आमाको तस्बिर

कवि र कविता

कविताका कवि भूपिन खड्का हुन्, जो भूपिन नामले लेख्छन्। उनी कविता, निबन्ध र उपन्यास तीनै विधामा कलम चलाउँछन्; उनका तीन कवितासङ्ग्रह, निबन्धसङ्ग्रह र उपन्यास प्रकाशित छन्, र विभिन्न सङ्ग्रहमा उनका पचासभन्दा बढी कविता छन्।

पाठ्यक्रम विकास केन्द्रको शिक्षक निर्देशिकाअनुसार यो कविता मातातीर्थ औँसी, अर्थात् आमाको मुख हेर्ने दिन पारेर लेखिएको थियो। यसमा कविको आफ्नै आवाज होइन, परदेशमा बसेको एउटा छोराको आवाज छ। कवितामा बोल्ने यस्तो पात्रलाई ‘म’ पात्र भनिन्छ; कविताभरि ‘म’ ले आमालाई ‘तिमी’ भनेर सम्बोधन गरेको छ।

जाँतो चाक्ला र गोलो दुई ढुङ्गा मिलाएर बनाइने घरेलु यन्त्र हो। तल्लो ढुङ्गा भुइँमा अडिएर बस्छ; माथिल्लो ढुङ्गाको बिचको प्वालमा मुठी मुठी अन्न हालेर किनाराको हातो समातेर घुमाइन्छ। दुई ढुङ्गाबिच मकै, गहुँ, कोदो, दाल पिसिएर पिठो किनाराबाट झर्छ। मिलको चलन नआउँदासम्म गाउँघरमा बिहान झिसमिसेमै जाँतो घुम्थ्यो, र धेरैजसो यो काम आमा, दिदीबहिनीको भागमा पर्थ्यो। कवितामा यही जाँतो आमाको जीवन र छोराको जीवनको चक्र बनेर आउँछ।

गद्य कविता

कक्षा ९ मा अघि पढिएका कविता लयमा बाँधिएका थिए: मेघ बिजुली विवाह शास्त्रीय छन्दमा, सारङ्गीमा देश सवाई छन्दमा। ‘आमाको तस्बिर’ भने गद्य कविता हो। छन्द र लयको तोकिएको ढाँचामा नबाँधिई लेखिने कवितालाई गद्य कविता वा छन्दमुक्त कविता भनिन्छ। यसका मुख्य विशेषता:

• पङ्क्ति छोटा पनि हुन्छन्, लामा पनि: एउटा शब्दको पङ्क्ति (‘आमा!’) पनि छ, सात आठ शब्दको पनि।
• अक्षर गनिँदैनन्, लघु गुरुको क्रम हुँदैन, र पङ्क्तिको अन्त्यमा अनुप्रास मिलाउनु पर्दैन।
• भाषा बोलीचालीको जस्तै सरल हुन्छ; कुनै पङ्क्ति त गद्यको वाक्य जस्तै लाग्छ।

तर गद्य कवितामा लय नै हुँदैन भन्ने होइन। यसको लय दोहोरिने शब्द र संरचना, पङ्क्ति टुटेका ठाउँका विश्राम र भावको उतारचढावबाट आउँछ। यस कवितामा ‘सम्झिएँ,’ तीन पटक, ‘आमा!’ धेरै पटक, ‘सोच्छु,’ दुई पटक र ‘…सकेनछु’ दुई पटक दोहोरिएका छन्; ‘तल / अझ तल / झनै तल’ मा पङ्क्ति नै छोटा छोटा हुँदै भासिए जस्तै तल झर्छन्। यिनै दोहोरिने ढाँचाले कवितालाई गद्यबाट छुट्याउँछन्।

पक्ष	छन्द कविता (सारङ्गीमा देश)	गद्य कविता (आमाको तस्बिर)
पङ्क्तिको लम्बाइ	प्रायः बराबर, सवाईमा चौध अक्षर	छोटो लामो, भावअनुसार
अनुप्रास	पङ्क्तिको अन्त्यमा मिलाइन्छ	अनिवार्य हुँदैन
लय	छन्दको नियमबाट	दोहोरिने शब्द, विश्राम र भावबाट
पढ्ने तरिका	गीत जस्तै गाएर	भावअनुसार रोकिँदै, कुरा गरे जस्तै

