गाउँका धेरै युवा हरेक वर्ष झोला बोकेर विमानस्थलतिर लाग्छन्। उनीहरूको पसिनाले अर्काको देशमा सडक, भवन र कारखाना बन्छन्, तर आफ्नै गाउँका पाखा बाँझा रहन्छन्। यदि त्यही पसिना र सिप आफ्नै माटोमा लाग्यो भने नेपाल कस्तो बन्ला?
‘नेपाली हाम्रो श्रम र सिप’ मुकुन्दशरण उपाध्यायको गेय कविता हो। यसमा कवि भन्छन्: नेपाल बाँचे मात्र हाम्रो भाषा, संस्कृति, कला र गौरव बाँच्छन्, त्यसैले सबै नेपालीले आफ्नो श्रम र सिप आफ्नै देशमा लगाउनुपर्छ। कविताको पहिलो, दोस्रो र अन्तिम श्लोक एउटै आह्वानमा टुङ्गिन्छन् र तेस्रो श्लोक त्यही आह्वानलाई अलिक बदलेर दोहोर्याउँछ; यही दोहोरिने आह्वान यसको सबैभन्दा बलियो विशेषता हो।
यस एकाइमा कविताको अर्थ श्लोक श्लोक गरी बुझिन्छ, लय मिल्ने र उस्तै बनोटका शब्दको अभ्यास गरिन्छ, गजल र मुक्तकको संरचना सिकिन्छ, पाठका सबै अभ्यासको उत्तर दिइन्छ, उद्देश्य र विधेय तथा सरल, संयुक्त र मिश्र वाक्य र श, ष, स को प्रयोग सिकिन्छ।
कविता पढ्नुअघि
कवि र कविता
मुकुन्दशरण उपाध्याय सन् १९४० मा पोखरा नजिकैको हेम्जामा जन्मिएका कवि हुन्। यस कवितामा उनले सरल भाषा र गाउन मिल्ने लयमा देश, श्रम र एकताको कुरा गरेका छन्।
यो कविता पनि गेय छ, अर्थात् गीतझैँ गाउन सकिन्छ। हरेक श्लोकमा चार पङ्क्ति छन्, पङ्क्तिको अन्त्यमा लय मिल्ने शब्द छन् र पहिलो, दोस्रो र छैटौँ श्लोकको अन्तिम पङ्क्ति एउटै छ। यस्तो दोहोरिने पङ्क्तिलाई टेक पनि भनिन्छ; राष्ट्रिय गीत र देशभक्तिका गीतमा यस्तो टेक धेरै पाइन्छ।
कविता, श्लोक श्लोक गरी
कवितामा छओटा श्लोक छन्। तल हरेक श्लोकको अर्थ हाम्रै शब्दमा दिइएको छ।
श्लोक १: नेपाल बाँचे हामी बाँच्छौँ
कवि भन्छन्: नेपाल रह्यो भने मात्र नेपालीको गौरव (इज्जत, सम्मान) रहन्छ। नेपाली भाषा, संस्कृति, कला र साहित्य पनि देश रहे मात्र जोगिन्छन्। कविले यिनलाई ‘साँच्ने’ भनेका छन्, अर्थात् बहुमूल्य वस्तुझैँ सुरक्षित राखिने। त्यसैले सबै मिलेर नेपाललाई बलियो बनाऔँ र आफ्नो श्रम र सिप आफ्नै देशमा लगाऔँ।
पहिलो श्लोकले नै कविताको मूल कुरा भन्छ: देश र नागरिकको भाग्य एकअर्कासँग गाँसिएको छ।
श्लोक २: एउटा पनि भोको नरहोस्
देशमा एक जना मात्र मान्छेले भातको एउटा सितो खान पाएन भने पनि नेपाल भोको रहन्छ; एक जनाले मात्र एक टालो लुगा लगाउन पाएन भने पनि नेपाल नाङ्गो रहन्छ। त्यसैले सबैलाई खाना र नाना (गाँस र बास जस्तै जोडी शब्द: खाना र लुगा) पुर्याऔँ।
यो श्लोकको सन्देश गहिरो छ: देशको समृद्धि सबैभन्दा गरिब नागरिकको अवस्थाले नापिन्छ, केही धनीको सम्पत्तिले होइन।
‘नेपाल भोको रहन्छ सितो एउटैले नखाए’ भन्ने पङ्क्तिको आशय के हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
श्लोक ३: पहाड र तराई बोल्छन्
