असारको एक साँझ। पश्चिमतिर घाम अस्ताउँदै छ, पूर्वमा कालो बादल थुप्रिएको छ। एक्कासि आकाश गड्याङगुडुङ गर्छ, बिजुली चम्कन्छ र झरी सुरु हुन्छ। धेरैलाई यो बेला डर लाग्छ, कसैलाई रमाइलो। कवि भरतराज पन्तले भने यही दृश्यमा एउटा भव्य बिहे देखे: बादल दुलहा, बिजुली दुलही, गर्जन पन्चेबाजा र आकाशमा उडेका बकुल्ला जन्ती।
‘मेघ बिजुली विवाह’ वर्षा ऋतुको प्रकृतिलाई नेपाली बिहेको रूपमा चित्रण गर्ने प्रकृतिपरक कविता हो। यसमा बादल, बिजुली, पहाड, वन, हिमाल, चरा र जुनकिरी सबै मान्छे जस्तै बिहेमा आफ्नो आफ्नो भूमिका निभाउँछन्। यसरी निर्जीव वस्तु वा प्रकृतिलाई मान्छे जस्तै सोच्ने, बोल्ने र काम गर्ने बनाएर देखाउनुलाई मानवीकरण भनिन्छ।
यस एकाइमा कविता श्लोक श्लोक गरी बुझिन्छ, शिखरिणी छन्दको लय आफैँ जाँचिन्छ, कठिन शब्द, विपरीतार्थी र उस्तै सुनिने शब्दको अभ्यास गरिन्छ, शब्दकोशको क्रम सिकिन्छ, पाठका सबै अभ्यासको उत्तर दिइन्छ, नाम, सर्वनाम र विशेषण तथा ह्रस्व इकारको नियम सिकिन्छ र अधुरो कविता पूरा गर्ने तरिका नमुनासहित सिकिन्छ।
कविता पढ्नुअघि
कवि र कविता
भरतराज पन्त (वि.सं. १९८६–२०६५) नेपाली कवि हुन्। ‘मेघ बिजुली विवाह’ मा उनले असारमा सुरु हुने वर्षादेखि असोज कात्तिकको शरद् ऋतुसम्मको प्रकृति एउटै बिहेको कथाका रूपमा बुनेका छन्। कविता शास्त्रीय छन्दमा लेखिएको छ, त्यसैले यसलाई गद्य जस्तो होइन, लय मिलाएर पढ्नुपर्छ।
कविता बुझ्न नेपाली बिहेको क्रम थाहा हुनु जरुरी छ, किनभने कविले प्रकृतिको हरेक दृश्यलाई बिहेकै कुनै न कुनै अंशसँग जोडेका छन्:
| बिहेमा | के हुन्छ |
|---|---|
| लगन र साइत | ग्रहको स्थिति हेरेर बिहे गर्ने शुभ दिन र समय जुराइन्छ। |
| पुरेत (पुरोहित) र पद्धति | पुरेतले बिहेको विधिविधान लेखिएको पुस्तक (पद्धति) पढेर विधि गराउँछन्। |
| मण्डप र चँदुवा | बिहेको विधि गर्ने सजाइएको ठाउँ र त्यसमाथि टाँगिने चौकुने कपडा। |
| बाजा | पन्चेबाजा: सनई, ढोलकी, दमाहा, ट्याम्को र झ्याली। |
| दुलहाको पहिरन | शिरमा पगरी (फेटा), काँधमा दोसल्ला। |
| दुलहीको शृङ्गार | घुम्टी, रङ्गीचङ्गी लुगा, खास्टो, सजाइएको कवरी (चुल्ठो), गोडामा कल्ली। |
| जन्ती | दुलहासँग दुलहीको घर जाने मान्छेको लस्कर। |
| भोज र बिदाइ | सबैलाई खुवाइन्छ; अन्त्यमा दुलहा दुलहीलाई लिएर फर्कन्छ। |
शिखरिणी छन्द
कविता पढ्दा हरेक पङ्क्ति एउटै तालमा बगेको सुनिन्छ। यो ताल छन्दले दिन्छ। छन्दोबद्ध कवितामा हरेक पङ्क्ति (पाउ) मा तोकिएको सङ्ख्यामा अक्षर हुन्छन्, अक्षर लघु (छोटो) र गुरु (लामो) को तोकिएको क्रममा आउँछन् र तोकिएको ठाउँमा विश्राम, अर्थात् यति हुन्छ।
‘मेघ बिजुली विवाह’ शिखरिणी छन्दमा छ। यसका नियम:
- हरेक पङ्क्तिमा १७ अक्षर हुन्छन्।
- छैटौँ अक्षरपछि यति हुन्छ। त्यसपछिका ११ अक्षर पढेर पङ्क्ति टुङ्गिन्छ। पाठ्यपुस्तकले ‘६ र ११ अक्षरमा विश्राम’ भनेको यही हो।
- लघु र गुरुको क्रम तीन तीन अक्षरका गणमा सम्झिन्छ: य म न स भ गण, त्यसपछि एउटा लघु र एउटा गुरु। सम्झने सूत्र: यमनसभलग।
| गण | य | म | न | स | भ | ल | ग |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| चिह्न | ।ऽऽ | ऽऽऽ | ।।। | ।।ऽ | ऽ।। | । | ऽ |
यहाँ । ले लघु र ऽ ले गुरु जनाउँछ। अक्षर लघु कि गुरु भन्ने यसरी छुट्याइन्छ:
- ह्रस्व स्वर (अ, इ, उ, ऋ) भएको अक्षर लघु हुन्छ: ग, रि, तु।
- दीर्घ स्वर (आ, ई, ऊ, ए, ऐ, ओ, औ) भएको अक्षर गुरु हुन्छ: सा, ली, रे, को।
- पछाडि संयुक्त अक्षर वा हलन्त छ भने ह्रस्व अक्षर पनि गुरु हुन्छ: पक्का को प, बर्खा को बर्।
