बजारबाट ल्याएको काउली हेर्दा राम्रो देखिन्छ, तर त्यसमा कति पटक विषादी छर्किएको थियो, कसैलाई थाहा हुँदैन। घरछेउमै दुई चार सुर्का बनाएर साग, मुला, केराउ र खुर्सानी फलाउने हो भने? भान्सामा ताजा तरकारी आउँछ, खर्च घट्छ, र के खाइँदै छ भन्ने कुरा आफैँलाई थाहा हुन्छ।
‘करेसाबारी’ एउटा वस्तुपरक निबन्ध हो। यसले घरनजिकको सानो जग्गामा तरकारी कसरी फलाउने भन्ने कुरा क्रमैसँग बताउँछ: जग्गा कसरी बाँड्ने, कुन बाली कहाँ लगाउने, कुन मौसममा के रोप्ने, मल, पानी र गोडमेल कसरी गर्ने, बाली हेरफेर र मल्चिङ किन गर्ने, अनि किराबाट जोगाउन घरमै वानस्पतिक विषादी कसरी बनाउने। अन्त्यमा यसले करेसाबारीका फाइदा गन्दै ‘घर घरमा करेसाबारी’ को आह्वान गर्छ।
यस एकाइमा निबन्धको अर्थ अनुच्छेद अनुच्छेद गरी बुझिन्छ, करेसाबारीको नक्सा र तरकारीका मौसम हेरिन्छन्, विभिन्न क्षेत्रका पारिभाषिक शब्द चिनिन्छन्, पाठका सबै अभ्यासको उत्तर दिइन्छ, अनुच्छेदको संरचना र शीर्ष वाक्य सिकिन्छ, अव्ययका पाँच पदवर्ग (नामयोगी, क्रियायोगी, संयोजक, निपात र विस्मयादिबोधक) र ह्रस्व उकारका नियम सिकिन्छन्, अनि ‘व्यावसायिक कृषि’ मा नमुना निबन्ध दिइन्छ।
निबन्ध पढ्नुअघि
वस्तुपरक निबन्ध
कुनै एउटा विषयमा लेखकले आफ्ना विचार, जानकारी वा अनुभव गद्यमा क्रमैसँग प्रस्तुत गर्ने रचना निबन्ध हो। निबन्धका तीन भाग हुन्छन्: विषयको परिचय दिने आदि भाग (भूमिका), विषयलाई विभिन्न पक्षबाट खोल्दै उत्कर्षमा पुर्याउने मध्य भाग र विचार टुङ्ग्याउने अन्त्य भाग (निष्कर्ष)। त्यसैले निबन्धमा कम्तीमा तीन अनुच्छेद हुन्छन्; विषय ठुलो भए मध्य भागका अनुच्छेद बढ्दै जान्छन्।
निबन्ध मुख्य गरी दुई किसिमका हुन्छन्। तथ्य र जानकारीलाई केन्द्रमा राखेर औपचारिक भाषामा लेखिने निबन्ध वस्तुपरक हो; लेखकको आफ्नै अनुभव, भावना र दृष्टिलाई केन्द्रमा राखेर ‘म’ को प्रयोग गर्दै लेखिने निबन्ध आत्मपरक हो।
‘करेसाबारी’ वस्तुपरक निबन्ध हो: यसमा लेखकको व्यक्तिगत अनुभव छैन, ‘म’ आउँदैन, कृषिका पारिभाषिक शब्द धेरै छन्, र विषयलाई भूमिका, विस्तार र निष्कर्षको क्रममा राखिएको छ। यसका धेरै वाक्य ‘गर्नुपर्छ’, ‘लगाउनुपर्छ’, ‘उपयुक्त हुन्छ’ मा टुङ्गिन्छन्, किनकि यसले काम गर्ने तरिका सिकाउँछ।
तलकामध्ये कुन कुराले ‘करेसाबारी’ वस्तुपरक निबन्ध हो भन्ने देखाउँछ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
करेसो र करेसाबारी
घर बनाएपछि र आँगन छुट्याएपछि घरवरिपरि बाँकी रहने जग्गालाई करेसो भनिन्छ। त्यही करेसोमा तरकारी फलाइने सानो बारी करेसाबारी हो। गाउँमा यो घरको पछिल्तिर वा दायाँबायाँ हुन्छ; सहरमा जग्गा नभए करेसाबारी बोरा, गमला वा कौसीमा सर्छ। कौसीमा माटो, गमला र कम्पोस्ट राखेर गरिने तरकारी खेतीलाई कौसी खेती भनिन्छ।
निबन्ध, अनुच्छेद अनुच्छेद गरी
निबन्धमा नौ अनुच्छेद छन्। पहिलो अनुच्छेद भूमिका हो; दोस्रोदेखि आठौँसम्म करेसाबारी गर्ने तरिका क्रमैसँग आउँछ; नवौँ अनुच्छेद निष्कर्ष हो।
अनुच्छेद १: करेसाबारी किन?
निबन्ध दुई परिभाषाबाट सुरु हुन्छ: घर र आँगनले ओगटेर बाँकी रहेको जग्गा करेसो हो, र घरनजिकको सानो जग्गामा विभिन्न तरकारी फलाइने बारी करेसाबारी हो। अहिले धेरैजसो भान्सामा पाक्ने तरकारी बजारबाट आउँछ, र बजारको तरकारी प्रायः व्यावसायिक खेतीबाट आउँछ, अर्थात् बेच्नकै लागि ठुलो परिमाणमा गरिने खेतीबाट। यस्तो खेतीमा रासायनिक मल र कीटनाशक औषधी प्रयोग हुन्छन्, र तिनका अंश तरकारीसँगै हाम्रो शरीरमा पुग्छन्।
लेखक यसलाई स्वास्थ्यसँग जोड्छन्: क्यान्सर, मिर्गौला र मुटुका रोग देखिनुमा विषाक्त सागसब्जी पनि एउटा कारण हो भन्ने उनको चिन्ता छ। त्यसैले विषादी नभएको तरकारी खान घरमै तरकारी फलाउनुपर्छ। आफ्नो ठाउँको भूगोल र मौसम सुहाउने बालीका जात रोज्नुपर्छ। यसरी ताजा, गुणस्तरीय र अर्गानिक (रासायनिक मल र विषादीबिना, प्राकृतिक मलले फलाइएको) तरकारीले परिवारको आवश्यकता पूरा हुन्छ। हरियो तरकारी फलेको बारीले घर पनि सुन्दर देखिन्छ र वातावरण पनि सफा हुन्छ। त्यसैले लेखक यो काम अभियान बनाएर हरेक घरबाट सुरु गर्न सुझाउँछन्।
पहिलो अनुच्छेदअनुसार करेसाबारी गर्नुपर्ने मुख्य कारण के हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अनुच्छेद २: जग्गा कसरी मिलाउने?