यहाँ कविले पहाड र तराईलाई मान्छेझैँ बोल्न लगाएका छन्। पहाड भन्छ: मलाई पसिना (मिहिनेत) मिल्यो भने म यति सुन्दर हुन्थेँ कि मान्छेले स्वर्ग बिर्सन्थे। तराई भन्छ: मलाई सिँचाइ मिल्यो भने म सुन झुलाउँथेँ, अर्थात् सुनौला बाली लहलहाउँथे। अनि कवि सोध्छन्: सबै मिलेर होस्टेमा हैँसे गरे के काम गाह्रो हुन्छ र? सबैले आफ्नो चोखो श्रम र सिप आफ्नै देशमा लगाए।
होस्टेहैँसे भनेको धेरै जना मिलेर गह्रौँ भारी उचाल्दा वा तान्दा एकसाथ बल लगाउन बोलिने आवाज हो। यसबाट ‘सबै मिलेर एकै तालमा सहयोग गर्नु’ भन्ने अर्थ आउँछ।
तेस्रो श्लोकमा तराईले ‘सुन झुलाउँथेँ’ भन्नुको अर्थ के हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
श्लोक ४: ज्ञानको प्राचीन भूमि
कवि नेपालको गौरव इतिहास र ज्ञानमा देख्छन्। यो देशले सृष्टिकै वेलादेखि ज्ञान पाएको छ; यहाँ देवता, ऋषि र मान्छे मिलेर वेदान्त (वेदमा भएका सिद्धान्तको विवेचना गर्ने दर्शन) गाए। किराँतको धर्मग्रन्थ मुन्धुम महान् छ, बुद्धका उपदेश भएको ग्रन्थ धम्मपद महान् छ, हाम्रा सबै सम्पदा महान् छन्। संसारमा यो देश जस्तो महान् धरती अर्को छैन।
यो श्लोकमा एउटै धर्मको होइन, तीन फरक परम्पराको गौरव गरिएको छ: वैदिक दर्शन, किराँत परम्परा र बौद्ध धर्म।
चौथो श्लोकमा मुन्धुम, धम्मपद र वेदान्तलाई सँगै राखेर कविले के देखाउन खोजेका हुन्?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
श्लोक ५: हिमाल र पुर्खाको वन्दना
पूर्वले, अर्थात् पूर्वीय सभ्यताले, संसारलाई जीवन र जगत्का गहिरा रहस्य दिएको छ। हाम्रा सबैभन्दा अग्ला हिमाल अपूर्व (अद्वितीय, अनुपम) शिरको मुकुट हुन्। यहीँ ऋषिहरूले सखार (बिहान सबेरै) ब्युँझेर ज्ञानका रहस्य सुने। यस्ता प्रकाशपुञ्ज (ज्ञानको उज्यालो एकै ठाउँ जम्मा भएझैँ) पुर्खालाई कवि हजार पटक वन्दना गर्छन्।
श्लोक ६: फेरि पसिना बगाऔँ
अन्तिम श्लोकमा कवि नेपाल आमालाई सम्बोधन गर्दै सोध्छन्: तिम्रो यो दिव्य आभा (चमक) कसरी जगाऔँ? आलस्य, निद्रा र हीनता, अर्थात् अल्छीपन, बेहोसी र आफूलाई सानो ठान्ने भावना, कसरी भगाऔँ? अनि आफैँ उत्तर दिन्छन्: आमा, आशिष देऊ, हामी एक भएर फेरि पसिना बगाउँछौँ र आफ्नो श्रम र सिप आफ्नै देशमा लगाउँछौँ।
कविता प्रश्नबाट सुरु भएर सङ्कल्पमा टुङ्गिन्छ। समस्या आलस्य र हीनता हो, समाधान एकता र परिश्रम।
कविताको विश्लेषण
मूल भाव र सन्देश
कविताको मूल भाव हो: नेपालको अस्तित्व र समृद्धिसँगै नेपालीको गौरव, भाषा, संस्कृति र कला जोगिन्छन्, त्यसैले सबै नेपालीले आलस्य र हीनता त्यागेर एकताबद्ध भई आफ्नो श्रम र सिप आफ्नै देशमा लगाउनुपर्छ। साथै कविताले यी कुरा पनि भन्छ:
- एक जना पनि भोको र नाङ्गो रहुन्जेल देश समृद्ध हुँदैन।
- पहाडमा परिश्रम र तराईमा सिँचाइ पुगे देश आफैँ धनी बन्छ।
- नेपालको धार्मिक, सांस्कृतिक र दार्शनिक सम्पदा संसारमै महान् छ।
