‘आच्छु आच्छु पारेका’ (उछिनेर छक्क पारेका) छन्। यी उदाहरणले अमृताको तर्क पुष्टि गर्छन्: रुचिअनुसार अवसर पाए प्रतिभा फुल्छ।

अंश ६: सहक्रियाकलाप र अमृताको निष्कर्ष

अमृताको अन्तिम माग हो: विद्यालयका सहक्रियाकलाप र अतिरिक्त क्रियाकलापलाई सिर्जनशील र समीक्षात्मक चिन्तन, सञ्चार सिप, निर्णय क्षमता र समस्या समाधान जस्ता सिपसँग जोडियोस्, ताकि बहुमुखी व्यक्तित्व बनोस्।

यही बेला जनाउ घन्टी बज्छ, र अमृता निष्कर्षमा पुग्छिन्: शैक्षिक र बौद्धिक व्यक्तित्वमा विद्यालयको भूमिका त छँदै छ, तर समाजमा समायोजन हुन, कर्तव्यप्रति सचेत हुन, र भित्रको आत्मविश्वास, आँट र हिम्मत जगाउन पनि विद्यालयकै अहम् (प्रमुख) भूमिका हुन्छ। भविष्यमा होनहार (राम्रो लक्षण भएको), सफल र आत्मविश्वासी नागरिक बनाउन विद्यालयले भूमिका निभाओस् भन्ने अपेक्षासहित उनी धन्यवाद दिन्छिन्।

अंश ७: छिरिङको सुरुवात: व्यक्तित्वका परिभाषा

उद्घोषकले अब छिरिङ लामालाई बोलाउँछन्। छिरिङ सम्बोधनपछि भन्छन्, यस प्रतियोगितामा बोल्न पाउँदा उनी गौरवान्वित (गर्व गर्ने अवस्थामा) छन्। अनि अमृता जस्तै परिभाषाबाट सुरु गर्छन्, तर एउटा मात्र होइन, धेरै स्रोतबाट:

• व्यक्तित्व भनेको व्यक्तिभित्रका गुणको त्यो समूह हो, जसले एउटा मान्छेलाई अर्कोभन्दा पृथक् (अलग) बनाउँछ।
• लङ्मेन डिक्सनरीअनुसार मान्छेको सम्पूर्ण स्वभाव वा चरित्र नै उसको व्यक्तित्व हो।
• क्याम्ब्रिज इन्टरनेसनल डिक्सनरीअनुसार कसैको व्यवहार गर्ने, महसुस गर्ने र सोच्ने तरिका नै उसको व्यक्तित्व हो।
• नेपाली बृहत् शब्दकोशअनुसार व्यक्तिको आफ्नै विशेषता देखाउने गुण, निजीपन र अरूलाई प्रभाव पार्ने विशेषता नै व्यक्तित्व हो।

यी सबैबाट छिरिङ आफ्नो परिभाषा निकाल्छन्: शिष्टाचार, नैतिकता, आचरण, आत्मविश्वास, साहस, सोचाइ, व्यवहार, बोलीचाली र आनीबानीमा झल्किने भाव नै व्यक्तित्व हो, र यी सबैमा विद्यार्थीलाई सशक्त बनाउन विद्यालयको गहन भूमिका हुन्छ। धेरै स्रोत उद्धृत गर्दा वक्ताको कुरा आधिकारिक सुनिन्छ।

अंश ८: विद्यालय, दोस्रो घर

छिरिङ भन्छन्: विद्यालयले जुन जीवनमूल्यलाई महत्त्व दिन्छ, विद्यार्थी त्यतै ढल्किन्छन्; विद्यालयको परिवेश जस्तो छ, विद्यार्थीको धारणा पनि त्यस्तै बन्छ। घरपछि विद्यार्थीको सबैभन्दा धेरै समय विद्यालयमै बित्छ, त्यसैले विद्यालय दोस्रो घर हो। चार पाँच वर्षको उमेरसम्म आमाबुबाको पालनपोषणले व्यक्तित्वको जग बसाइसकेको हुन्छ; त्यो जगमा घर ठड्याउने र बलियो बनाउने काम विद्यालयको उदात्त (उच्च र महान्) परिवेशले गर्छ। घरको उपमाले कुरा सजिलै बुझिन्छ: जग परिवारको, भित्ता र छाना विद्यालयको।