- शिरबिन्दु वा विसर्ग लागेको अक्षर गुरु हुन्छ। पङ्क्तिको अन्तिम अक्षर लयमा लामो पढिन्छ।
तलका दुई पङ्क्ति कविताका होइनन्; यही छन्दमा हामीले बनाएका हुन्। लयमा पढ्दा र बोलीमा पढ्दा कति अक्षर हुन्छन्, दाँजेर हेर्नुहोस्।
शिखरिणी छन्दको एउटा पङ्क्तिमा कति अक्षर हुन्छन् र यति कहाँ हुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
‘बर्खा’ शब्दको पहिलो अक्षर ‘ब’ ह्रस्व भए पनि लयमा गुरु किन मानिन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
कविता, श्लोक श्लोक गरी
कवितामा छओटा श्लोक छन्। पहिलो श्लोकमा बिहेको साइत जुर्छ, बिचका चार श्लोकमा मण्डप, दुलहा र दुलहीको सजावट हुन्छ र अन्तिम श्लोकमा भोज खुवाएर दुलहा दुलहीलाई लिएर जान्छ। हरेक श्लोकको अर्थ तल हाम्रै शब्दमा दिइएको छ।
श्लोक १: साइत जुर्यो, बाजा बज्यो
आकाशमा जलद (बादल) र बिजुलीको बिहे पक्का भएको छ। असार महिनामा ग्रहको चाल हेरेर राम्रो लगन जुराइएको छ। वर्षा सुरु हुने समय असार नै भएकाले कविले बिहेको लगन असारमा राखेका छन्। झिमझिम पानी पर्दा बाँसका झ्याङबाट आउने आवाज बिहेमा बजेको झ्याली जस्तो सुनिन्छ। हरियो दोसल्ला ओढेको नग, अर्थात् रुखले ढाकिएको हरियो पहाड, पुरेत बनेर विधि गराइरहेको छ।
यो श्लोकमै कविताको मूल कल्पना खुल्छ: बादल दुलहा हो, बिजुली दुलही, र प्रकृतिका अरू सबै कुरा बिहेका सहभागी।
पहिलो श्लोकमा ‘हरियो दोसल्ला ओढेको नग’ ले बिहेमा कसको भूमिका निभाएको छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
श्लोक २: मण्डप र चँदुवा
मयूरीको बोली कानमा पर्दा त्यो पुरेतले पढेको पद्धति जस्तो सुनिन्छ। वर्षामा मयूर कराउनु र नाच्नु बेग्लै दृश्य हो; कविले त्यसलाई बिहेको मन्त्रपाठ बनाएका छन्। हावाले हल्लिरहेका सबै वन बिहेको मण्डप बनेका छन्। शैलश्रेणी, अर्थात् पहाडका लहरमाथि रहेका कदली (केरा) का पातले मण्डपमाथि टाँगिएको सुन्दर चँदुवाको शोभा दिएका छन्।
श्लोक ३: ओछ्यान, पगरी र जन्ती
पृथ्वी बिहेको ओछ्यानमा बिछ्याइने तन्ना बनेकी छ। घाँसे चउर मखमली गलैँचा जस्तो देखिन्छ। घामको रातो किरण परेर टल्किएको हिमचुली दुलहाको शिरमा लगाइएको रातो, चम्किलो पगरी बनेको छ। आकाशमा लहर लागेर उडेका बकुल्लाको ताँती मनमा रमाइलो बढाउँदै हिँडेका जन्ती जस्ता देखिन्छन्।
तेस्रो श्लोकमा हिमचुलीलाई दुलहाको रातो पगरी किन भनिएको होला?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
श्लोक ४: दुलहीको शृङ्गार
अब दुलही बिजुलीको सजावट आउँछ। रातका जुनकिरी दुलहीको सितारे घुम्टी बनेका छन्: घुम्टीमा टाँसिएका चम्किला सितारा जस्तै अँध्यारोमा जुनकिरी झिलिमिली गर्छन्। इन्द्रेनी दुलहीले पटकपटक फेरेर लगाउने रङ्गीचङ्गी वसन (लुगा) भएको छ। घामको किरणले रातो भएको पश्चिमको गिरि (डाँडा) दुलहीको रातो खास्टो भएको छ। रातको कालो तम पटल, अर्थात् अँध्यारोको आवरण, दुलहीको कालो निलो कवरी (सजाइएको चुल्ठो) भएको छ।
श्लोक ५: कल्लीको छम्छम, लजाएकी दुलही
त्यही बेला सबै रुखमा पानीका थोपा छं छं गर्दै बजिरहेका छन्। त्यो आवाज दुलहीको पयर (गोडा) मा लगाइएको कल्ली बजेको जस्तो सुनिन्छ। अनि नयाँ दुलही बिजुली झल्याक्क झल्याक्क चम्कन्छे र पलकभरमै, आँखा झिम्क्याउने बेलामै, बादलको पर्दाभित्र लुक्छे, मानौँ नयाँ दुलहीलाई सरम (लाज) लागेको छ।
बिजुली एकैछिन चम्केर हराउने प्राकृतिक कुरा हो; कविले त्यसलाई नयाँ दुलहीको लजालु स्वभावसँग जोडेर कविताको सबैभन्दा मिठो दृश्य बनाएका छन्।
पाँचौँ श्लोकमा बिजुली छिनभरमै पर्दाभित्र लुकेको कुरा केसँग तुलना गरिएको छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