- मिलेर काम गरे कुनै पनि काम गाह्रो हुँदैन।
कविताका विशेषता
| विशेषता | यस कवितामा |
|---|---|
| संरचना | छओटा श्लोक, हरेकमा चार पङ्क्ति |
| लय | गेय लय; पङ्क्तिको अन्त्यमा लय मिल्ने शब्द (बनाऊँ / लगाऊँ, नखाए / नलाए, महान / समान) |
| टेक | ‘नेपाली हाम्रो श्रम र सिप स्वदेशमै लगाऊँ’ तीन श्लोकमा दोहोरिन्छ; तेस्रो श्लोकमा अलिक बदलिएर आउँछ |
| भाषा | सरल, बोलचालका शब्द (सितो, टालो, होस्टेहैँसे) र तत्सम शब्द (सृष्टि, वेदान्त, प्रकाशपुञ्ज) को मिश्रण |
| शैली | आह्वान र सम्बोधन (आऊ, नेपाल आमा), मानवीकरण (पहाड र तराई बोल्छन्), विम्ब (सुन झुलाउनु, शिरोमुकुट) |
| उद्देश्य | देशभक्ति जगाउनु र स्वदेशमै श्रम गर्न प्रेरित गर्नु |
कविका विम्ब र अभिव्यक्ति
| कवितामा आएको अभिव्यक्ति | के बुझाउँछ |
|---|---|
| गौरव साँच्नु | बहुमूल्य वस्तुझैँ सम्मान जोगाएर राख्नु |
| सितो एउटैले नखाए | एक जना पनि भोको रहे |
| खाना र नाना | खाने कुरा र लगाउने लुगा, आधारभूत आवश्यकता |
| स्वर्ग भुलाउनु | स्वर्गभन्दा पनि सुन्दर हुनु |
| सुन झुलाउनु | सुनौला बाली लहलहाउनु |
| होस्टेमा हैँसे मिलाउनु | सबै मिलेर एकै तालमा काम गर्नु |
| चोखो श्रम | इमानदार, छलकपट नभएको मिहिनेत |
| शिरोमुकुट | शिरको मुकुट, सबैभन्दा शोभा दिने अङ्ग |
| प्रकाशपुञ्ज पुर्खा | ज्ञानको उज्यालो छर्ने पुर्खा |
| आलस्य निद्रा | अल्छीपन र आफ्नो कर्तव्यप्रति बेहोसी |
| पसिना बगाउनु | धेरै मिहिनेत गर्नु |
शब्दभण्डार
कठिन शब्दको अर्थ
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| गौरव | इज्जत, सम्मान, प्रतिष्ठा |
| साँच्नु | बहुमूल्य वस्तु सुरक्षित राखिदिनु, जोगाउनु |
| सितो | पाकेको भातको एउटा दानो |
| टालो | कपडाको सानो टुक्रा; लुगा |
| नाना | लगाउने लुगा |
| सिँचाइ | कुलो वा अरू कृत्रिम तरिकाले जमिनमा पानी लगाउने काम |
| होस्टेहैँसे | धेरै जना मिलेर काम गर्दा एकसाथ बल लगाउन बोलिने आवाज; मिलेर गरिने सहयोग |
| चोखो | केही नमिसिएको, शुद्ध; इमानदार |
| सृष्टि | बनाउने वा पैदा गर्ने काम, सिर्जना |
| वेदान्त | वेदमा वर्णित सिद्धान्तको विवेचना गर्ने दर्शन |
| मुन्धुम | किराँत समुदायको धर्मग्रन्थ |
| धम्मपद | बुद्धका उपदेश भएको ग्रन्थ |
| सम्पदा | पुर्खाबाट पाइएको सम्पत्ति; प्राकृतिक र सांस्कृतिक देन |
| रहस्य | सजिलै नबुझिने, भित्र लुकेको गहिरो कुरा |
| अपूर्व | अद्वितीय, अनुपम |
| सखार | बिहान सबेरै, झिसमिसेमा |
| प्रकाशपुञ्ज | एकै ठाउँमा जम्मा भएको प्रकाश |
| आभा | कुनै वस्तुमा देखा पर्ने चमक, झलक |
| आलस्य | काममा जाँगर नभएको अवस्था, अल्छीपन |
| हीनता | आफूलाई अरूभन्दा तल ठान्ने भाव; कमी |
लय मिल्ने र उस्तै बनोटका शब्द