अंश ९: शिक्षक र साथीको प्रभाव

विद्यालयमा विद्यार्थीको शिक्षक र साथीसँग सोझो सम्पर्क हुन्छ। विद्यार्थीका लागि शिक्षक आमाबुबा जस्तै आदर्श हुन्छन्। संवेदनशील र सहानुभूतिपूर्ण (अरूको दुःख आफ्नै ठान्ने) शिक्षकको गहिरो छाप पर्छ; साथीको राम्रो वा नराम्रो व्यवहारले पनि राम्रो वा नराम्रो असर गर्छ। शिक्षकको व्यक्तित्व, व्यवहार, विषयको ज्ञान र पढाउने शैलीको प्रभाव अनायास (प्रयत्नबिनै आफैँ) पर्छ। विद्यार्थी शिक्षकले पढाएको मात्र होइन, उहाँहरूको बानी, बोलीवचन र व्यवहार पनि सिक्दै हुन्छन्, र त्यसले शनैः शनैः (बिस्तारै बिस्तारै) उनीहरूको व्यक्तित्व बनाउँछ। अमृताले माग गरेको ‘शिक्षकको व्यवहारबाट सिक्ने’ कुरालाई छिरिङले हुने गरेको तथ्यका रूपमा देखाएका छन्।

अंश १०: भौतिक र संवेगात्मक वातावरण

छिरिङ अब विद्यालयको भौतिक वातावरणतिर जान्छन्। आवाज वा हावाले प्रदूषित ठाउँमा विद्यालय छ भने विद्यार्थीको स्वास्थ्य बिग्रन्छ। भवन र कक्षाकोठा कस्ता छन् भन्नेले पनि पढाइमा असर गर्छ। असुरक्षित वा अप्ठ्यारो वातावरणले मनमा चिन्ता र त्रास जगाउँछ, र विद्यार्थीको संवेगपूर्ण (भावनासँग जोडिएको) व्यक्तित्वमा नकारात्मक असर पार्छ। त्यसैले छिरिङ सम्बन्धित सबै पक्ष सचेत हुनुपर्ने कुरा राख्छन्। यहाँ उनले देखाएको कुरा महत्त्वपूर्ण छ: व्यक्तित्व किताबले मात्र होइन, कोठा, हावा, आवाज र मनको सुरक्षाले पनि बनाउँछ।

अंश ११: आत्मविश्वास र गल्तीबाट सिकाइ

छिरिङको वक्तृताको सबैभन्दा प्रेरक अंश यही हो। विद्यालयमा आत्मविश्वास र आत्मानुशासनको वातावरण होस् भन्दै उनी विवेकानन्दको भनाइ उद्धृत गर्छन्: आफूमा विश्वास राख, सारा शक्ति आफूभित्रै छ, त्यसलाई बाहिर ल्याऊ। अनि अर्को कथन: हामी सफलताभन्दा गल्ती र असफलताबाट बढी सिक्छौँ, किनकि गल्ती नै हाम्रा शिक्षक हुन्। त्यसैले छिरिङको माग छ: विद्यार्थीले गल्ती गर्दा दण्ड होइन, ‘यो गल्तीले तिमीलाई यो पाठ सिकायो’ भनेर बुझाइयोस्; इच्छाशक्ति बलियो बनाइयोस्; अनि विद्यार्थीको असीमित तागत विनाशमा होइन, सिर्जना र निर्माणमा लगाइयोस्।

अंश १२: छिरिङको निष्कर्ष

जनाउ घन्टीपछि छिरिङ आफ्नो सपना भन्छन्: विद्यार्थीलाई सुन्दर भविष्यको गोरेटो (साँघुरो बाटो) देखाइयोस्, ‘यो विषय पढे मेरो भविष्य सुनिश्चित छ’ भन्ने उत्प्रेरणा जागोस्, ताकि ‘पढ, पढ’ भनिरहनु नपरोस्; विद्यार्थी आफैँ पढ्न आतुर (हतारिएका, उत्सुक), काममा लगनशील र राष्ट्रप्रति समर्पित होऊन्। अन्त्यमा उनी एउटा सुन्दर बिम्ब दिन्छन्: विद्यालयको वातावरण र शिक्षकको आचरणबाट निस्सृत (बगेर निस्केको) असल प्रभावले विद्यार्थीको बहुमुखी व्यक्तित्व फूल झैँ मुस्कुराउँछ र समाजमा सुवास छर्छ।