यो अनुच्छेद करेसाबारीको रेखाङ्कन (जग्गामा कुन भाग केका लागि भनेर खाका कोर्ने काम) र व्यवस्थापनबारे छ। करेसाबारीले खाली जग्गा सदुपयोग हुन्छ; भान्साबाट निस्कने फोहोर पानी र कुहिने फोहोर फेरि काम लाग्छ, जसले वातावरणको सन्तुलनमा सघाउँछ।
त्यसपछि लेखक काम क्रमैसँग गन्छन्:
- क.जग्गामा पर्खाल वा बाँसको बारबन्देज गर्ने, ताकि कुखुरा, बाख्रा र गाईवस्तु नपसून्।
- ख.एउटा निश्चित ठाउँमा खाडल खनेर कम्पोस्ट मल बनाउने।
- ग.नर्सरी (बेर्ना हुर्काउने ठाउँ) का लागि घाम लाग्ने अर्थात् पाहारिलो ठाउँ छुट्याउने।
- घ.जग्गालाई ससाना सुर्का (लाम्चा गरा) मा बाँड्ने र सुर्काका बिचमा हिँड्ने बाटो राख्ने।
- ङ.बार लगाएको छेउकुनामा लहरे तरकारी लगाउने: बर्खामा फर्सी, लौका, घिरौँला, करेला, बोडी र हिउँदमा सिमी, केराउ। लहरा बारमै चढ्ने भएकाले थाँक्रा गाड्नु पर्दैन।
- च.सुर्काको आली (छेउको डिल) मा जरे तरकारी र बिचमा मौसमअनुसारका तरकारी लगाउने।
यसरी हरेक इन्च जग्गा काम लाग्छ: थोरै जग्गाबाट धेरै उत्पादन हुन्छ।
अनुच्छेद ३: थोरै जग्गाबाट धेरै उत्पादन
यो अनुच्छेद पनि जग्गाकै व्यवस्थापनबारे हो, तर यसको केन्द्रमा उत्पादन बढाउने उपाय छन्:
- घुसुवा बाली: एउटा मुख्य बाली भएकै ठाउँमा बिचबिचमा अर्को तरकारी रोप्ने। पहिलेको बाली टिपेर हटाउने बेलासम्म नयाँ बाली तयार भइसक्छ, त्यसैले जग्गा कहिल्यै खाली हुँदैन।
- समय अगिपछि पारेर रोप्ने: एकै पटक पाक्ने तरकारी (जस्तै साग) सबै एकै दिन नरोपी केही दिनको फरकमा थोरै थोरै रोप्ने। यसो गर्दा कहिले खाइनसक्ने गरी धेरै, कहिले केही नहुने अवस्था आउँदैन; तरकारी नियमित आइरहन्छ।
- खाडलवरिपरि: कम्पोस्ट खाडलको वरिपरि मुला, गाजर जस्ता जरेबाली लगाउन सकिन्छ। खाडलवरिपरि लहरे बाली लगाए त्यसले खाडल ढाक्छ र कम्पोस्ट मलको संरक्षण गर्छ।
- किरा भगाउने बाली: लसुन, प्याज र पुदिनाको कडा गन्धले अरू बालीलाई पनि किराबाट जोगाउँछ।
अनुच्छेदको अन्तिम वाक्यले दोस्रो र तेस्रो अनुच्छेदको सार दिन्छ: बारमा लहरे तरकारी, ड्याङमा जरेबाली र बाटाछेउमा केराउ जस्ता कोसेबाली लगाए ठाउँको राम्रो प्रयोग र व्यवस्थापन हुन्छ। यसलाई नक्सामा हेरौँ:
‘घुसुवा बाली’ भनेको के हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अनुच्छेद ४: माटो तयार पार्ने र बिउ रोप्ने
करेसाबारी गर्नेले खेतीको प्रविधि र तरकारीका जात दुवै चिन्नुपर्छ। यो अनुच्छेदमा जग्गा तयार पार्नेदेखि बिउ रोप्नेसम्मका काम छन्:
- जग्गालाई राम्ररी खनजोत गरेर माटो खुकुलो र बुरबुराउँदो (धुलो जस्तो फुस्रो) बनाउने।
- सकेसम्म जङ्गलको माथिल्लो तहको माटो ल्याएर माटामा प्राङ्गारिक पदार्थ (कुहिएका पात, गोबर आदि) बढाउने।
- माटो चिम्ट्याइलो (टाँसिने, चिप्लो) छ भने त्यसमा प्रशस्त प्राङ्गारिक मल मिसाउने, ताकि त्यो खुकुलो होस्।
- खन्दा पुरानो बालीका अवशेष (डाँठ, पात, जरा) माटामुनि पुरिदिने; ती कुहिएर बिरुवाको खाना बन्छन्।
तरकारी रोप्ने दुई तरिका छन्:
| कसरी रोपिन्छ | तरकारी |
|---|---|
| बिउ सिधै बारीमा छरेर | बोडी, केराउ, मुला, गाजर, मेथी, पालुङ्गो, चम्सुर |
| पहिले नर्सरीमा बेर्ना हुर्काएर, अनि बारीमा सारेर | बन्दा, काउली, गोलभेँडा, भन्टा, खुर्सानी, प्याज, रायो |
नर्सरीमा मौसमअनुसारका बिउ रोप्नुपर्छ। मसिना बिउलाई धेरै गहिरो पुर्नुहुँदैन। बालीअनुसार माथिबाट छापो (घाँसपात) ले छोप्नुपर्छ र बेर्नालाई तुसारो, धेरै वर्षा र चर्को तापबाट जोगाउनुपर्छ।
निबन्धअनुसार तलकामध्ये कुन तरकारी नर्सरीमा बेर्ना हुर्काएर रोपिन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अनुच्छेद ५: तरकारीका तीन मौसम
यो निबन्धको सबैभन्दा छोटो अनुच्छेद हो। यसले रोप्ने र टिप्ने समयका आधारमा तरकारीलाई तीन समूहमा बाँड्छ:
| समूह | बिउ वा बेर्ना रोप्ने | उत्पादन लिने | विशेषता |
|---|---|---|---|
| हिउँदे | भदौदेखि असोज | कात्तिकदेखि माघ | चिसो मौसम र छोटो दिन चाहिन्छ |
| बसन्ते | पुसदेखि फागुन | फागुनदेखि जेठ | जाडो सकिँदै गर्दा रोपिन्छ |
| बर्खे | वैशाखदेखि असार | असारदेखि भदौ | लामो वर्षा सहन सक्छ |
तर आजकल बेमौसमी खेती पनि हुन्छ: प्लास्टिकको घर (टनेल) मा वा अर्कै उचाइको ठाउँमा जुनसुकै मौसममा जुनसुकै तरकारी फलाइन्छ।
असोजमा बेर्ना सारेर पुसमा टिपिएको काउली कुन समूहको तरकारी हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अनुच्छेद ६: मल, पानी र गोडमेल
करेसाबारीमा तीन काममा विशेष ध्यान चाहिन्छ: मलखाद, सिँचाइ र गोडमेल।