श्लोक ६: भोज, सलामी र बिदाइ
बादल दुलहाले संसारभरका सबै प्राणीलाई अन्नको भोज खुवाएको छ: वर्षाको पानीले नै खेतबारीमा अन्न फल्छ र सबै प्राणी पाल्छ। अन्त्यमा गर्जनको सलामी बाजाले आकाश घनघनाउँदै दुलहा बादल आफ्नी रानी बिजुलीलाई लिएर शरद् ऋतुमा रमाउन जान्छ।
यो प्रकृतिको साँचो चक्र पनि हो: असारदेखि भदौसम्म पानी परेर अन्नबाली हुर्किन्छ। असोज कात्तिकको शरद्मा आकाश खुल्छ, बादल र बिजुली देखिन छोड्छन्। कविले यसैलाई दुलहा दुलही बिदा भएर गएको भनेका छन्।
कविताको विश्लेषण
मूल भाव
कविताको मूल भाव हो: वर्षा ऋतुको प्रकृति एउटा भव्य उत्सव हो। असारमा बादल र बिजुलीको मिलनबाट वर्षा सुरु हुन्छ, सारा धर्ती हरियो हुन्छ, अन्न फल्छ र सबै प्राणी तृप्त हुन्छन्; शरद् ऋतु आएपछि बादल र बिजुली बिदा हुन्छन्। कविले यो चक्रलाई नेपाली बिहेको हर्षोल्लासका रूपमा देखाएर प्रकृतिप्रतिको माया, सम्मान र रमाइलो भाव जगाएका छन्। कविताले यी कुरा पनि देखाउँछ:
- प्रकृति र मान्छेको जीवन अलग छैनन्; हाम्रा उत्सव र चाडपर्व पनि ऋतुसँगै जोडिएका छन्।
- वर्षा डरलाग्दो मात्र होइन, सबै प्राणीका लागि अन्न दिने वरदान हो।
- आफ्नै संस्कृतिका रीतिरिवाजबाट हेर्दा प्रकृतिको सुन्दरता अझ नजिक लाग्छ।
प्रकृति र बिहेको तुलना
कविताको सबैभन्दा ठुलो विशेषता यसका तुलना हुन्। प्रकृतिका कुन कुराले बिहेमा कुन भूमिका निभाएका छन्, तल हेर्नुहोस्:
| प्रकृतिमा | बिहेमा | श्लोक |
|---|---|---|
| मेघ (बादल) | दुलहा, वर | १, ६ |
| बिजुली | दुलही, नयाँ वधू, रानी | १, ५, ६ |
| असारको समय | लगन, साइत | १ |
| बाँसमा पानीको झिमझिम | झ्याली | १ |
| हरियो पहाड (नग) | दोसल्ला ओढेका पुरेत | १ |
| मयूरीको बोली | पद्धति (पुरेतको पाठ) | २ |
| हावाले हल्लिएका वन | मण्डप | २ |
| पहाडमाथिका केराका पात | चँदुवा | २ |
| पृथ्वी | तन्ना | ३ |
| चउर | मखमली गलैँचा | ३ |
| हिमचुली | दुलहाको रातो पगरी | ३ |
| बकुल्लाको ताँती | जन्ती | ३ |
| रातका जुनकिरी | दुलहीको सितारे घुम्टी | ४ |
| इन्द्रेनी | रङ्गीचङ्गी लुगा | ४ |
| घामले रातो भएको पश्चिमको डाँडा | रातो खास्टो | ४ |
| रातको अँध्यारो | कालो निलो कवरी (चुल्ठो) | ४ |
| रुखमा पानीको छं छं | दुलहीको कल्ली | ५ |
| बादल | पर्दा | ५ |
| वर्षाले फलाएको अन्न | भोज | ६ |
| बादलको गर्जन | सलामी बाजा | ६ |
| शरद्मा बादल हराउनु | दुलहीलाई लिएर जानु | ६ |
कविताका विशेषता
| पक्ष | यस कवितामा |
|---|---|
| विषयवस्तु | वर्षा ऋतुको प्रकृतिलाई मेघ र बिजुलीको बिहेका रूपमा चित्रण |
| संरचना | छ श्लोक, हरेक श्लोकमा चार पङ्क्ति; लगनदेखि बिदाइसम्म बिहेकै क्रममा |
| छन्द र लय | शिखरिणी छन्द; हरेक पङ्क्तिमा १७ अक्षर, छैटौँ अक्षरमा यति |
| मानवीकरण | बादल, बिजुली, पहाड, वन, चरा सबै मान्छे जस्तै बिहेमा सहभागी |
| रूपक | एउटा कुरालाई अर्को कुरा नै बनाइदिनु: पृथ्वी तन्ना भइन्, हिमचुली पगरी भयो, वन मण्डप भयो |
| उपमा | ‘जस्तै’, ‘सरि’ ले तुलना: बकुल्ला जन्ती जस्तै उडे, केराका पात चँदुवा सरि भए |
| अनुकरणात्मक शब्द | झिमझिम, चमचम, झलल, छं छं, घननन: आवाज र चमकलाई सुनिने बनाउँछन् |
| अनुप्रास | उस्तै ध्वनिको दोहोरो प्रयोग; पङ्क्तिको अन्त्यमा मिल्ने ध्वनिलाई अन्त्यानुप्रास भनिन्छ: गगनमा–लगनमा, मखमली–हिमचुली, नभमा–मनमा |
| भाषा | तत्सम शब्द (जलद, नग, नभ, निशा, भुवन, शैलश्रेणी) र ठेट नेपाली शब्द (झ्याली, दोसल्ला, खास्टो, कल्ली, पगरी) को मिश्रण |
| स्वर | हर्षमय, उत्सवमय |
| उद्देश्य | प्रकृतिको सौन्दर्य र वर्षाको महत्त्व देखाएर प्रकृतिप्रेम जगाउनु |