मूल भाव

दुवै वक्तृताको मूल भाव एउटै हो: विद्यालय जानकारी दिने ठाउँ मात्र होइन, व्यक्तित्व बनाउने ठाउँ हो। किताबी ज्ञान र प्रमाणपत्रले मात्र असल, आत्मविश्वासी र समाजमा मिलेर बस्न सक्ने नागरिक बन्दैन। त्यसका लागि विद्यार्थीको रुचि र प्रतिभा चिन्ने पढाइ, व्यवहारमा आधारित मूल्याङ्कन, शिक्षकको असल आचरण, सुरक्षित र सफा वातावरण, अनि गल्तीबाट सिक्ने संस्कार चाहिन्छ।

दुई वक्तृताको तुलना

	अमृता नेम्बाङ	छिरिङ लामा
सुरुवात	अनुमति माग्दै, व्यक्तित्वको सामान्य अर्थ र वास्तविक अर्थ छुट्याउँदै	‘गौरवान्वित छु’ भन्दै, चार स्रोतका परिभाषा दिँदै
केन्द्रमा	अहिलेको पढाइमा के छुट्यो र विद्यालयले के गरोस् भन्ने माग	विद्यालयको वातावरण, शिक्षक र साथीले कसरी प्रभाव पार्छन् भन्ने व्याख्या
तर्क गर्ने तरिका	प्रश्न सोधेर, क्रमैसँग माग राखेर	परिभाषा, उपमा (दोस्रो घर, जग) र उद्धरणबाट
उदाहरण र स्रोत	गार्डनर, डार्विन, पारस खड्का, आइडल, लोकदोहोरी	शब्दकोश, विवेकानन्द, ‘गल्ती नै शिक्षक’ भन्ने कथन
निष्कर्ष	होनहार, सफल, आत्मविश्वासी नागरिक बनाउने अपेक्षा	बहुमुखी व्यक्तित्व मुस्कुराओस् र सुवास छरोस् भन्ने बिम्ब

वक्तृताको भाषा

वक्तृता बोलिने विधा हो, त्यसैले यसको भाषा अलि फरक हुन्छ:

• आदरार्थी सम्बोधन: ‘आदरणीय’, ‘श्रद्धेय’, ‘महोदय’, ‘महानुभावहरू’, ‘गुरुवर्ग’, ‘श्रोतागण’।
• वक्ताको उपस्थिति: ‘म के भन्छु भने…’, ‘मलाई लाग्छ…’, ‘मेरो धारणा छ…’ जस्ता वाक्यले वक्ता आफ्नो विचार राख्दै छ भन्ने देखाउँछन्।
• इच्छा र अपेक्षा जनाउने क्रियापद: ‘होओस्’, ‘गरियोस्’, ‘सिर्जना होओस्’, ‘समर्पित होऊन्’, ‘निर्वाह गरोस्’। विद्यालयबाट के चाहिएको हो भन्ने यस्ता इच्छार्थक क्रियापदले भनिन्छ।
• प्रश्नात्मक वाक्य: जवाफ नचाहिने प्रश्न सोधेर श्रोतालाई घोत्लिन लगाइन्छ।
• तत्सम शब्दको बाहुल्य: अभिमुखीकरण, प्रवर्तन, प्रज्वलित, प्रस्फुटन, निस्सृत जस्ता शब्दले औपचारिक गम्भीरता थप्छन्। तर धेरै कठिन शब्दले श्रोता थाक्न सक्छन्; आफ्नो वक्तृतामा सरल शब्द रोज्नु राम्रो।

बहुबौद्धिकता: गार्डनरको सिद्धान्त

अमेरिकाको हार्वर्ड विश्वविद्यालयका मनोवैज्ञानिक हावर्ड गार्डनर ले सन् १९८३ मा फ्रेम्स अफ माइन्ड पुस्तकमा बौद्धिकता एउटै हुँदैन, अनेक हुन्छन् भन्ने विचार राखे। यसलाई बहुबौद्धिकताको सिद्धान्त बहुबौद्धिकता भनिन्छ। सुरुमा उनले सात प्रकार भनेका थिए; प्राकृतिक बौद्धिकता उनले पछि, सन् १९९० को दशकमा थपे। अहिले प्रायः आठ प्रकार भनिन्छन्:

बौद्धिकता	यस्तो बौद्धिकता भएको मान्छे
भाषिक भाषिक	बोलेर र लेखेर भाषा प्रभावकारी ढङ्गले प्रयोग गर्छ: कथा, कविता, वक्तृता
तार्किक गणितीय तार्किक गणितीय	तर्क, ढाँचा र सङ्ख्यामा सिपालु हुन्छ: हिसाब, पहेली, प्रयोग
स्थानिक दृश्यात्मक स्थानिक दृश्यात्मक	आकार, नक्सा र चित्र मनमै कल्पना गर्छ: चित्रकला, नक्सा, बनावट
साङ्गीतिक साङ्गीतिक	लय, सुर र तालमा संवेदनशील हुन्छ: गीत, बाजा
शारीरिक गतिबोधक शारीरिक गतिबोधक	शरीरको चाल, हाउभाउ र हातको सिप राम्रोसँग प्रयोग गर्छ: खेलकुद, नाच, हस्तकला
अन्तरवैयक्तिक अन्तरवैयक्तिक	अरूको मन र व्यवहार बुझ्छ, मिलेर काम गर्छ: नेतृत्व, सहयोग
अन्तःवैयक्तिक अन्तःवैयक्तिक	आफ्नै भावना, बल र कमजोरी चिन्छ: आत्मचिन्तन, लक्ष्य बनाउने
प्राकृतिक प्राकृतिक	बोटबिरुवा, जीवजन्तु र प्रकृतिका कुरा चिन्छ र छुट्याउँछ: बगैँचा, चरा अवलोकन

कठिन शब्दको अर्थ

पाठमा आएका कठिन शब्द र तिनका अर्थ तल छन्। रेखाङ्कित शब्दमा थिच्दा नेपाली शब्द मा त्यसको अङ्ग्रेजी अर्थ, नेपाली अर्थ र उदाहरण देखिन्छ।

शब्द	अर्थ
वक्तृता	सभामा श्रोतासामु विचार राख्दै बोलिने प्रभावकारी कथन
वक्तृत्वकला	सभामा राम्रोसँग बोल्ने कला
अभिभारा	कुनै कामको जिम्मेवारी, उत्तरदायित्व
समयपालक	प्रतियोगितामा समय हेर्ने र घन्टी बजाउने व्यक्ति
उद्घोषक	कार्यक्रम चलाउने र घोषणा गर्ने व्यक्ति
निर्णायक	प्रतियोगितामा कसले जित्यो भनेर निर्णय गर्ने व्यक्ति
व्यक्तित्व	मान्छेका सोच, आचरण, स्वभाव र व्यवहारको समग्र रूप
उत्प्रेरित	कुनै काम गर्न जाँगर चलाइएको, हौस्याइएको
असीमित	सीमा नभएको
समायोजन	वातावरण वा परिस्थितिअनुसार आफूलाई मिलाउने काम, संयोजन
उजागर	बाहिर ल्याउने काम, प्रकाशमा ल्याउने काम
अभिमुखीकरण	कुनै कामतिर डोर्‍याउने वा त्यसबारे जानकारी दिने काम
प्रवर्तन	थालनी, आविष्कार
दायित्व	पूरा गर्नुपर्ने जिम्मेवारी
निर्बाध	कुनै बाधा वा अवरोध नभएको
प्रज्वलित	बलेको, उज्यालो पारिएको
सुषुप्त	गाढा निद्रामा परेको, निष्क्रिय अवस्थामा रहेको
प्रस्फुटन	फुल्ने वा बाहिर प्रकट हुने काम
घगडान	खुब अनुभवी, धेरै सिपालु
निहित	भित्र रहेको, लुकेको
होनहार	राम्रो हुने लक्षण भएको, भविष्य उज्ज्वल भएको
गौरवान्वित	गर्व गर्ने अवस्थामा पुगेको
पृथक्	अलग, छुट्टै
शिष्टाचार	सभ्य र भद्र व्यवहार
आचरण	चालचलन, व्यवहार
सशक्त	शक्ति भएको, बलियो
उदात्त	उच्च, महान्, उदार
संवेदनशील	अरूको सुखदुःख छिटै अनुभव गर्ने, मार्मिक अनुभूति भएको
सहानुभूति	अरूको दुःखमा दुःखी हुने वा सँगै दुःख अनुभव गर्ने भाव
अनायास	प्रयत्नबिनै, अकस्मात्, एकाएक
भावात्मक	भाव प्रबल भएको, भावमूलक
संवेगपूर्ण	संवेग, अर्थात् शरीर र मनमा आउने तीव्र उत्तेजना, भएको
शनैः शनैः	बिस्तारै बिस्तारै
इच्छाशक्ति	कुनै इच्छा पूरा गर्ने मनको बल, दृढ अभिलाषा
आतुर	हतारिएको, कुनै कुराका लागि उत्सुक
लगनशील	मन लगाएर निरन्तर काम गर्ने
निस्सृत	निस्केको, बहेको