मल: माटो कति मलिलो छ र कुन बाली लगाइँदै छ, त्यसअनुसार मल हाल्नुपर्छ। बिरुवालाई धेरै चाहिने तीन तत्त्व हुन्: नाइट्रोजन (पात र डाँठ बढाउँछ), फस्फोरस (जरा, फूल र फल बनाउँछ) र पोटास (जरा र कन्द भरिलो बनाउँछ, रोगसँग लड्ने शक्ति दिन्छ)। तरकारीको किसिमअनुसार कुन तत्त्व बढी चाहिन्छ:
| तरकारीको किसिम | उदाहरण | बढी चाहिने |
|---|---|---|
| पात खाने | रायो, स्विसचार्ड, पालुङ्गो, बन्दा, ब्रोकाउली | नाइट्रोजन |
| फल खाने | फर्सी, काँक्रो, खुर्सानी, गोलभेँडा, भन्टा, खरबुजा | फस्फोरस |
| कोसे | बोडी, सिमी, केराउ, भटमास, बकुल्ला | फस्फोरस; नाइट्रोजन थोरै मात्र (जराले आफैँ जुटाउँछ) |
| जरे र कन्द | मुला, गाजर, सलगम, आलु, लसुन, प्याज | पोटास |
कोसेबालीको जरामा ससाना गिर्खा हुन्छन्। तिनमा बस्ने राइजोबियम नामका जीवाणुले हावाको नाइट्रोजन लिएर बिरुवाले प्रयोग गर्न सक्ने रूपमा बदलिदिन्छन्। त्यसैले कोसेबालीलाई सुरुमा थोरै नाइट्रोजन भए पुग्छ; बरु गिर्खा बन्न र कोसा लाग्न फस्फोरस बढी चाहिन्छ। कोसेबाली टिपेपछि जरा माटामै छाडे त्यसपछि लगाइने बालीले पनि नाइट्रोजन पाउँछ।
पानी: तरकारीमा पानीको मात्रा धेरै हुन्छ, त्यसैले पानी नपाए ती छिट्टै ओइलाउँछन् र सुक्छन्। यी बेलामा पानी नभई हुँदैन: बिउ उम्रने बेला, बेर्ना सारेपछि, मल हालेलगत्तै, गोडमेलपछि नयाँ कलिला डाँठ (डुकु) पलाउँदा, अनि फूल फुल्ने र दाना लाग्ने बेला। बेर्ना सारेपछि कम्तीमा एक हप्तासम्म नियमित पानी दिनुपर्छ, किनकि सारिएको बेर्नाको जरा नयाँ माटामा बसिसकेको हुँदैन।
गोडमेल: बिरुवावरिपरिको झारपात उखेल्ने र माटो खोस्रने काम नियमित गर्नुपर्छ। यसले दुई फाइदा दिन्छ: बालीले मल र पानी झारसँग बाँड्नु पर्दैन, र माटो खुकुलो हुन्छ।
निबन्धअनुसार तलकामध्ये कुन बेला बिरुवालाई पानी दिनैपर्ने बेला होइन?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अनुच्छेद ७: बाली हेरफेर र मल्चिङ
राम्रो करेसाबारीका लागि दुई अरू उपाय लेखक वाञ्छनीय (गर्नैपर्ने खालका) मान्छन्।
बाली हेरफेर: एउटै बारीमा मौसमपिच्छे फरक बाली लगाउने अभ्यास। उदाहरण: एक मौसम मुला लगाएको सुर्कामा अर्को मौसम फर्सी वा साग, र साग लगाएको सुर्कामा मुला वा गाजर। सधैँ एउटै ठाउँमा एउटै बाली लगाए माटाको गुणस्तर घट्छ। किन? हरेक बालीले माटाबाट आफूलाई चाहिने तत्त्व बढी तान्छ, त्यसैले एउटै बाली लगाइरहँदा माटाको एउटै तत्त्व सकिँदै जान्छ। अनि त्यो बालीमा लाग्ने किरा र रोग माटामै बसेर वर्षैपिच्छे बढ्छन्। बाली फेरिए किराले आफ्नो खाना पाउँदैन।
मल्चिङ: बिरुवाको फेदवरिपरि घाँस, पराल वा पातपतिङ्गरले माटो ढाक्ने काम। यसले माटाको चिस्यान उड्न दिँदैन। यसका लागि गाउँमै पाइने धुस्नु (परालका टुक्राटाक्री) र पातपतिङ्गर प्रयोग गर्न सकिन्छ। ढाकेको माटामा झार पनि कम उम्रन्छ, र ढकनी कुहिएर पछि मल बन्छ।
साग लगाएको सुर्कामा अर्को मौसम फेरि साग नै लगाउनुभन्दा मुला लगाउनु किन राम्रो हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अनुच्छेद ८: बाली संरक्षण र घरमै बनाइने विषादी
करेसाबारीमा किरा र रोगबाट बाली जोगाउन सजग (सचेत) हुनुपर्छ। लेखक रासायनिक कीटनाशकको सट्टा वानस्पतिक विषादी सुझाउँछन्: तिता, टर्रा वा कडा गन्ध आउने बोटबिरुवालाई मलमूत्रमा कुहाएर बनाइने झोल। यसका लागि गाउँमै पाइने तितेपाती, निम, सिस्नु, मेवा, असुरो, धतुरो, बकाइनो, खिर्रो, बोझो, टिमुर, खुर्सानी, सिमली आदि प्रयोग गर्न सकिन्छ।
बनाउने तरिका:
१. यी बिरुवाका पात र मुन्टा (टुप्पाका कलिला भाग) जम्मा गरेर ससाना टुक्रा पार्ने।
२. टुक्रालाई ड्रमको दुई तिहाइ भागसम्म भर्ने।
३. बाँकी भागमा गहुँत (गाईको पिसाब) भर्ने र हावा नपस्ने गरी बिर्कोले कसेर बन्द गर्ने।
४. ड्रमलाई घाम लाग्ने ठाउँमा, मौसमअनुसार २५ देखि ३५ दिनसम्म राख्ने।
५. राम्ररी कुहिएपछि झोल छानेर पानीमा मिसाउने: सानो बिरुवाका लागि १ भाग झोलमा १० भाग पानी, ठुलो बिरुवाका लागि १ भाग झोलमा ६ भाग पानी।
६. वर्षायाममा दुई दिन र हिउँदमा चार दिनको फरकमा छर्ने।
यति गर्दा पनि रोग वा किराले छाडेन भने रोग र किराको किसिम हेरेर कृषि प्राविधिकसँग सल्लाह लिनुपर्छ।
सानो बिरुवामा छर्न ४ गिलास पानी लिइयो भने कति झोल मिसाउनुपर्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अनुच्छेद ९: करेसाबारीका फाइदा
अन्तिम अनुच्छेद निबन्धको निष्कर्ष हो। करेसाबारीले घर सेरोफेरो (घरवरिपरि) को जग्गाको सदुपयोग हुन्छ। लेखक भान्साको एउटा चित्र देखाउँछन्: चुलामा दिउरी वा ताप्के बसाल्ने बेलामा बारीबाट टपाटप तरकारी टिपेर, केलाएर तुरुन्तै मिठा परिकार पकाउन सकिन्छ।