‘दुलहाको रातो झलल पगरी भो हिमचुली’ मा कुन अलङ्कार छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
शब्दभण्डार
कठिन शब्दको अर्थ
पाठमा आएका कठिन शब्द र तिनका अर्थ तल छन्। रेखाङ्कित शब्दमा थिच्दा नेपाली शब्द मा त्यसको अङ्ग्रेजी अर्थ, नेपाली अर्थ र उदाहरण देखिन्छ।
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| जलद | पानी दिने, बादल |
| दोसल्ला | सम्मान गर्न ओढाइने राम्रो र महँगो ओढ्ने |
| नग | पहाड, पर्वत; रुख |
| श्रुतिपथ | आवाज कानसम्म पुग्ने बाटो; श्रुतिपथ हुनु: सुनिनु |
| पद्धति | काम गर्ने तरिका, विधि; बिहे, व्रतबन्ध जस्ता संस्कारको विधि लेखिएको पुस्तक |
| मण्डप | बिहे, व्रतबन्ध, यज्ञ आदि गर्न बनाइएको सजाइएको ठाउँ |
| शैलश्रेणी | पहाडका लहर, पर्वतमाला |
| कदली | केरा |
| रुचिर | सुन्दर, मनमोहक |
| चँदुवा | मण्डप वा जग्गेमाथि टाँगिने चौकुने कपडा |
| पगरी | शिरमा बेरेर लगाइने कपडा, फेटा |
| नभ | आकाश |
| तन्ना | ओछ्यानमाथि बिछ्याइने कपडा |
| हिमचुली | हिउँले ढाकिएको पहाडको टुप्पो |
| इन्द्रेनी | घामपानी हुँदा घामको उल्टो दिशामा देखिने सात रङको धनु आकारको अर्धवृत्त, इन्द्रधनु |
| वसन | लुगा, वस्त्र |
| खास्टो | बाक्लो ओढ्ने, पछ्यौरा |
| निशा | रात |
| तम | अँध्यारो; अज्ञान |
| पटल | कुनै वस्तु ढाक्ने तह, आवरण |
| कवरी | सजाइएको केश, चुल्ठो |
| कल्ली | गोडामा लगाइने सुन वा चाँदीको गोलाकार गहना |
| पयर | पाउ, गोडा |
| पलक | आँखा एक पटक झिम्क्याउँदा बित्ने समय, छिन |
| सरम | लाज, सङ्कोच |
| भुवन | संसार, जगत् |
| सलामी | बाजा बजाएर वा तोप पड्काएर गरिने विशेष अभिवादन |
| शरद् | असोज र कात्तिक महिनाको ऋतु |
विपरीतार्थी र उस्तै सुनिने शब्द
एकअर्काको उल्टो अर्थ दिने शब्दलाई विपरीतार्थी शब्द भनिन्छ: रुचि–अरुचि, आय–व्यय। धेरै तत्सम शब्दमा अ, निर्, दुर् जस्ता उपसर्ग लागेर विपरीतार्थी शब्द बन्छन्: रुचि–अरुचि, सक्रिय–निष्क्रिय, सबल–दुर्बल।
बोल्दा उस्तै सुनिने तर लेखाइ र अर्थ फरक भएका शब्दलाई श्रुतिसमभिन्नार्थी शब्द भनिन्छ: फुल (अन्डा) र फूल (पुष्प), शव (लास) र सब (सबै)। यस्ता शब्दमा एउटा मात्रा वा एउटा अक्षरले नै अर्थ बदल्छ, त्यसैले लेख्दा ध्यान दिनुपर्छ।
‘खेतमा धानका बालाले ___ सबैको आँखा तान्यो।’ खाली ठाउँमा कुन शब्द मिल्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास: शब्दभण्डार
दिइएका अर्थ आउने शब्द पाठबाट खोजेर लेख्नुहोस्:
- क.विवाह, व्रतबन्ध आदि शुभकार्य गर्न जुरेको योग
- ख.दुलही
- ग.नओइलाउने एक प्रकारको फूल
- घ.असोज र कात्तिक महिनामा पर्ने ऋतु
उत्तर
मखमली फूल सुकेर पनि रङ र आकार नगुमाउने भएकाले तिहारमा भाइटीकाको माला यसैबाट बनाइन्छ। कवितामा भने ‘मखमली’ ले चउरको घाँस मखमल जस्तो नरम र चिल्लो भएको बुझाउँछ: शब्दको अर्थ प्रसङ्गअनुसार बदलिन्छ।
दिइएका शब्द र विपरीत अर्थबिच जोडा मिलाउनुहोस्:
शब्द: रुचि, आय, तरल, सक्रिय, सबल, स्थूल
विपरीत अर्थ: दिवस, अरुचि, निष्क्रिय, ठोस, पतन, दुर्बल, सूक्ष्म, व्यय
उत्तर
दिइएका समान ध्वनियुक्त शब्दको अर्थ पहिचान गरी अलग अलग वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्: खाली–खालि, फुल–फूल, शव–सब, यश–यस, शीत–सित
उत्तर
बोध र अभिव्यक्ति
दिइएका शब्दको कवितामा लयका निम्ति गरिने उच्चारण र स्वतन्त्र रूपमा हुने उच्चारणमा हुने भिन्नता सुनाउनुहोस्: गगन, लगन, झिमझिम, दल, उपर, गजब, मेघ, चमचम, पटल
उत्तर
दिइएका प्रश्नको उत्तर भन्नुहोस्:
- क.‘मेघ बिजुली विवाह’ कवितामा कतिओटा श्लोक छन्?