अभ्यास: शब्दभण्डार

पाठ्यपुस्तकको सुनाइ पाठ १० भाषण कलाको महत्त्वबारे हो भन्ने प्रश्नहरूबाट देखिन्छ। सुनाइ पाठ यहाँ सारिएको छैन। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रले यसको रेकर्डिङ सार्वजनिक गरेको छ; त्यो तल सुन्न सकिन्छ। पहिले तलका प्रश्न पढ्नुहोस्, अनि आवश्यक भए दुई तीन पटक सुन्नुहोस्।

पदसङ्गति भनेको के हो?

‘भाइ पाँच कक्षामा पढ्छ’ भनिन्छ, ‘बहिनी सात कक्षामा पढ्छे’, ‘म नौ कक्षामा पढ्छु’। काम एउटै छ, पढ्ने; तर कर्ता फेरिँदा क्रियापदको रूप पनि फेरियो। वाक्यमा एकअर्कासँग जोडिएका पदको लिङ्ग, वचन, पुरुष र आदर मिल्नुलाई पदसङ्गति भनिन्छ। सङ्गति नमिले वाक्य अशुद्ध हुन्छ: ‘भाइ पढ्छे’ सुन्नेबित्तिकै अनौठो लाग्छ।

पदसङ्गति चार प्रकारका जोडामा हेरिन्छ:

जोडा	के मिल्नुपर्छ	उदाहरण
कर्ता र क्रिया	लिङ्ग, वचन, पुरुष, आदर	अमृता मञ्चमा आइन्। म बोल्छु।
नाम र सर्वनाम	वचन, आदर (र लिङ्ग)	प्रधानाध्यापक आउनुभयो; उहाँले कार्यक्रम सुरु गर्नुभयो।
विशेषण र विशेष्य	लिङ्ग, वचन	सोझी विमला, बाठो नरेश, अग्ला रुखहरू
भेदक र भेद्य	लिङ्ग, वचन, आदर	छिरिङकी बहिनी, अमृताका साथीहरू, मेरो भाइ

कर्ता र क्रियाको सङ्गति

क्रियापदले कर्ताबारे चार कुरा बताउँछ:

• लिङ्ग: पुलिङ्ग कि स्त्रीलिङ्ग: ऊ बोल्छ, ऊ बोल्छे।
• वचन: एक कि धेरै: भाइ पढ्छ, भाइहरू पढ्छन्।
• पुरुष: बोल्ने प्रथम पुरुष (म, हामी), सुन्ने द्वितीय पुरुष (तँ, तिमी, तपाईँ), अनि जसको कुरा गरिन्छ त्यो तृतीय पुरुष (ऊ, उनी, उहाँ, नाम): म बोल्छु, तिमी बोल्छौ, ऊ बोल्छ।
• आदर: सामान्य (तँ, ऊ), मध्यम (तिमी, उनी) र उच्च (तपाईँ, उहाँ): ऊ बोल्छ, उनी बोल्छन्, उहाँ बोल्नुहुन्छ।

‘बोल्नु’ क्रियाको वर्तमान कालमा यी चारै कुरा मिलाउँदा यस्ता रूप बन्छन्:

कर्ता	पुलिङ्ग	स्त्रीलिङ्ग
म (प्रथम, एकवचन)	बोल्छु	बोल्छु
हामी (प्रथम, बहुवचन)	बोल्छौँ	बोल्छौँ
तँ (द्वितीय, सामान्य)	बोल्छस्	बोल्छेस्
तिमी (द्वितीय, मध्यम)	बोल्छौ	बोल्छ्यौ
तपाईँ (द्वितीय, उच्च)	बोल्नुहुन्छ	बोल्नुहुन्छ
ऊ (तृतीय, सामान्य)	बोल्छ	बोल्छे
उनी (तृतीय, मध्यम)	बोल्छन्	बोल्छिन्
उहाँ (तृतीय, उच्च)	बोल्नुहुन्छ	बोल्नुहुन्छ
तिमीहरू, उनीहरू (बहुवचन)	बोल्छौ, बोल्छन्	बोल्छौ, बोल्छन्