पङ्क्ति वा शब्दको अन्त्यमा उस्तै ध्वनि दोहोरिँदा लय मिलेको भनिन्छ: बनाऊँ / लगाऊँ, विशाल / हिमाल। कविता र गीतमा यस्ता शब्दले सुन्दा मिठास र सम्झन सजिलो बनाउँछन्।
कुनै शब्दका अक्षर उस्तै ढाँचामा मिलेका हुन्छन्, तर अर्थ बेग्लाबेग्लै हुन्छ: माटो / बाटो, बुढा / मुढा, सारा / बारा। एउटै अक्षर मात्र फेरिँदा अर्थ फेरिने यस्ता शब्दलाई समान संरचनायुक्त शब्द भनिन्छ। आवाज वा चालको नक्कल गर्ने दरर, बरर जस्ता अनुकरणात्मक शब्द पनि उस्तै ढाँचामा बन्छन्।
तलकामध्ये कुन जोडी समान संरचनायुक्त भए पनि अर्थ फरक भएका शब्दको हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास: शब्दभण्डार
दिइएका शब्दको अर्थ लेख्नुहोस्: कला, श्रम, सितो, आलस्य, रहस्य, सम्पदा, चोखो, स्वर्ग
उत्तर
‘नेपाली हाम्रो श्रम र सिप’ कविताबाट पाँच जोडी लय मिल्ने शब्द पहिचान गरी लेख्नुहोस्।
उत्तर
दिइएको अनुच्छेदबाट समान संरचनायुक्त शब्द पहिचान गरी अर्थ पहिल्याउनुहोस्। (अनुच्छेद पाठ्यपुस्तकमा छ: बारा घुम्न गएका कक्षा १० का विद्यार्थीको बसयात्राको वर्णन।)
उत्तर
दिइएका शब्दलाई वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्: स्वदेश, पसिना, सिप, पुर्खा, भाषा, सितो, विज्ञान
उत्तर
तपाईँको समाजमा प्रचलित चाडपर्वसँग सम्बन्धित छओटा शब्द टिपोट गरी वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्।
नमुना (दसैँ र तिहारका शब्द)
बोध र अभिव्यक्ति
दिइएका शब्दको उच्चारण गरी कविता पढ्दाको उच्चारण र तिनको स्वतन्त्र उच्चारणमा हुने भिन्नता पहिचान गर्नुहोस्: नेपाल, पहाड, श्रम, सुन, देश
उत्तर
दिइएका प्रश्नको उत्तर भन्नुहोस्:
- क.कविताको अन्तिम श्लोक वाचन गर्नुहोस् र उक्त श्लोकका हरेक पङ्क्तिमा कति कतिओटा शब्द छन्, भन्नुहोस्।
- ख.उक्त श्लोकका हरफहरूको अन्त्यमा समान ध्वनि भएका दुई जोडी शब्द भन्नुहोस्।
- ग.आशिष दिने प्रसङ्ग कविताको कुन श्लोकको कुन पङ्क्तिमा आएको छ?
- घ.‘नेपाली हाम्रो श्रम र सिप स्वदेशमै लगाऊँ’ भन्ने पङ्क्ति कवितामा कति पटक पुनरावृत्ति भएको छ?
उत्तर
कविताको तेस्रो श्लोक (‘पहाड भन्छ पसिना पाए…’ बाट सुरु हुने) पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्:
- क.पहाडले पसिना खोज्नुको आशय खुलाउनुहोस्।
- ख.तराईलाई सिँचाइ किन चाहिएको हो?
- ग.होस्टेमा हैँसे गर्दा देशलाई कस्तो फाइदा पुग्छ?
- घ.‘श्रम र सिपलाई स्वदेशमै लगाउनुपर्छ’ भन्ने भनाइलाई पुष्टि गर्नुहोस्।
उत्तर
दिइएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्:
- क.नेपाली धरती विश्वमै महान् छ भन्ने भनाइलाई कविताका आधारमा वर्णन गर्नुहोस्।
- ख.कवितामा धार्मिक विविधतालाई कविले कसरी चिनाएका छन्?
- ग.कविताको दोस्रो श्लोकको विषयवस्तु वर्णन गर्नुहोस्।
- घ.‘नेपाली हाम्रो श्रम र सिप’ कविताको मूल भाव के हो?