- ख.कविताका हरेक श्लोकमा कतिओटा पङ्क्ति छन्?
- ग.कविताको कुन श्लोकमा छमछम बज्ने कल्लीको कुरा छ?
- घ.कविताको तेस्रो श्लोकमा प्रकृतिका कुन कुन वस्तुलाई तन्ना र पगरीसँग तुलना गरिएको छ?
उत्तर
कविताको चौथो श्लोक (‘सितारे घुम्टी…’ बाट सुरु हुने) पढी सोधिएका प्रश्नको सङ्क्षिप्त उत्तर दिनुहोस्:
- क.रातका जुनकिरी भन्नाले विवाहका सन्दर्भमा कुन कुरा बुझिन्छ?
- ख.कवितामा इन्द्रेनीलाई कुन रूपमा चिनाइएको छ?
- ग.विवाहमा दुलहीको रातो पछ्यौरीको काम केले गरेको छ?
- घ.तम पटल र नील कवरीले के कुरा बुझाएका छन्?
उत्तर
दिइएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्:
- क.मेघ बिजुली विवाहको मण्डप र चँदुवाको काम के केले गरेका छन्?
- ख.कविताको पाँचौँ श्लोकमा के कुरा व्यक्त गरिएको छ?
- ग.विवाह मण्डपमा कस्ता कार्य गरिन्छन्, कविताका आधारमा लेख्नुहोस्।
- घ.कवितामा नेपालको प्रकृतिको वर्णन कसरी गरिएको छ?
उत्तर
दिइएको अनुच्छेद पढ्नुहोस् र सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्।
पाठ्यपुस्तकको यो अनुच्छेद कवि र उसको सिर्जनाशक्तिबारे छ: कविले एकै पङ्क्तिमा धेरै कुरा भन्न सक्छ, अन्तरिक्ष यात्रीले पनि सृष्टिको सुन्दरता वर्णन गर्न कवि चाहिन्छ भनेका छन्। अनुच्छेद पाठ्यपुस्तकमै पढ्नुहोस्; उत्तर त्यसैका आधारमा दिइएका छन्।
- क.उत्तर दिनुहोस्:
- अ.आशीर्वादका अनन्त फूल कहाँ फक्रिन्छन्?
- आ.अन्तरिक्ष यात्रीले कविका बारेमा कस्तो अभिव्यक्ति दिएका छन्?
- इ.सृष्टिको विचित्रता केमा मुखरित हुन्छ?
- ई.‘कवि स्रष्टा हो, ऊ सृष्टि गर्छ’ भन्नुको आशय के होला?
- ख.भाषा संरचना पहिचान गर्नुहोस्:
- अ.शब्दकोशमा ‘अन्तरिक्ष’ र ‘विचित्र’ शब्दको अर्थ खोजी लेख्नुहोस्।
- आ.अनुच्छेदको अन्तिम वाक्यबाट दुईओटा नाम शब्द पहिचान गर्नुहोस्।
- इ.‘एकै धर्के प्रिय मुस्कानमा सम्पूर्ण प्रीति प्रकट हुन्छ’ वाक्यमा प्रयोग भएका विशेषण शब्द पहिचान गर्नुहोस्।
- ई.अनुच्छेदबाट शब्दको सुरु र बिचमा ह्रस्व उकार लागेका दुई दुईओटा शब्द पहिचान गर्नुहोस्।
क. का उत्तर
ख. का उत्तर
कविताको पहिलो र दोस्रो श्लोकलाई गद्यमा रूपान्तर गर्नुहोस्।
नमुना गद्य रूपान्तर
व्याख्या गर्नुहोस्: कविताको तेस्रो श्लोकका पहिला दुई पङ्क्ति (‘भइन् पृथ्वी तन्ना…’ देखि ‘…पगरी भो हिमचुली’ सम्म)
नमुना व्याख्या
‘मेघ बिजुली विवाह’ कविताको मूल भाव लेख्नुहोस्।
नमुना उत्तर
‘मेघ बिजुली विवाह’ कवितामा मेघ एवम् बिजुलीलाई दुलहा र दुलहीका रूपमा चित्रण गरिए जस्तै अन्य कुन कुन विषयवस्तुलाई के केसँग तुलना गरिएको छ?