पाठ्यपुस्तकमा कविता चार पृष्ठमा फैलिएको छ। यहाँ अर्थ बुझ्न सजिलो होस् भनेर यसलाई भावका आधारमा नौ अंशमा बाँडिएको छ; हरेक अंश कुन पङ्क्तिबाट सुरु हुन्छ भन्ने पनि दिइएको छ।

अंश १: फोटो देख्दाको झड्का

(‘यही डल्ले जाँतो झैँ…’ देखि ‘धमिलो धमिलो सम्झिएँ’ सम्म)

‘म’ पात्र आमालाई भन्छ: तिमीले यही गोलो (डल्ले) जाँतो जस्तै आफ्नो उमेर फनफनी (फनफन, छिटो छिटो) घुमायौ। जाँतामा अन्न हाले जस्तै तिमीले अँजुलीभरि सपनाको घान हाल्यौ, र जीवनभरि मेरा लागि जाँतो घुमाइरह्यौ।

यहाँ आमाको पूरै जीवन एउटा जाँतोसँग दाँजिएको छ। जाँतो घुमाउँदा अन्न पिसिएर पिठो बन्छ; आमाले आफ्नो उमेर घुमाउँदा उनको जवानी, बल र सपना पिसिएर छोराको भविष्य बन्यो। घान भनेको एक पटक पिस्न छुट्याइएको अन्न हो: आमाले आफ्नै सपना अन्न जस्तै जाँतामा हालिन्, अर्थात् छोराका लागि आफ्नो सपना त्यागिन्।

त्यसपछि दृश्य वर्तमानमा आउँछ। दिदीको फेसबुकमा आमाको तस्बिर देख्दा ‘म’ लाई सास फेर्न गाह्रो हुन्छ, रगत बग्नै छाडे जस्तो लाग्छ। यो झड्काले उसलाई आफ्नो बाल्यकालतिर फर्काउँछ, र ऊ धमिलो धमिलो सम्झन थाल्छ।

अंश २: जाँतो, लोरी र कथा

(‘मलाई पिठिउँमा बोकेर’ देखि ‘र म उड्नुपर्‍यो सात समुद्रपारि’ सम्म)

‘म’ लाई तीन सम्झना आउँछन्, उमेरको क्रममा:

१. सबैभन्दा धमिलो: आमाले उसलाई पिठिउँमा बोकेर लोरी (नानीलाई सुताउन गाइने गीत) गाउँदै जाँतो घुमाएको।
२. अलि ठुलो भएपछि: उमेरका पाँच छओटा अखेटा चढेपछि, अर्थात् पाँच छ वर्षको भएपछि, आमाले उसलाई जाँतो नजिकै राखेर सुनकेसरी मैया र मधुमालतीका कथा सुनाएको। दुवै नेपाली घरघरमा सुनाइने पुराना कथा हुन्।
३. अझ ठुलो भएपछि: ऊ जाँतो घुमाउन जिद्दी गर्दा आमाले मायाले ‘सक्दैनस् बाबु अहिले, कलिलो हत्केलामा ठेला उठ्छ’ भनेको।

अखेटा रुख चढ्दा टेकिने साना हाँगा हुन्; शब्दकोशले लिस्नो वा सिँढीको खुड्किलोलाई पनि अखेटो भनेको छ। रुख चढ्दा एक एक अखेटा टेक्दै माथि पुगिन्छ; त्यसैले कविले उमेरका वर्षलाई अखेटा भनेका छन्। उमेर पनि रुख चढे जस्तै एक एक वर्ष गर्दै बढ्छ।

अंशको अन्त्य कविताको मोड हो: जब ऊ जाँतो घुमाउन सक्ने भयो, उसको आफ्नै जीवनको चक्र त्यही जाँतो झैँ घुम्यो, र उसलाई सात समुद्रपारि (धेरै टाढाको देश) उड्नुपर्‍यो। आमालाई सघाउन सक्ने उमेर हुनासाथ छोरा घरबाट टाढा पुग्यो। ‘उड्नुपर्‍यो’ मा ‘पर्‍यो’ ले बाध्यता देखाउँछ: उसले रोजेर होइन, परिस्थितिले धकेलेर विदेश जानुपर्‍यो।