त्यसपछि उनी फाइदा गन्छन्:
- क.महँगो र विषादीयुक्त तरकारी किन्नुपर्दैन।
- ख.आफ्नै मिहिनेत र पसिनाको तरकारीको स्वाद बेग्लै हुन्छ।
- ग.बारीमा काम गर्दा व्यायाम, मनोरञ्जन र समयको सदुपयोग हुन्छ।
- घ.तरकारी किन्ने खर्च बच्छ, र बढी भएको तरकारी बेचेर आम्दानी हुन्छ।
- ङ.ताजा र विषादीरहित तरकारी खाँदा विभिन्न रोगबाट बचिन्छ।
निबन्ध एउटा नारामा टुङ्गिन्छ: ‘घर घरमा करेसाबारी, खाऔँ ताजा तरकारी’। लेखक यसलाई अभियानकै रूपमा अगि बढाउन आग्रह गर्छन्। पहिलो अनुच्छेदको ‘अभियान’ अन्तिम अनुच्छेदमा फर्केर आएको छ: निबन्ध जहाँबाट सुरु भयो, त्यहीँ बाँधिएर टुङ्गियो।
अन्तिम अनुच्छेदमा नभनिएको फाइदा कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
निबन्धको विश्लेषण
विषयवस्तु र सन्देश
निबन्धको विषय घरनजिकको सानो जग्गामा तरकारी खेती हो। यसको मूल सन्देश हो: आफूलाई चाहिने ताजा, विषादीरहित तरकारी आफैँ फलाऔँ। यसले स्वास्थ्य, खर्चको बचत, वातावरणको सन्तुलन र आत्मनिर्भरता चारै कुरा एकसाथ जोड्छ। निबन्ध भाषणमा मात्र सीमित छैन: यसले जग्गा बाँड्नेदेखि विषादी बनाउनेसम्मको काम यति विस्तारमा बताउँछ कि पढेपछि साँच्चै बारी सुरु गर्न सकिन्छ।
संरचना
| भाग | अनुच्छेद | के छ |
|---|---|---|
| आदि (भूमिका) | १ | करेसो र करेसाबारीको परिचय, बजारको तरकारीको समस्या, करेसाबारीको आवश्यकता |
| मध्य (विस्तार) | २ र ३ | जग्गाको रेखाङ्कन र व्यवस्थापन, थोरै जग्गाबाट धेरै उत्पादन |
| ४ | माटो तयार पार्ने, सिधै रोप्ने र नर्सरीबाट सार्ने तरकारी | |
| ५ | हिउँदे, बसन्ते र बर्खे तरकारी | |
| ६ | मलखाद, सिँचाइ र गोडमेल | |
| ७ | बाली हेरफेर र मल्चिङ | |
| ८ | बाली संरक्षण र वानस्पतिक विषादी | |
| अन्त्य (निष्कर्ष) | ९ | फाइदा र ‘घर घरमा करेसाबारी’ को आह्वान |
मध्य भागको क्रम पनि सोचेर मिलाइएको छ: पहिले जग्गा, अनि माटो र बिउ, अनि मौसम, अनि हेरचाह, अनि सुरक्षा। बारी सुरु गर्ने मान्छेले जुन क्रममा काम गर्छ, निबन्ध पनि त्यही क्रममा अघि बढ्छ।
भाषा र शैली
- पारिभाषिक शब्द धेरै छन्: घुसुवा बाली, बाली हेरफेर, मल्चिङ, नर्सरी, कम्पोस्ट, प्राङ्गारिक, उत्पादकत्व, वानस्पतिक विषादी। धेरैको परिभाषा निबन्धमै दिइएको छ।
- निर्देशनात्मक वाक्य: ‘गर्नुपर्छ’, ‘लगाउनुपर्छ’, ‘उपयुक्त हुन्छ’ जस्ता क्रियापदले पाठकलाई के गर्ने भनेर सिकाउँछन्।
- सूची र उदाहरण: हरेक कुरामा तरकारीका नाम गनिएका छन्, जसले सामान्य नियमलाई ठोस बनाउँछ।
- स्थानीय शब्द: करेसो, सुर्को, थाँक्रो, ड्याङ, धुस्नु, दिउरी, ताप्के जस्ता गाउँका शब्दले निबन्धलाई नेपाली किसानको जीवनसँग जोड्छन्।
- नारा: अन्त्यको ‘घर घरमा करेसाबारी, खाऔँ ताजा तरकारी’ लयात्मक छ, सजिलै सम्झिन्छ।
शब्दभण्डार
कठिन शब्दको अर्थ
पाठमा आएका कठिन शब्द र तिनका अर्थ तल छन्। रेखाङ्कित शब्दमा थिच्दा नेपाली शब्द मा त्यसको अङ्ग्रेजी अर्थ, नेपाली अर्थ र उदाहरण देखिन्छ।
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| करेसो | घर र आँगनले ओगटेर बाँकी रहेको घरनजिकको जग्गा |
| प्रजाति | प्राणी वा वनस्पतिका प्रमुख जातिको कुनै शाखा |
| प्राङ्गारिक | पातपतिङ्गर, गोबर आदि कुहाएर बनाइएको |
| रेखाङ्कन | काम सुरु गर्नुअघि रेखा कोरेर तयार पारिने खाका |
| बारबन्देज | जग्गा जोगाउन र वस्तुभाउ पस्न नदिन बार लगाउने काम |
| पाहारिलो | घाम लाग्ने; घमाइलो |
| सुर्को | खेतबारीको लाम्चो गरो |
| आली | गरा वा सुर्काको छेउको डिल |
| ड्याङ | तरकारी रोप्न माटो उठाएर बनाइएको लाम्चो गरो |
| थाँक्रो | काँक्रो, घिरौँला आदिका लहरा चढ्न भुइँमा गाडिने काठ वा हाँगो |
| घुसुवा बाली | मुख्य बाली भएकै ठाउँमा बिचबिचमा रोपिने अर्को बाली |
| चिम्ट्याइलो | टाँसिने खालको (माटो) |
| अवशेष | प्रयोगपछि बाँकी रहेको वस्तु |
| बेर्ना | रोप्न वा सार्न तयार भएको सानो बिरुवा |
| छापो | भर्खर रोपेको बिउ र जमिन ढाक्न बिछ्याइने घाँसपात |
| तुसारो | जाडोमा घाँसपातमा जमेर सेतो देखिने शीत |
| उत्पादकत्व | उत्पादन गर्ने शक्ति |
| डुकु | बिरुवाको नयाँ कलिलो डाँठ |
| वाञ्छनीय | चाहिने खालको; गर्नैपर्ने |
| कन्दमूल | माटामुनि जराका रूपमा फल्ने तरुल, आलु, पिँडालु आदि |
| धुस्नु | परालका टुक्राटाक्री |
| सजग | सचेत, सावधान |
| विषादी | विषयुक्त; किरा मार्न वा भगाउन छर्किने विषालु झोल |
| मुन्टा | बोटबिरुवाका टुप्पाका कलिला भाग |
| गहुँत | गाईको पिसाब |