उत्तर
आकाश गर्जी बिजुली चम्कँदा एक्कासि तपाईँको मनमा कस्तो भाव उत्पन्न हुन्छ, साथी साथीबिचमा छलफल गर्नुहोस्।
नमुना विचार
झमझम पानी परेको समयमा तपाईँलाई कस्तो अनुभूति हुन्छ, साथीबिच छलफल गर्नुहोस्।
नमुना विचार
शब्दकोशको क्रम
शब्दकोशमा हजारौँ शब्द हुन्छन्। ती कुन क्रममा राखिएका छन् भन्ने थाहा भए जुनसुकै शब्द छिटो भेटिन्छ। शब्दकोशको क्रम वर्णमालाको क्रमसँग धेरै मिल्छ, तर केही ठाउँमा फरक छ।
वर्णमालाको क्रम: स्वर अ, आ, इ, ई, उ, ऊ, ऋ, ए, ऐ, ओ, औ, अं, अः; व्यञ्जन क, ख, ग … ष, स, ह, अनि अन्त्यमा क्ष, त्र, ज्ञ छुट्टै।
शब्दकोशको क्रम यी नियममा चल्छ:
१. पहिले शब्दको पहिलो वर्ण हेरिन्छ, वर्णमालाकै क्रममा: क का सबै शब्द सकिएपछि मात्र ख सुरु हुन्छ।
२. एउटै वर्णभित्र पहिले चन्द्रविन्दु, अनि शिरबिन्दु, अनि मात्रा नभएको रूप, अनि मात्रा क्रमैसँग आउँछन्: कँ, कं, क, का, कि, की, कु, कू, कृ, के, कै, को, कौ। स्वरमा पनि त्यस्तै: अँ, अं, अ, आ …
३. सबै मात्रा सकिएपछि आधा अक्षर (हलन्त) भएका संयुक्त रूप आउँछन्, दोस्रो वर्णको क्रममा: क्य, क्र, क्ल, क्व, क्ष।
४. क्ष, त्र, ज्ञ शब्दकोशमा छुट्टै वर्ण होइनन्: क्ष = क् + ष, त्र = त् + र, ज्ञ = ज् + ञ। त्यसैले क्ष ‘क’ भित्र क्व पछि, त्र ‘त’ भित्र त्य पछि र त्व अघि, र ज्ञ ‘ज’ भित्र जौ पछि र ज्य अघि आउँछ (ञ वर्णमालामा य भन्दा पहिले छ)।
५. पहिलो अक्षर उस्तै भए दोस्रो अक्षर, त्यो पनि उस्तै भए तेस्रो अक्षर हेरिन्छ, यही नियमले।
नेपाली वर्णमालामा राखिएका वर्णको क्रम र नेपाली शब्दकोशमा राखिएका वर्णको क्रम (माथि दिइएको) पढी दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्:
- क.शब्दकोशको क्रममा क्ष, त्र, ज्ञ कुन कुन वर्णपछि आउँछन्?
- ख.कर, कंस, काम, कृषि, क्यारे र क्षय शब्दलाई शब्दकोशको क्रमअनुसार लेख्नुहोस्।
- ग.आफ्नो कक्षाका पाँच जना साथीको नाम लेख्नुहोस् र तिनलाई नेपाली शब्दकोशको क्रमअनुसार मिलाउनुहोस्।
- घ.पृथ्वी, ताँती, घुम्टी, श्रुति, ऋतु र किरण शब्दको अर्थ शब्दकोशबाट खोजी कापीमा लेखेर साथीहरूबिच छलफल गर्नुहोस्।
उत्तर
पाठ्यपुस्तकमा दिइएको अनुच्छेदमा कक्षाको कविता प्रतियोगिता सञ्चालन गर्ने विद्यार्थीले नम्र बोली र हाउभाउका साथ शिक्षकप्रति आभार प्रकट गरेको, सभाध्यक्ष र प्रमुख अतिथिलाई आसनग्रहणका लागि अनुरोध गरेको र पहिलो सहभागीलाई कविता वाचन गर्न बोलाएको छ। त्यस्तै विनयशील व्यवहार देखाउँदै कक्षामा हुन लागेको गीत प्रतियोगिता सञ्चालकको भूमिका अभिनयसहित निर्वाह गर्नुहोस्।
नमुना सञ्चालन (कोष्ठकमा हाउभाउ)
सुनाइ र बोलाइ
पाठ्यपुस्तकको सुनाइ पाठ १ मा ‘म’ ले आफ्नो परिचय दिएको छ, र प्रश्नले यसलाई नेपाल र नेपालीको पहिचानसँग जोडेको छ। सुनाइ पाठ यहाँ सारिएको छैन। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रले यसको रेकर्डिङ सार्वजनिक गरेको छ; त्यो तल सुन्न सकिन्छ। पहिले तलका प्रश्न पढ्नुहोस्, अनि आवश्यक भए दुई तीन पटक सुन्नुहोस्।
सुनाइ पाठ १ सुन्नुहोस् र खाली ठाउँमा उपयुक्त शब्द छानी भन्नुहोस्:
- क.‘मैत्रीसूत्र’ म देशको हुँ, सबमा …… छर्दै छु म। (एकत्व, महत्त्व, साथीत्व)
- ख.पाखामा खनजोत गर्छु श्रमले …… र लाठे म हुँ। (गर्मी, धर्मी, कर्मी)
- ग.आस्था, मानवता, उदार समता बस्ने …… हुँ म। (गलैँचा, फलैँचा, बगैँचा)
- घ.होली, क्रिस्मसको, पवित्र इदको …… आधार हुँ। (नवीन, ग्रामीण, प्राचीन)
कसरी छान्ने
सुनाइ पाठ १ मा नेपाल र नेपालीको पहिचानलाई कसरी चिनाइएको छ, भन्नुहोस्।