उत्तर
दिइएका कविताका पङ्क्तिलाई व्याकरणिक क्रम मिलाएर लेख्नुहोस्:
- क.पूर्वले दियो विश्वकै लागि रहस्य विशाल
- ख.विश्वमै छैन धरती महान् यो देश समान
- ग.नेपाल आमा यो दिव्य आभा जगाऊँ कसरी
- घ.आलस्य निद्रा हीनता सारा भगाऊँ कसरी
उत्तर
भाव विस्तार गर्नुहोस्:
- क.नेपाल बाँचे नेपाली हाम्रो गौरव बाँच्ने छ, नेपाली भाषा संस्कृति कला साहित्य साँच्ने छ।
- ख.आशिष देऊ एकै र फेरि पसिना बगाऊँ, नेपाली हाम्रो श्रम र सिप स्वदेशमै लगाऊँ।
क. को भाव विस्तार
ख. को भाव विस्तार
श्रम र सिपलाई स्वदेशमै कसरी उपयोग गर्न सकिन्छ, कविताका आधारमा समीक्षा गर्नुहोस्।
नमुना उत्तर
गजल र मुक्तकको संरचना
गजल कविताको छोटो रूप हो। यसको शाब्दिक अर्थ ‘नारीसँग गरिने प्रेमपूर्ण कुराकानी’ भए पनि अहिले जुनसुकै विषयमा गजल लेखिन्छ। गजल गाउन मिल्ने भएकाले यसमा सङ्गीत पनि प्रयोग हुन्छ। यसमा अक्षरको सङ्ख्या तोकिएको हुँदैन, तर यसका अङ्ग निश्चित हुन्छन्:
| अङ्ग | के हो |
|---|---|
| मिसरा | गजलको एउटा पङ्क्ति |
| सेर | एउटै लयका दुई मिसरा मिलेर बनेको एकाइ; गजल सेरैसेरले बन्छ |
| मतला | गजलको पहिलो सेर, जसका दुवै मिसराको अन्त्यमा अनुप्रास मिल्छ; यसैले विषयको उठान गर्छ |
| रदिफ | मतलाका दुवै मिसरा र अरू सेरका दोस्रो मिसराको अन्त्यमा जस्ताको तस्तै दोहोरिने शब्द वा पदावली |
| काफिया | रदिफभन्दा ठिक अगाडि आउने, लय मिल्ने शब्द; गजलको अनिवार्य अङ्ग |
| मक्ता | गजलकारको उपनाम आएको अन्तिम सेर |
| तखल्लुस | मक्तामा राखिएको गजलकारको उपनाम; यो अनिवार्य होइन |
मोतीराम भट्ट (सन् १८६६–१८९६) ले नेपाली साहित्यमा गजल भित्र्याएका हुन्। पाठ्यपुस्तकमा दिइएको उनको गजल ‘किन चाहियो?’ का तीन सेरमा यी अङ्ग यसरी देखिन्छन्:
| सेर | मिसराको अन्त्य | काफिया | रदिफ |
|---|---|---|---|
| पहिलो (मतला) | …तरबार पो किन चाहियो / …सरकार पो किन चाहियो | तरबार, सरकार | पो किन चाहियो |
| दोस्रो | …मुहारमा / …दरबार पो किन चाहियो | दरबार | पो किन चाहियो |
| तेस्रो | …दाँतको / …हार पो किन चाहियो | हार | पो किन चाहियो |
काफियाका सबै शब्द -आर मा टुङ्गिन्छन् र रदिफ ‘पो किन चाहियो’ हरेक सेरको दोस्रो मिसरामा दोहोरिन्छ। यस गजलको अन्तिम सेरमा गजलकारको नाम छैन, त्यसैले यसमा मक्ता र तखल्लुस छैनन्।
मुक्तक पनि छोटो कविता हो, तर यो ठ्याक्कै चार पङ्क्तिको हुन्छ र आफैँमा पूरा अर्थ दिन्छ; कुनै कथासँग गाँसिएको हुँदैन। मुक्तकमा पहिलो, दोस्रो र चौथो पङ्क्तिको अन्त्यमा अनुप्रास मिल्छ र तेस्रो पङ्क्ति स्वतन्त्र हुन्छ। प्रायः चौथो पङ्क्तिमा भावको चोट वा चमत्कार हुन्छ।
गजलमा ‘काफिया’ भनेको के हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
दिइएको अनुच्छेद र गजलको नमुना पढ्नुहोस् अनि गजलको संरचनाबारे कक्षामा छलफल गर्नुहोस्।
छलफलका मुख्य बुँदा
कविताका सुरुका चार पङ्क्तिबाट कुनै दुईओटा बोध प्रश्न निर्माण गरी तिनको उत्तर लेख्नुहोस्।
नमुना प्रश्न र उत्तर
दिइएको अनुच्छेद पढ्नुहोस् र सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्। (पाठ्यपुस्तकको यो अनुच्छेद बिमा, यसका प्रकार र फाइदाबारे छ।)
- क.प्रश्नहरू
- अ.बिमा भनेको के हो?
- आ.बिमालाई एक प्रकारको सम्झौता मानिनुको कारण लेख्नुहोस्।
- इ.सामाजिक बिमाअन्तर्गत के के पर्छन्?
- ई.बिमाबाट के के फाइदा हुन्छ?