| सेरोफेरो | कुनै ठाउँको वरिपरिको भाग |
| दिउरी | सानो खालको ताप्के |
| ताप्के | तरकारी पकाइने, बिँड भएको फलामे भाँडो |
प्राविधिक र पारिभाषिक शब्द
कुनै खास क्षेत्रमा निश्चित अर्थमा मात्र चल्ने शब्दलाई पारिभाषिक शब्द भनिन्छ। ‘घुसुवा बाली’ लाई साधारण बोलीमा बुझे जस्तो ‘घुसेको बाली’ भनेर बुझ्न मिल्दैन; कृषिमा यसको एउटै निश्चित अर्थ छ। काम गर्ने तरिका, औजार र प्रविधिसँग जोडिएका यस्ता शब्दलाई प्राविधिक शब्द पनि भनिन्छ।
एउटै शब्द साधारण बोलीमा एउटा अर्थमा र कुनै क्षेत्रमा अर्कै अर्थमा चल्न सक्छ। ‘तारिख’ साधारण बोलीमा मिति हो, तर अदालतमा मुद्दाको सुनुवाइका लागि हाजिर हुनुपर्ने दिन हो। ‘रस’ भान्सामा झोल हो, साहित्यमा पढ्दा वा हेर्दा मनमा जाग्ने भाव।
अभ्यास: शब्दभण्डार
दिइएका शब्द र तिनका अर्थबिच जोडा मिलाउनुहोस्:
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| गुणस्तरीय | सागको एक प्रकार |
| गोडमेल | पानीले चाँडै गलाउन नसक्ने खालको |
| खाडल | कृषिउपज |
| बाली | बोटबिरुवाका वरपर भएका झारपात उखेल्ने वा गोड्ने काम |
| लट्टे | खाल्टो |
| गुणस्तर राम्रो भएको | |
| तरकारी खाइने लहरे फल |
उत्तर
दिइएका विभिन्न क्षेत्रमा प्रयोग हुने प्राविधिक तथा पारिभाषिक शब्द पढ्नुहोस् र तिनका अर्थबारे छलफल गर्नुहोस्:
| क्षेत्र | शब्द |
|---|---|
| कानुन | अधिवक्ता, मुचुल्का, वारेस, तारिख, बिगो, जमानत |
| प्रशासन | दर्ता, चलानी, टिप्पणी, सरुवा, बढुवा, परिपत्र |
| वाणिज्य | आयव्यय, राजस्व, भौचर, बेरुजु, निकासी, फर्स्यौट |
| विज्ञान र प्रविधि | ऊर्जा, संवहन, तापक्रम, यौगिक, विकिरण, जीवाणु |
| वन | कटानी, फँडानी, वृक्षरोपण, निकुञ्ज, आरक्ष, टाँचा |
| शिक्षा | परीक्षा, मूल्याङ्कन, छात्रवृत्ति, पाठ्यक्रम, पृष्ठपोषण |
| साहित्य | रस, छन्द, अलङ्कार, विधा, वाद, दृष्टिविन्दु |
| सञ्चार | प्रसारण, परिसंवाद, इमेल, सम्पादकीय, दूरसञ्चार, समाचारपत्र |
छलफलका लागि अर्थ
‘करेसाबारी’ निबन्धबाट कृषि क्षेत्रमा प्रयोग हुने पाँचओटा पारिभाषिक तथा प्राविधिक शब्द टिपी वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्।
नमुना उत्तर
दिइएका शब्दलाई वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्: आत्मनिर्भर, कम्पोस्ट, नर्सरी, बिउबिजन, रासायनिक
नमुना उत्तर
बोध र अभिव्यक्ति
दिइएका शब्दको शुद्धसँग उच्चारण गर्नुहोस्: अर्गानिक, प्रणाली, बुरबुराउँदो, पालुङ्गो, प्याज, सिँचाइ, जैविक, विषादीयुक्त
उच्चारणका सङ्केत
निबन्धको आदि भागमा विषयवस्तुको परिचय दिइन्छ। मध्य भागमा विषयको विस्तार र उत्कर्ष रहन्छ। अन्तिम भाग निबन्धको निष्कर्ष भागका रूपमा रहन्छ। त्यसैले निबन्ध कम्तीमा तीन अनुच्छेददेखि आवश्यकताअनुसार अनुच्छेद सङ्ख्या बढाई रचना गर्न सकिन्छ। ‘करेसाबारी’ निबन्ध पढी निबन्धको संरचनाका बारेमा तलका प्रश्नको उत्तर भन्नुहोस्:
- क.करेसाबारी निबन्ध कति अनुच्छेदमा संरचित छ?
- ख.निबन्धको दोस्रो अनुच्छेदको आशय के हो?
- ग.वाक्य सङ्ख्याका दृष्टिले छोटो र लामो अनुच्छेद कुन हो?
- घ.निबन्धमा बाली हेरफेरको विषयवस्तु कुन अनुच्छेदमा समावेश गरिएको छ?
- ङ.निबन्धको निष्कर्ष कुन अनुच्छेदमा आएको छ?
उत्तर
तलको निबन्धांश पाठ्यपुस्तकमा पढ्नुहोस् (‘करेसाबारीमा खेती गर्न उपयुक्त हुने गरी मौसमका आधारमा…’ बाट सुरु हुने अनुच्छेद, अर्थात् पाँचौँ अनुच्छेद) र सोधिएका प्रश्नको उत्तर भन्नुहोस्:
- क.अनुच्छेदमा तरकारीलाई कुन कुन प्रकारमा वर्गीकरण गरिएको छ?
- ख.हिउँदे तरकारी बालीका लागि कस्तो मौसम आवश्यक हुन्छ?
- ग.बर्खे तरकारी र बसन्ते तरकारीमा कस्तो भिन्नता पाइन्छ?
- घ.बेमौसमी तरकारी खेतीको चलन किन चलाइएको होला?
उत्तर
दिइएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्:
- क.बाली विविधता भनेको के हो?
- ख.करेसाबारीमा तरकारी लगाउँदा जमिनको व्यवस्थापनमा ध्यान दिनुपर्ने पक्ष उल्लेख गर्नुहोस्।
- ग.वानस्पतिक विषादीको निर्माण र प्रयोग गर्ने तरिका वर्णन गर्नुहोस्।
उत्तर
तलको अनुच्छेद पाठ्यपुस्तकमा पढ्नुहोस् (‘पृथ्वीमा रहेका बोटबिरुवा, कीटपतङ्ग, चराचुरुङ्गी, जनावर र मानिस परस्परमा निर्भर छन्’ बाट सुरु हुने) र सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्:
- क.उत्तर दिनुहोस्:
- अ.प्राणीले बोटबिरुवाबाट के पाउँछन्?
- आ.कस्ता खाना बोटबिरुवाका लागि उत्तम खाना हुन्?
- इ.प्राणी र वनस्पतिबिचको लेनदेन प्रक्रियाले के कुरा बुझाउँछ?
- ई.पर्यावरणीय सन्तुलनका लागि कस्तो उपाय अपनाउनुपर्छ?