अरू तीन जोडाको सङ्गति

नाम र सर्वनाम: नामको सट्टा पछि सर्वनाम आउँदा त्यो सर्वनाम नामकै वचन र आदरमा हुनुपर्छ। गुरुले कविता पढाउनुभयो। उहाँले पाठ राम्ररी बुझाउनुभयो। यहाँ ‘गुरु’ उच्च आदरमा छन्, त्यसैले ‘उहाँ’; ‘ऊ’ भनिए अनादर हुन्थ्यो। निर्मला र नरेश बोल्दै थिए; गुरुले तिनीहरूका कुरा सुन्नुभयो। दुई जना भएकाले बहुवचनको ‘तिनीहरू’।

विशेषण र विशेष्य: ओकारान्त विशेषण (सोझो, राम्रो, अग्लो, सानो) विशेष्यको लिङ्ग र वचनअनुसार फेरिन्छ: पुलिङ्ग एकवचनमा ‘ओ’ (सोझो नृपेश), स्त्रीलिङ्गमा ‘ई’ (सोझी विमला), बहुवचनमा ‘आ’ (सोझा केटाहरू)। ‘असल’, ‘मिहिनेती’, ‘लगनशील’ जस्ता विशेषण भने फेरिँदैनन्: असल केटो, असल केटी, असल केटाहरू।

भेदक र भेद्य: कसको भनेर बताउने षष्ठी विभक्ति लागेको पद भेदक हो, र जुन वस्तु वा व्यक्तिको कुरा गरिन्छ त्यो भेद्य। भेदकको अन्त्य भेद्यअनुसार फेरिन्छ: पुलिङ्ग एकवचनमा को, रो, नो (नरेशको भाइ, मेरो भाइ, आफ्नो भाइ); स्त्रीलिङ्गमा की, री, नी (नरेशकी दिदी, मेरी दिदी, आफ्नी दिदी); बहुवचन र आदरमा का, रा, ना (नरेशका साथीहरू, मेरा गुरु, आफ्ना बुबा)।

अभ्यास: व्याकरण

बोल्दा श, ष र स तीनै प्रायः ‘स’ जस्तै सुनिन्छन्, त्यसैले लेख्दा कुन अक्षर हो भन्ने छुट्याउन गाह्रो हुन्छ। तर धेरैजसो शब्दमा छेउको अक्षर वा शब्द कहाँबाट आएको हो भन्ने कुराले सही अक्षर बताइदिन्छ:

लेखिने	कहाँ	उदाहरण
श	च र छ अघि	निश्चय, पश्चिम, आश्चर्य, पश्चात्
ष	ट र ठ सँग (तत्सम शब्दमा)	कष्ट, दृष्टि, श्रेष्ठ, राष्ट्र, शिष्टाचार
ष	र वा ऋ पछि (तत्सम शब्दमा)	वर्ष, हर्ष, ऋषि, ऋषभ
स	त र थ अघि	पुस्तक, अस्तित्व, स्थान, स्वास्थ्य
स	तद्भव र आगन्तुक शब्दमा	सहर, सिप, ससुरा, इमर्जेन्सी, इसारा
श, ष, स	अरू तत्सम शब्दमा: शब्दकोशले छुट्याउँछ	शब्द, शिक्षक, विशेष; भाषा, विषय; सभा, समाज

‘क्ष’ आफैँमा क र ष मिलेर बनेको अक्षर हो (शिक्षक, कक्षा, अध्यक्ष), त्यसैले यसलाई ‘छ्य’ वा ‘क्स’ लेखिँदैन।

अभ्यास: वर्णविन्यास

वक्तृता लेख्ने तरिका

वक्तृता लेख्नुअघि विषयमा आफ्नो धारणा के हो, एक वाक्यमा टुङ्गो लगाउनुहोस्। त्यसपछि त्यस धारणाका पक्षमा तीनओटा तर्क र हरेक तर्कका लागि एउटा उदाहरण खोज्नुहोस्। संरचना माथि वक्तृताको संरचना मा दिए जस्तै हुन्छ: सम्बोधन, विषय र अनुमति, भूमिका, तीन तर्क (हरेकअघि सम्बोधन), निष्कर्ष र धन्यवाद। लेखिसकेपछि ठुलो स्वरले पढेर समय नाप्नुहोस्: पाँच मिनेटको वक्तृतामा करिब ५००–६०० शब्द अटाउँछन्।