- ख.भाषिक संरचना र वर्णविन्यास पहिचान गर्नुहोस्:
- अ.अनुच्छेदबाट एक एकओटा उद्देश्य र विधेय विस्तारक वाक्य पहिचान गर्नुहोस्।
- आ.अनुच्छेदबाट एउटा जटिल वाक्य पहिचान गरी त्यसलाई सरल वाक्यमा परिवर्तन गर्नुहोस्।
- इ.अनुच्छेदबाट ‘श’, ‘ष’ र ‘स’ प्रयोग भएका एक एकओटा शब्द टिपोट गरी तिनको अर्थ लेख्नुहोस्।
क. का उत्तर
ख. का उत्तर
तपाईँका कक्षामा एक जना लोकप्रिय समाजसेवी आउनुभयो। कक्षाका विद्यार्थी पालैपालो बोलेर ती व्यक्तिका विशेषता बताउँदै तिनको सम्मान कसरी गर्नुहुन्छ, अभिनय गर्नुहोस्।
नमुना अभिनय
सुनाइ र बोलाइ
पाठ्यपुस्तकको सुनाइ पाठ ८ पारिस्थितिक प्रणालीबारे हो। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रले यसको रेकर्डिङ सार्वजनिक गरेको छ; त्यो तल सुन्न सकिन्छ। पहिले तलका प्रश्न पढ्नुहोस्, अनि आवश्यक भए दुई तीन पटक सुन्नुहोस्।
सुनाइ पाठ ८ सुन्नुहोस् र दिइएका प्रश्नको उत्तर भन्नुहोस्:
- क.सजीव तत्त्व भन्नाले के बुझिन्छ?
- ख.पृथ्वीको वातावरणलाई कति किसिममा विभाजन गरिएको छ?
- ग.महासागरको पानी नुनिलो हुनाको कारण के हो?
- घ.वायु पारिस्थितिक प्रणालीको सिर्जना कसरी हुन्छ?
उत्तर
पारिस्थितिक प्रणालीको सन्तुलनका लागि के के कुरामा ध्यान पुर्याउनुपर्छ, सुनाइ पाठ ८ का आधारमा भन्नुहोस्।
नमुना उत्तर
व्याकरण: उद्देश्य र विधेय, सरल र जटिल वाक्य
उद्देश्य र विधेय
हरेक वाक्यमा दुई भाग हुन्छन्: कसको बारेमा भनिएको छ र उसको बारेमा के भनिएको छ। ‘किसान हिँड्यो’ मा कुरा किसानको हो, त्यसैले ‘किसान’ उद्देश्य हो; किसानले के गर्यो भन्ने ‘हिँड्यो’ विधेय हो। सामान्य वाक्यमा उद्देश्य कर्ता हुन्छ र विधेय क्रियापद।
उद्देश्य र विधेयलाई थप जानकारी दिने शब्द पनि थपिन्छन्:
- उद्देश्य विस्तार: उद्देश्य कस्तो, कसको, कुन भनेर बताउने अंश; उद्देश्यभन्दा अगाडि आउँछ: गाउँका मिहिनेती किसान।
- विधेय विस्तार: क्रिया कहाँ, कहिले, कसरी, के भन्ने बताउने अंश (कर्म, पूरक, क्रियायोगी); विधेयभन्दा अगाडि आउँछ: बिहानै खेततिर हिँड्यो।
| वाक्य | उद्देश्य विस्तार | उद्देश्य | विधेय विस्तार | विधेय |
|---|---|---|---|---|
| किसान हिँड्यो। | – | किसान | – | हिँड्यो |
| गाउँका मिहिनेती किसान बिहानै खेततिर हिँडे। | गाउँका मिहिनेती | किसान | बिहानै खेततिर | हिँडे |
| विदेशबाट फर्केकी दिदीले गाउँमै सिलाइ पसल खोलिन्। | विदेशबाट फर्केकी | दिदीले | गाउँमै सिलाइ पसल | खोलिन् |
वाक्य जति लामो भए पनि उद्देश्य र विधेयको मुख्य पद एउटै रहन्छ; विस्तार मात्र थपिँदै जान्छ। लामो वाक्य बुझ्न पहिले क्रियापद (विधेय) खोज्नुहोस्, अनि ‘कसले?’ वा ‘को?’ सोधेर उद्देश्य खोज्नुहोस्।
‘कर्णालीका जडीबुटी बेच्ने किसान यस वर्ष राम्रो मूल्य पाएर खुसी भए।’ वाक्यको उद्देश्य विस्तार कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
सरल र जटिल वाक्य
बनोटका आधारमा वाक्य दुई किसिमका हुन्छन्:
- सरल वाक्य: एउटै मुख्य क्रियापद भएको, कुनै संयोजकले नजोडिएको वाक्य: पानी परेर बाटो हिलो भयो। यहाँ ‘परेर’ असमापिका कृदन्त हो; वाक्य टुङ्ग्याउने क्रियापद ‘भयो’ एउटै मात्र छ।