- ख.भाषा संरचना पहिचान गर्नुहोस्:
- अ.‘वनस्पति’ र ‘प्रदूषण’ शब्दलाई वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्।
- आ.माथिको अनुच्छेदमा प्रयोग भएका संयोजक शब्द टिपोट गर्नुहोस्।
- इ.‘खेतीपातीका शत्रु किरा, फट्याङ्ग्रा, सुलसुले, मुसा, खरायो, दुम्सी, बाँदरसमेत पर्यावरणीय सन्तुलनका लागि आवश्यक छन्।’ वाक्यबाट नामयोगी पहिचान गर्नुहोस्।
- ई.अनुच्छेदबाट सुरु, बिच र अन्तिममा ह्रस्व उकार लागेर बनेका एक एकओटा शब्द पहिचान गरी लेख्नुहोस्।
उत्तर
व्याख्या गर्नुहोस्: ‘हरियो तरकारी फलेको दृश्यले घरको सौन्दर्य वृद्धि हुन्छ र वातावरण पनि स्वच्छ बन्न पाउँछ।’
नमुना व्याख्या
दिइएका प्रश्नको विवेचनात्मक उत्तर लेख्नुहोस्:
- क.करेसाबारीमा मलखाद प्रयोग, सिँचाइ र गोडमेलका बारेमा पाठमा व्यक्त विषयवस्तुप्रति आफ्ना धारणा व्यक्त गर्नुहोस्।
- ख.करेसाबारीको उपयोगबाट कसरी फाइदा लिन सकिन्छ, आफ्नै शैलीमा चर्चा गर्नुहोस्।
नमुना उत्तर
दिइएको सन्दर्भ पढ्नुहोस् र ‘करेसाबारी’ निबन्धको दोस्रो र तेस्रो अनुच्छेदबाट शीर्ष वाक्य पहिचान गरी लेख्नुहोस्।
उत्तर
पाठ्यपुस्तकले यही प्रश्नसँग अनुच्छेदको परिचय दिएको छ। त्यसलाई यसरी बुझौँ:
एउटै विचार वा भावलाई क्रमैसँग, एउटै प्रवाहमा व्यक्त गर्ने वाक्यको समूह अनुच्छेद हो। अनुच्छेद वर्णनात्मक, आत्मपरक, व्याख्यात्मक वा आख्यानात्मक (घटना सुनाउने) जुन किसिमको भए पनि त्यसका सबै वाक्यलाई एउटै विचारले बाँधेको हुन्छ। अनुच्छेद सानो वा ठुलो जुन भए पनि आफैँमा पूर्ण हुन्छ। यसका तीन भाग हुन्छन्:
| भाग | के आउँछ | ‘करेसाबारी’ को दोस्रो अनुच्छेदमा |
|---|---|---|
| आदि | शीर्ष वाक्य (मुख्य वाक्य): अनुच्छेद केबारे हो भन्ने | जमिनको रेखाङ्कन र व्यवस्थापन महत्त्वपूर्ण हुन्छ। |
| मध्य | सहयोगी वाक्य: शीर्ष वाक्यको विचार पुष्टि गर्ने; त्यसको क्षेत्रबाहिर नजाने | बार, खाडल, नर्सरी, सुर्का, लहरे र जरे तरकारी |
| समापन | निष्कर्ष वाक्य: माथि भनेका कुराको टुङ्गो | यसो गर्दा थोरै जमिनको धेरै उपयोग हुन्छ। |
वर्णनात्मक अनुच्छेदमा कुनै वस्तु, ठाउँ वा दृश्यका तथ्य र विवरण क्रमैसँग राखिन्छन्; यसमा शीर्षक वा विषयवस्तु नै मुख्य हुन्छ।
अनुच्छेदमा ‘सहयोगी वाक्य’ को काम के हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
‘फूलबारी’ शीर्षकमा एउटा वर्णनात्मक अनुच्छेद तयार गर्नुहोस्।
नमुना अनुच्छेद
‘करेसाबारी’ निबन्धको पाँचौँ अनुच्छेदबाट चारओटा बुँदा टिपोट गरी सारांश लेख्नुहोस्।
उत्तर
पाठ्यपुस्तकमा दार्चुलाका धनराज धामीले आफ्नो घर, परिवार र करेसाबारीमा हप्तामा दुई दिन पानी हाल्ने आफ्नो कामबारे लेखेका छन्। त्यो पढ्नुहोस् र घरमा कर्तव्यनिष्ठ भई कुनै काममा संलग्न भएको आफ्नो अनुभव कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
नमुना प्रस्तुति
सुनाइ र बोलाइ
पाठ्यपुस्तकको सुनाइ पाठ ३ एउटा व्यङ्ग्य निबन्ध हो। यसका प्रश्नले देखाउँछन्, यो मेच (कुर्सी) र त्यसमा बस्ने मान्छेबारे हो। सुनाइ पाठ यहाँ सारिएको छैन। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रले यसको रेकर्डिङ सार्वजनिक गरेको छ; त्यो तल सुन्न सकिन्छ। पहिले तलका प्रश्न पढ्नुहोस्, अनि आवश्यक भए दुई तीन पटक सुन्नुहोस्।
सुनाइ पाठ ३ सुन्नुहोस् र उपयुक्त विकल्प छानेर भन्नुहोस्:
- क.निबन्धकारलाई केमा बस्न मन लागेको छ?
- अ.मेच (आ) टेबुल (इ) सुकुल (ई) खाट
- ख.मेचमा बस्ने व्यक्तिमा कुन कुरा हुन्छ?
- अ.चञ्चलता (आ) प्राकृतिकता (इ) स्वाभाविकता (ई) परिवर्तनशीलता
- ग.मेचमा खुट्टा हल्लाएर बस्ने व्यक्तिलाई कस्तो व्यक्तिका रूपमा व्यङ्ग्य गरिएको छ?
- अ.भलादमीका रूपमा (आ) कविका रूपमा (इ) ऋषिमुनिका रूपमा (ई) स्वार्थीका रूपमा
उत्तर कसरी तयार गर्ने
तपाईँलाई कस्तो प्राकृतिक वातावरण मन पर्छ, कक्षामा सुनाउनुहोस्।
नमुना
व्याकरण: अव्यय
अव्यय भनेको के हो?