उत्तर कसरी तयार गर्ने
व्याकरण: नाम, सर्वनाम र विशेषण
वाक्यमा प्रयोग भएको शब्दलाई पद भनिन्छ, र पदले गर्ने कामका आधारमा पदवर्ग छुट्याइन्छ। यस पाठमा तीन पदवर्ग दोहोर्याइन्छन्: कुनै कुराको नाम बताउने नाम, नामको सट्टामा आउने सर्वनाम र नामको विशेषता बताउने विशेषण।
नाम
व्यक्ति, ठाउँ, वस्तु, प्राणी, समूह, पदार्थ वा भाव बुझाउने शब्दलाई नाम भनिन्छ। नामलाई पाँच किसिममा छुट्याइन्छ:
| नामका प्रकार | के बुझाउँछ | उदाहरण |
|---|---|---|
| व्यक्तिवाचक | एउटा खास व्यक्ति, ठाउँ वा वस्तुको नाम | भरतराज, बझाङ, कर्णाली, सगरमाथा |
| जातिवाचक | एकै किसिमका सबै वस्तु वा प्राणी | पहाड, बादल, मान्छे, बकुल्ला |
| समूहवाचक | धेरैको एउटै समूह | जन्ती, ताँती, बथान, कक्षा |
| द्रव्यवाचक | नाप्न वा जोख्न मिल्ने, तर गन्न नमिल्ने पदार्थ | पानी, दुध, सुन, चामल |
| भाववाचक | छुन नमिल्ने गुण, अवस्था वा भाव | खुसी, लाज, हरियाली, सुन्दरता |
कवितामा ‘मेघ’, ‘पृथ्वी’, ‘बिजुली’ नाम हुन्। ‘सरम’ (लाज) भाववाचक र ‘जन्ती’, ‘ताँती’ समूहवाचक नाम हुन्।
सर्वनाम
नाम बारम्बार दोहोरिँदा बोली नमिठो हुन्छ: ‘बिजुली चम्की, बिजुली लुकी, बिजुलीलाई लाज लाग्यो।’ यसको सट्टा ‘बिजुली चम्की, ऊ लुकी, उसलाई लाज लाग्यो’ भनिन्छ। नामको सट्टामा आउने शब्दलाई सर्वनाम भनिन्छ।
| सर्वनामका प्रकार | काम | उदाहरण |
|---|---|---|
| पुरुषवाचक | बोल्ने (प्रथम पुरुष), सुन्ने (द्वितीय पुरुष) र अरू (तृतीय पुरुष) जनाउने | म, हामी; तँ, तिमी, तपाईँ, हजुर; ऊ, उनी, उहाँ, ती |
| निजवाचक | काम गर्ने आफैँलाई जनाउने | आफू, आफैँ |
| दर्शकवाचक | नजिक वा टाढाको कुरा देखाउने | यो, यी, त्यो, ती |
| प्रश्नवाचक | प्रश्न सोध्ने | को, के, कुन |
| सम्बन्धवाचक | दुई वाक्यलाई सम्बन्धित गराउने | जो, जे, जुन (… त्यो) |
| अनिश्चयवाचक | निश्चित नभएको व्यक्ति वा वस्तु जनाउने | कोही, केही |
आदरअनुसार सर्वनाम फरक हुन्छन्: तँ (आदर नभएको), तिमी (सामान्य आदर), तपाईँ (आदर), हजुर (उच्च आदर)। तृतीय पुरुषमा पनि ऊ, उनी, उहाँ र मौसुफ आदरको तहअनुसार प्रयोग हुन्छन्।
‘सबै प्राणीलाई उहाँले खुवाउनुभयो’ वाक्यमा सर्वनाम कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
विशेषण
‘रातो पगरी’, ‘सात रङ’, ‘धेरै पानी’, ‘त्यो पहाड’: यहाँ रातो, सात, धेरै, त्यो शब्दले नामको विशेषता बताएका छन्। नामको गुण, सङ्ख्या, परिमाण वा कुन भन्ने कुरा बताउने शब्दलाई विशेषण भनिन्छ। विशेषणले विशेषता बताएको नामलाई विशेष्य भनिन्छ: ‘रातो पगरी’ मा ‘रातो’ विशेषण र ‘पगरी’ विशेष्य।
| विशेषणका प्रकार | के बताउँछ (सोधेर चिन्ने) | उदाहरण |
|---|---|---|
| गुणबोधक | कस्तो? रङ, रूप, स्वभाव | रातो, हरियो, सुन्दर, मखमली, लजालु |
| सङ्ख्याबोधक | कति ओटा? कतिऔँ? | एक, छ, सत्र; पहिलो, तेस्रो |
| परिमाणबोधक | कति? नाप, तौल, मात्रा | धेरै, थोरै, सबै, सारा, एक माना |
| सार्वनामिक | कुन? (सर्वनामबाट बनेको, नामअघि आउने) | यो, त्यो, यी, ती, कुन, मेरो |
विशेषणको रूप विशेष्यको लिङ्ग र वचनअनुसार बदलिन सक्छ: रातो पगरी, राम्री दुलही (स्त्रीलिङ्ग), हरिया पहाड (बहुवचन)। -ओ मा टुङ्गिने विशेषण यसरी बदलिन्छन्; सुन्दर, मखमली जस्ता विशेषण भने बदलिँदैनन्।
‘इन्द्रेनीका सात रङ’ मा ‘सात’ कुन प्रकारको विशेषण हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
तलका वाक्यमा हरेक शब्द कुन पद हो, आफैँ चिनाएर हेर्नुहोस्:
अभ्यास: व्याकरण
पाठ्यपुस्तकमा विजय र विनयबारेको अनुच्छेदमा रातो रङ लगाइएका शब्दमध्येबाट नाम, सर्वनाम र विशेषण पहिचान गर्नुहोस्।
(रातो रङ लगाइएका शब्द: विजय, विनय, साथी, उनीहरू, एउटै, आफू, तिमी, सम्बोधन, घर, बझाङ, बुबा, नेपाली, विषय, जोहो, दुःख, उहाँ, आधुनिक, व्यवसायमुखी)
उत्तर
पाठ्यपुस्तकको मुस्ताङबारेको अनुच्छेद (‘हिमाली जिल्ला मुस्ताङमा…’ बाट सुरु हुने) बाट नाम, सर्वनाम र विशेषण शब्दको अलग अलग सूची बनाउनुहोस्।
उत्तर
‘मेघ बिजुली विवाह’ कवितामा प्रयोग भएका मध्ये पाँच पाँचओटा नाम र विशेषण शब्द लेख्नुहोस्।
उत्तर
चार चारओटा सर्वनाम र विशेषण शब्द पर्ने गरी मामाघर जाँदाको अनुभव समेटेर अनुच्छेद तयार पार्नुहोस्।
नमुना अनुच्छेद (सर्वनाम गाढा अक्षरमा, विशेषण छड्के अक्षरमा)
वर्णविन्यास: ह्रस्व इकार
बोल्दा इ र ई उस्तै सुनिन्छन्, तर लेख्दा नियम मान्नुपर्छ। ह्रस्व इकार कहाँ लेखिन्छ भन्ने मुख्य नियम:
- तद्भव र आगन्तुक शब्दको सुरु र बिचमा प्रायः ह्रस्व इ हुन्छ: बिजुली, बिहान, किताब, चिसो, सजिलो, पसिहाल्नु।
- तत्सम शब्दमा संस्कृतकै रूप रहन्छ: विवाह, विधि, गति, किरण, निशा, गिरि, पश्चिम।
- अव्ययको अन्त्यमा ह्रस्व इ हुन्छ: पनि, पछि, माथि, भोलि, आदि, खालि।
- मुख्य क्रियापदमा ह्रस्व इ हुन्छ: भइन्, गरिन्, लुकिन्; कर्मवाच्यको इ मा पनि: गरियो, भनिन्छ।
- -इलो, -इक, -इत जस्ता प्रत्यय लाग्दा: रसिलो, सजिलो, आधुनिक, भौगोलिक, मुखरित।
तलकामध्ये शुद्ध वर्णविन्यास भएको वाक्य कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास: वर्णविन्यास
पाठ्यपुस्तकमा दिइएको अनुच्छेद (‘मेरो विद्यालय भोलि बिहान…’ बाट सुरु हुने) मा शब्दको सुरु, बिच र अन्तिममा ह्रस्व इकार लागेका शब्द पहिचान गर्नुहोस्।
उत्तर
‘मेघ बिजुली विवाह’ कविताबाट शब्दको सुरु, बिच र अन्तिममा ह्रस्व इकार लागेका शब्द पहिचान गर्नुहोस्।
उत्तर
सिर्जना र परियोजना कार्य
अधुरो कविता पूरा गर्ने तरिका
१. दिइएका पङ्क्ति ठुलो स्वरले पढ्नुहोस् र तिनको लय सुन्नुहोस्: पङ्क्तिमा कति अक्षर छन्, अन्त्यमा कुन ध्वनि मिल्छ (फूलबारी–फूलबारी, फुल्ने–फुल्ने)।
२. खाली ठाउँमा अर्थ र लय दुवै मिल्ने शब्द राख्नुहोस्। फूलबारीमा के देखिन्छ, के सुनिन्छ, कस्तो गन्ध आउँछ: फूलका नाम, रङ, पुतली, भमरा, बास्ना।
३. नयाँ अनुच्छेद (ख) मा भाव अघि बढाउनुहोस्: पहिलो अंशमा फूलबारीको रूप आयो भने दोस्रोमा त्यसको स्याहार, त्यसले दिने खुसी वा सन्देश राख्नुहोस्।
४. पङ्क्तिको लम्बाइ उस्तै राख्नुहोस् र दोस्रो र चौथो पङ्क्तिको अन्त्यमा मिल्ने ध्वनि राख्नुहोस्।
दिइएको ‘क’ र ‘ख’ को अंशमा आवश्यकताअनुसार पद, पदावली र पङ्क्ति राखी ‘फूलबारी’ कविता रचना गर्नुहोस्:
- क.ढकमक्क फूल फुल्ने हाम्रो फूलबारी / सयपत्री फूल फुल्ने …… / मखमली …… फूलबारी / रङ्गीचङ्गी …… फूल ……
- ख.(चार पङ्क्ति आफैँ लेख्नुहोस्।)
नमुना कविता
पुस्तकका सबै प्रश्नको अभ्यास गर्नुहोस्; नमिलेका प्रश्न छुट्टै देखिन्छन् →
परीक्षामा
‘ती पहाड हरिया छन्’ वाक्यमा ‘ती’ को पदवर्ग के हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
‘मेघ बिजुली विवाह’ कविताको मुख्य अलङ्कार र छन्दबारे कुन भनाइ ठिक हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
यो पाठ्यपुस्तकको सहायक सामग्री हो, पाठ्यपुस्तकको सट्टा होइन। विद्यालयमा पढाइने पुस्तक नै पढ्नुहोस् र कुनै कुरा फरक परे शिक्षकको कुरा मान्नुहोस्। गल्ती भेटे हामीलाई भन्नुहोस्।