- जटिल वाक्य: दुई वा दुईभन्दा बढी वाक्य संयोजकले जोडिएर बनेको वाक्य। जटिल वाक्य दुई किसिमका हुन्छन्:
| किसिम | के ले जोडिन्छ | उदाहरण |
|---|---|---|
| संयुक्त वाक्य | निरपेक्ष संयोजक: र, अनि, वा, अथवा, या, तर, पनि, तापनि, तैपनि, त्यसैले, तसर्थ, किनकि, किनभने, नत्र | पानी पर्यो र बाटो हिलो भयो। |
| मिश्र वाक्य | सापेक्ष संयोजक (प्रायः जोडी): जब–तब, जुन–त्यो, जो–त्यो, जे–त्यो, जति–त्यति, जहाँ–तहाँ, जसरी–त्यसरी, जता–त्यता, जहिले–तहिले; एक्लै आउने भने, भन्ने, भनी, भनेर | जब पानी पर्यो तब बाटो हिलो भयो। |
निरपेक्ष संयोजकले जोडेका दुवै वाक्य आफैँमा स्वतन्त्र हुन्छन्; संयोजक हटाए पनि दुवैको अर्थ पूरा रहन्छ। सापेक्ष संयोजकले जोडेका वाक्य एकअर्कामा निर्भर हुन्छन्: ‘जब पानी पर्यो’ एक्लै भन्दा वाक्य अधुरो लाग्छ।
‘जसले मिहिनेत गर्छ उसले नै फल पाउँछ।’ कस्तो वाक्य हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास: व्याकरण
पाठ्यपुस्तकको उदाहरणमा ‘उद्देश्य हिँड्यो’ वाक्य बिस्तारै लामो बनाइएको छ। तेस्रो वाक्य ‘आफ्ना बायाँपट्टिका सबै पदलाई उद्देश्य विस्तार मान्ने वाक्यको कर्ता भनिने उद्देश्य चाहिँ आफ्ना बायाँपट्टिका सबै पदलाई विधेय विस्तार ठान्ने वाक्यको क्रिया भनिने विधेय खोज्न हिँड्यो।’ को उद्देश्य, विधेय, उद्देश्य विस्तार र विधेय विस्तार पद कुन कुन हुन्?
उत्तर
दिइएका वाक्यबाट उद्देश्य र विधेय छुट्याउनुहोस्:
- क.४५ वर्षका कृष्ण राय गाउँका सबैभन्दा भद्र मानिस थिए।
- ख.माथ्ला घरकी साहिँली दिदी असाध्यै छिटो छिटो हिँडिन्।
- ग.विचार गर्दागर्दै कृष्ण रायले रेलको डब्बामा भएको झगडा सम्झे।
उत्तर
पाठ्यपुस्तकमा ऋषि, व्यास र हिमाल पहाडबारेका एउटै कुरा तीन तरिकाले लेखिएका छन्: ‘क’ मा छुट्टाछुट्टै छोटा वाक्य, ‘ख’ मा जुन–त्यो र भने लगाएर जोडिएका वाक्य र ‘ग’ मा र, अनि लगाएर जोडिएका वाक्य। यी अनुच्छेदका वाक्यबारे मनन गर्नुहोस्।
उत्तर
जुन–ती, जति–त्यति, भने, भन्ने जस्ता सापेक्ष संयोजक जोडेर पाँचओटा मिश्र वाक्य बनाउनुहोस्।
उत्तर
र, अनि, वा, अथवा, तर जस्ता निरपेक्ष संयोजक जोडेर पाँचओटा संयुक्त वाक्य बनाउनुहोस्।
उत्तर
दिइएका सङ्केतका आधारमा वाक्य परिवर्तन गर्नुहोस्:
- क.जब गडगडाएर पानी पर्यो तब बाढी आयो। (सरल वाक्य)
- ख.कुकुर भुक्छ। कुकुरले टोक्दैन। (मिश्र वाक्य)
- ग.ऊ राम्रो पढ्छ र सफल हुन्छ। (सरल वाक्य)
- घ.घाम लाग्यो। न्यानो भयो। (संयुक्त वाक्य)
- ङ.म धेरै हिँडेँ। मेरा खुट्टा दुखे। (मिश्र वाक्य)
- च.श्रमिकले श्रम गर्छन्। श्रमिकले जीविकोपार्जन गर्छन्। (संयुक्त वाक्य)
उत्तर
आफ्नो परिचय १० ओटा सरल वाक्यमा लेख्नुहोस्।
नमुना
प्रश्न नं. ७ मा लेखिएको उत्तरलाई पाँचओटा संयुक्त वाक्यमा रूपान्तरण गर्नुहोस्।
नमुना (माथिकै परिचयबाट)
वर्णविन्यास: श, ष, स
बोलचालमा श, ष र स तीनै प्रायः ‘स’ जस्तै सुनिन्छन्, त्यसैले लेख्दा धेरै गल्ती हुन्छ। यी नियमले सही अक्षर छान्न मदत गर्छन्:
- तत्सम शब्द (संस्कृतबाट जस्ताको तस्तै आएका) मा संस्कृतकै वर्ण रहन्छ: शिक्षा, देश, श्रम, आकाश; मनुष्य, ऋषि, विषय; सत्य, समाज।
- ष तत्सम शब्दमा मात्र आउँछ: क्ष (= क् + ष: शिक्षा, रक्षा, पक्ष), ट वर्गसँगको संयुक्त अक्षर (कष्ट, कृष्ण, सृष्टि, राष्ट्र), ऋ र र पछि (ऋषि, वर्ष), र षट्, षोडश (छ, सोह्र) जस्ता शब्द।
- च वा छ अघि श आउँछ: निश्चय, पश्चिम; त वा थ अघि स आउँछ: अस्तित्व, स्थान।
- तद्भव र आगन्तुक शब्द (बोलचालबाट बनेका वा अरू भाषाबाट आएका) मा प्रायः स लेखिन्छ: सहर, सजिलो, साँझ, बसोबास, सिप, पसिना।
- एउटै आवाजका फरक वर्णले अर्थ फरक पार्न सक्छन्: शव (लास) र सब (सबै), शिला (ढुङ्गो) र सिला (बाली उठाएपछि खेतमा छुटेका बाला)।
तलकामध्ये शुद्ध वर्णविन्यास भएको वाक्य कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास: वर्णविन्यास
दिइएको अनुच्छेद पढी ‘श’, ‘स’ र ‘ष’ प्रयोग भएका शब्द रेखाङ्कन गर्नुहोस्। (अनुच्छेद पाठ्यपुस्तकमा छ: बिस्ट सरको निधन र उनलाई श्रद्धाञ्जली दिन आएका शिक्षकबारे।)
उत्तर
‘नेपाली हाम्रो श्रम र सिप’ कविताबाट ‘श’, ‘स’ र ‘ष’ प्रयोग भएका तीन तीनओटा शब्द लेख्नुहोस्।
उत्तर
दिइएको अनुच्छेदमा ‘श’, ‘ष’ र ‘स’ प्रयोगसम्बन्धी अशुद्धि सच्याएर पुनर्लेखन गर्नुहोस्:
उसा भनेको बिहान हो र निसा भनेको षाँझ हो। हाम्रो बशोबाश षहरमा छ। राती भयो भने गाउँबाट षहरमा शजिलैषँग पुग्न शकिँदैन। नत्र धेरै कश्टषहित अँध्यारामा षहर फर्कनुपर्छ।
उत्तर
रचना: मुक्तक र गजल
लेख्ने तरिका
१. विषय छान्नुहोस्। यस पाठसँग मिल्ने विषय: पसिना, गाउँ, स्वदेश, आमा, सिप।
२. मुक्तक भए चार पङ्क्ति लेख्नुहोस्: पहिलो, दोस्रो र चौथोको अन्त्य मिलाउनुहोस्; तेस्रो पङ्क्तिमा भाव मोड्नुहोस् र चौथोमा मुख्य कुरा भन्नुहोस्।
३. गजल भए पहिले रदिफ (दोहोरिने शब्द) र काफिया (लय मिल्ने शब्दको ढाँचा) तय गर्नुहोस्। मतलाका दुवै मिसरामा काफिया र रदिफ राख्नुहोस्; अरू सेरमा दोस्रो मिसरामा मात्र।
४. पङ्क्तिको लम्बाइ उस्तै राख्नुहोस् र ठुलो स्वरले पढेर लय जाँच्नुहोस्।
५. हरेक सेरमा एउटा पूरा भाव राख्नुहोस्; गजलका सेर अलग अलग भावका हुन सक्छन्।
नमुना
दिइएको गजल पढ्नुहोस् र एउटा मुक्तक वा गजल तयार पार्नुहोस्। (पाठ्यपुस्तकमा बुँद रानाको गजल नमुनाका रूपमा दिइएको छ। त्यसमा रदिफ ‘को कुरा के गरूँ खै’ हो र काफिया नजर, अधर, खबर, सहर, बदर जस्ता -अर मा टुङ्गिने शब्द हुन्।)
नमुना मुक्तक
नमुना गजल
पुस्तकका सबै प्रश्नको अभ्यास गर्नुहोस्; नमिलेका प्रश्न छुट्टै देखिन्छन् →
परीक्षामा
‘पसिना बगाएर किसानले सुन फलाए।’ लाई संयुक्त वाक्यमा बदल्दा कुन ठिक हुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
‘नेपाली हाम्रो श्रम र सिप’ कविताको मूल भाव कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
यो पाठ्यपुस्तकको सहायक सामग्री हो, पाठ्यपुस्तकको सट्टा होइन। विद्यालयमा पढाइने पुस्तक नै पढ्नुहोस् र कुनै कुरा फरक परे शिक्षकको कुरा मान्नुहोस्। गल्ती भेटे हामीलाई भन्नुहोस्।