‘केटा’ बाट केटी, केटाहरू, केटाले बन्छ; ‘जानु’ बाट गयो, जान्छे, जाऊ बन्छ। यिनको रूप लिङ्ग, वचन, कारक र कालअनुसार बदलिन्छ, त्यसैले यी विकारी पद हुन्। तर ‘आज’, ‘र’, ‘माथि’, ‘पो’, ‘आहा’ जहाँ जसरी आए पनि उस्तै रहन्छन्: केटा आज आयो, केटीहरू आज आए। रूप नबदलिने यस्ता पदलाई अव्यय वा अविकारी पद भनिन्छ।
नेपालीमा अव्ययका पाँच पदवर्ग छन्:
| पदवर्ग | के गर्छ | उदाहरण |
|---|---|---|
| नामयोगी | नाम वा सर्वनामपछि आएर अर्को शब्दसँग सम्बन्ध जोड्छ | माथि, तल, भित्र, लागि, सँग, समेत, वरिपरि |
| क्रियायोगी | क्रियाको कहिले, कहाँ, कसरी, कति भन्ने बताउँछ | आज, यहाँ, बिस्तारै, टपक्क, सधैँ |
| संयोजक | शब्द, पदावली वा वाक्य जोड्छ | र, तर, अनि, वा, किनभने, त्यसैले |
| निपात | आफ्नो छुट्टै अर्थ नभई भनाइमा जोड, शङ्का वा भाव थप्छ | नै, पनि, त, पो, नि, रे, क्यारे |
| विस्मयादिबोधक | अचानक जागेको भाव (खुसी, दुःख, घृणा, अचम्म) प्रकट गर्छ | आहा, ओहो, छ्या, कठै, स्याबास |
नामयोगी
नामयोगी नाम वा सर्वनामपछि आउँछ र त्यसलाई वाक्यका अरू शब्दसँग जोड्छ। यो कहिले नाममा सिधै जोडिन्छ (घरभित्र, बाँदरसमेत, मौसमअनुसार), कहिले को, का, की पछि आउँछ (खाडलको वरिपरि, करेसाबारीका लागि)।
| नामयोगी | निबन्धमा |
|---|---|
| वरिपरि | कम्पोस्ट खाडलको वरिपरि मुला लगाउन सकिन्छ। |
| लागि | करेसाबारीका लागि जमिनको रेखाङ्कन महत्त्वपूर्ण हुन्छ। |
| अनुसार | मौसमअनुसार तरकारी लगाउनुपर्छ। |
| सँगै | मुख्य बालीसँगै सहायक बाली लगाउन सकिन्छ। |
| मुनि | अवशेषलाई माटामुनि पुरिदिनुपर्छ। |
| समेत | अन्य बालीलाई समेत किराबाट जोगाउन सकिन्छ। |
‘अवशेषलाई माटामुनि पुरिदिनुपर्छ’ मा नामयोगी कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
क्रियायोगी
क्रियायोगी क्रियापदको विशेषता बताउँछ। ‘कहिले?’, ‘कहाँ?’, ‘कसरी?’, ‘कति?’ भनेर क्रियालाई प्रश्न गर्दा आउने उत्तर क्रियायोगी हुन्छ।
| प्रश्न | क्रियायोगी | वाक्यमा |
|---|---|---|
| कहिले? | आज, भोलि, अहिले, हिजोआज, सधैँ, पहिले | हिजोआज बेमौसमी खेती पनि हुन्छ। |
| कहाँ? | यहाँ, त्यहाँ, माथि, तल, भित्र, बाहिर | उक्लेर माथि जाऊ। |
| कसरी? | बिस्तारै, राम्ररी, सिधै, टपाटप, टपक्क | तरकारी टपाटप टिपेर पकाउन सकिन्छ। |
| कति? | धेरै, थोरै, अलि | मसिनो बिउ धेरै पुर्नुहुँदैन। |
मूल क्रियाअघि आउने असमापिका क्रियाका रूप पनि क्रियायोगी हुन्छन्: -एर (बेर्ना सारएर पानी हाल्नुहोस्), -ई (भात खाई पढ्न जाऊ), -न (लेख्न थाल), -नाले (धेरै पढ्नाले आँखा दुख्यो), -दा (लेख्दा मसी लतपतिँदैन)। यिनले मूल क्रिया कसरी, कहिले वा केका लागि भयो भन्ने बताउँछन्।
‘दिदी बिहान खाडलको वरिपरि मुला रोप्नुहुन्छ।’ मा रेखाङ्कित दुई शब्द क्रमैसँग कुन पदवर्गका हुन्?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
संयोजक
संयोजक दुई शब्द, पदावली वा वाक्यलाई जोड्छ।
| संयोजक | के जोड्छ | उदाहरण |
|---|---|---|
| र, तथा, अनि | थप्दै जोड्छ | मुला र गाजर; मिहिनेत अनि पसिना |
| वा, कि | विकल्प दिन्छ | पर्खाल वा बाँस |
| तर, बरु | उल्टो कुरा जोड्छ | बारी सानो छ तर उत्पादन धेरै छ। |
| त्यसैले, किनभने | कारण र परिणाम जोड्छ | तरकारीमा पानी धेरै हुन्छ, त्यसैले सिँचाइ चाहिन्छ। |
| यदि … भने, जब … तब | सर्त वा समय जोड्छ | जब तिमी लेख्छौ तब खुसी हुने छौ। |
| यसरी | अघिल्ला कुरा समेटेर अर्को वाक्यसँग जोड्छ | यसरी पृथ्वीमा लेनदेनको चक्र घुमिरहन्छ। |
‘भाइ बिस्तारै पानी हाल्छ तर बहिनी मल मिलाउँछे।’ मा ‘तर’ ले के गरेको छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
निपात
निपात को आफ्नै छुट्टै अर्थ हुँदैन, तर त्यसले भनाइमा जोड, शङ्का, अनुरोध, अनिश्चितता जस्ता भाव थप्छ। हटाए वाक्यको मूल अर्थ बदलिँदैन, तर भनाइको रङ बदलिन्छ।
| निपात | के थप्छ | उदाहरण |
|---|---|---|
| नै, पनि, मात्र, चाहिँ | जोड वा छनोट | बारीमा नै फल्छ; साग पनि छ; मात्र होइन |
| त, पो | जोड, कहिले अचम्म | मलाई त थाहा थिएन; काउली पो पलाएछ! |
| रे | अरूबाट सुनेको कुरा | भोलि पानी पर्छ रे। |
| क्यारे, होला | शङ्का | ऊ आयो क्यारे। |
| नि, है, ल, न | अनुरोध, ध्यान खिच्ने, सहमति | छिटो आऊ है; ल जाऊ; बस न |
| खै | अनिश्चितता वा दिक्दारी | खै, के भन्नु! |
| र (वाक्यको अन्त्यमा) | प्रश्न वा अचम्ममा जोड | यस्तो पनि हुन्छ र? |
शब्दमै टाँसिएर आउने -ऐ पनि निपात हो: खाएर*ै नसकिने*, बेग्लै।
विस्मयादिबोधक
अचानक कुनै कुरा देख्दा, सुन्दा वा सम्झँदा मनमा जागेको भाव प्रकट गर्ने शब्द विस्मयादिबोधक हो। यो प्रायः वाक्यको सुरुमा, अलग्गै आउँछ, र यसपछि विस्मयादिबोधक चिह्न (!) लाग्छ।
| भाव | विस्मयादिबोधक |
|---|---|
| खुसी, प्रशंसा | आहा!, स्याबास!, वाह! |
| अचम्म | ओहो!, अरे!, लौ! |
| दया | कठै!, बिचरा! |
| घृणा, दिक्दारी | छ्या!, धत्!, उफ्! |
| पीडा | ऐया!, आत्था! |
| पछुतो | हत्तेरी! |
अब आफैँ छुट्याएर हेर्नुहोस्। तलबाट एउटा पदवर्ग छानेर वाक्यका शब्दमा थिच्नुहोस्; जाँच्दा हरेक शब्द किन त्यो पदवर्गमा पर्छ भन्ने देखिन्छ।
‘आहा! बारीमा काउली पो पलाएछ।’ मा रेखाङ्कित दुई शब्द क्रमैसँग कुन पदवर्गका हुन्?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास: व्याकरण
दिइएको अनुच्छेद पढ्नुहोस् र रेखाङ्कित पद नामयोगी, क्रियायोगी र संयोजकमध्ये के हुन्, पहिचान गर्नुहोस्:
तिमी भर्याङ उक्लेर माथि जाऊ। भात खाई पढ्ने कोठामा जाऊ अनि बेन्चमाथि बस। तल फर्केर हेर। त्यहाँ कलम बेन्चतल खसेको छ। कलम टपक्क टिप र लेख्न थाल। जब तिमी त्यसले लेख्छौ तब तिमी खुसी हुने छौ। त्यो कलमले लेख्दा मसी लतपतिँदैन।
उत्तर
उदाहरणमा दिइए जस्तै नामयोगी, क्रियायोगी र संयोजक शब्द पाठबाट खोजेर लेख्नुहोस्:
| नामयोगी | क्रियायोगी | संयोजक |
|---|---|---|
| माथि, अगाडि … | आज, भोलि … | र, तर … |
उत्तर
दुई दुईओटा नामयोगी, क्रियायोगी र संयोजक पर्ने गरी ‘समाज सेवा’ शीर्षकमा एउटा अनुच्छेद तयार गर्नुहोस्।
नमुना अनुच्छेद
दिइएको अनुच्छेद पढी निपात र विस्मयादिबोधक पद पहिचान गर्नुहोस्:
आहा! कस्तो सफा मौसम। सधैँ यस्तै रहे त सबै जना निरोगी भइन्थ्यो क्यारे। पुस महिना सम्झँदा पनि मलाई त अहिल्यै जाडो होला जस्तो पो लाग्छ ब्यारे। गर्मी मौसम पनि खै के राम्रो भन्नु र? छ्या! मलाई त गर्मीमा जताततै झिँगा भन्केको देख्दा नि दिक्क लाग्छ।
उत्तर
निबन्धबाट खोजेर पाँचओटा निपात शब्द टिपोट गर्नुहोस्।
उत्तर
अरे, लौ, है, न, ओहो, बिचरा, कठै जस्ता शब्द प्रयोग गरी ‘सडक दुर्घटना’ शीर्षकमा एउटा अनुच्छेद तयार गर्नुहोस्।
नमुना अनुच्छेद
वर्णविन्यास: ह्रस्व उकार
बोल्दा उ र ऊ को फरक सजिलै सुनिँदैन, त्यसैले लेख्दा नियम मान्नुपर्छ। नेपालीका धेरैजसो शब्दमा ह्रस्व उकार लेखिन्छ। ह्रस्व उकार लाग्ने मुख्य ठाउँ:
शब्दको सुरुमा
- तद्भव र आगन्तुक नाम: कुकुर, लुगा, मुला, सुर्को।
- पहिले दीर्घ लेखिँदै आएका केही तद्भव शब्द पनि अब ह्रस्वमा: बुढो, ठुलो, भुल।
- प्रत्यय लागेर बनेका (व्युत्पन्न) शब्द: नुनिलो, दुधालु, पुर्बेली।
- धातु र क्रियापद: हुन्छ, कुहाउनु, बुझ्नु, भुक्दै।
- अनुकरणात्मक शब्द: मुसुमुसु, कुटुकुटु, टुप्लुक्क।
शब्दको बिचमा
- तद्भव र आगन्तुक नाम: मजुर, बिरुवा, खुकुलो, पालुङ्गो।
- अनुकरणात्मक शब्द: लुसुक्क, झुलुक्क, टुप्लुक्क।
- पुलिङ्गबाट बनेका स्त्रीलिङ्गी शब्द: बाहुनी, साहुनी।
शब्दको अन्त्यमा
- पुलिङ्गी नाम र नाता जनाउने शब्द: बाबु, भिनाजु, दाजु।
- ठाउँका नाम र निर्जीव वस्तुका नाम: मलेखु, आलु, केराउ, घिउ।
- -नु र -छु लाग्ने क्रियापद: गर्नु, पढ्नु, जान्छु।
- -आलु, -आउ, -एलु प्रत्यय लागेका शब्द: दयालु, चुनाउ, घरेलु।
तत्सम शब्दमा भने संस्कृतकै रूप रहन्छ: गुरु, वस्तु, शत्रु, उत्पादन, अनुसार मा ह्रस्व, तर पूजा, भूमि, मूल्य, रूप मा दीर्घ।
तलकामध्ये शुद्ध वर्णविन्यास भएको वाक्य कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
तलको कुन शब्दमा उकार दीर्घ लेख्नु ठिक हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास: वर्णविन्यास
दिइएको अनुच्छेद पढी शब्दको सुरु, बिच र अन्तिममा ह्रस्व उकार लागेका शब्द पहिचान गर्नुहोस्:
मुकुन्दमणि घिउ बेच्न उदयपुर हिँडे। उनले बाटामा उसिनेको आलु र पिँडालुको खाजा खाए। त्यसै वेला बाटामा गोरु देखेर कुकुर भुक्दै थियो। त्यतिखेर कतैबाट मुनिकुमार टुप्लुक्क आइपुगे। उनले भने, “कुकुरको पुच्छर बाह्र वर्षसम्म ढुङ्ग्रामा राखे पनि बाङ्गाको बाङ्गै हुन्छ।” मुनिकुमारको बेसुरको कुरा मुकुन्दमणिले बुझ्नै सकेनन्।
उत्तर
शब्दको सुरु, बिच र अन्तिममा ह्रस्व उकार हुने तीन तीनओटा शब्द पाठबाट खोजेर लेख्नुहोस्।
उत्तर
सिर्जना र परियोजना कार्य
वस्तुपरक निबन्ध लेख्ने तरिका
१. विषयका पक्ष सूची बनाउनुहोस्। ‘व्यावसायिक कृषि’ भन्दा: अर्थ, निर्वाहमुखी खेतीसँग फरक, नेपालमा सम्भावना, फाइदा, चुनौती, समाधान।
२. आदि भाग: विषयको परिचय र पृष्ठभूमि, प्रायः एक अनुच्छेदमा।
३. मध्य भाग: हरेक पक्षलाई एउटा अनुच्छेद। हरेक अनुच्छेद शीर्ष वाक्यबाट सुरु गर्नुहोस् र तर्क, उदाहरण, तुलनाले पुष्टि गर्नुहोस्। राम्रो पक्षसँगै समस्या र समाधान पनि राख्नुहोस्।
४. अन्त्य भाग: माथिका कुराको निष्कर्ष र आफ्नो सुझाव, प्रायः एक अनुच्छेदमा।
५. भाषा: औपचारिक, ‘म’ को प्रयोगबिना; पारिभाषिक शब्द ठिक अर्थमा। सङ्ख्या पक्का थाहा नभए ‘करिब’, ‘धेरैजसो’ लेख्नुहोस्।
परीक्षामा निबन्ध करिब डेढ सय शब्दको सोधिन्छ; तलको नमुना अलि लामो छ, अभ्यासका लागि।
‘व्यावसायिक कृषि’ शीर्षकमा निबन्ध तयार गर्नुहोस्।
नमुना निबन्ध
पुस्तकका सबै प्रश्नको अभ्यास गर्नुहोस्; नमिलेका प्रश्न छुट्टै देखिन्छन् →
परीक्षामा
‘यदि सधैँ उही बाली लगायौ भने माटो कमजोर हुन्छ।’ मा ‘यदि … भने’ कुन पदवर्ग हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
‘करेसाबारी’ निबन्धको संरचनाबारे कुन भनाइ ठिक हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
यो पाठ्यपुस्तकको सहायक सामग्री हो, पाठ्यपुस्तकको सट्टा होइन। विद्यालयमा पढाइने पुस्तक नै पढ्नुहोस् र कुनै कुरा फरक परे शिक्षकको कुरा मान्नुहोस्। गल्ती भेटे हामीलाई भन्नुहोस्।