अंश ३: आमाको त्याग, दिदीको खबर

(‘मलाई डोकाको घाँसमाथि राखेर’ देखि ‘दुःखको मौसम अझै पनि’ सम्म; यही अंश पाठ्यपुस्तकको बोध र अभिव्यक्तिको अभ्यास ३ मा छ)

आमाले उसलाई डोकाको घाँसमाथि राखेर उकाली ओराली गरिन्, र भारी बोकी बोकी उनको ढाड कुप्रियो। उसलाई सधैँ सुखमा राख्न आमाले काम गर्दा गर्दा हातमा ठेला उठाइन्, र हत्केलामा उनको भाग्यरेखा नै मेटियो।

भाग्यरेखा हत्केलामा देखिने रेखा हो, जसलाई हेरेर भाग्य बताइन्छ भन्ने विश्वास छ। कठोर कामले हत्केला खस्रो र ठेलैठेला हुँदा रेखा नै देखिन छाड्छन्। कविले यहाँ दुई अर्थ एकै ठाउँमा राखेका छन्: आमाका हातका रेखा मेटिए, र आफ्नै सुख पनि मेटियो। छोराको भाग्य बनाउन आमाले आफ्नो भाग्य मेटिन्।

‘म’ सोच्छ, अब त आमाको दैनिकी (दिनदिनैको जीवन) फेरिनुपर्थ्यो। तर दिदीले फेसबुकमा लेखेकी छन्: आमाको पृथ्वीमा दुःखको मौसम अझै पनि छ। मौसम केही समयपछि फेरिन्छ, तर आमाको दुःखको मौसम फेरिएन; उनको सानो संसारमा अझै दुःख नै छ।

अंश ४: पैसाले नगरेका काम

(‘आमा! मैले यहाँ दुःखले कमाएको पैसाले’ देखि ‘दाउरा ल्याएनछ जङ्गलबाट’ सम्म)

छोराले परदेशमा दुःख गरेर पैसा कमायो, तर त्यो पैसाले आमाका दिनदिनैका काम गरेनछ। पैसाले घरको दैलो (ढोका, दहिलो) पोतेनछ, झिसमिसे (उज्यालो हुन लागेको बेला) मै गएर पँधेरोबाट पानी ल्याएनछ, गोठको भकारो (गाईभैँसीको मल) फालेनछ, खोरियाबाट घाँस काटेनछ, जङ्गलबाट दाउरा ल्याएनछ।

यी सबै काम आमा आफैँले गर्नुपर्छ। पैसाले सामान किन्न सकिन्छ, तर घरमा आमासँगै बसेर काम बाँड्ने हात किन्न सकिँदैन। ‘ल्याएनछ’, ‘फालेनछ’ जस्ता क्रियापदमा ‘-एछ’ ले अहिले मात्र थाहा पाएको कुरा बुझाउँछ: छोराले पैसाले यी काम हुन्छन् होला भनेर सोचेको थियो; अहिले मात्र थाहा पायो, हुँदा रहेनछन्।

अंश ५: छोराको भ्रम, आमाको सान्त्वना

(‘सोचेथेँ,’ देखि ‘तिमीले चित्त बुझायौ होला’ सम्म)

छोराले सोचेको थियो, मैले यति धेरै कमाएपछि आमाका दुःख आफैँ सकिए होलान्। अल्सरले बितेका बुबाको झल्को (सम्झना, आभास) पनि बिस्तारै कम भयो होला। अनि आमाले ‘चराका बचेरा गुँड छोडेर जानकै लागि जन्मन्छन्’ भनेर चित्त बुझाइन् होला।

यहाँ दुई कुरा बुझ्नुपर्छ। पहिलो, ‘होलान्’, ‘होला’ जस्ता सम्भावनार्थ क्रियापदले देखाउँछन्: छोराले यी कुरा थाहा पाएको होइन, अनुमान मात्र गरेको हो, र त्यो अनुमान गलत रहेछ। दोस्रो, बचेरा र गुँडको भनाइ: चराका बचेरा हुर्केपछि गुँड छोडेर उड्छन्, यो प्रकृतिको नियम हो। आमाले छोरा टाढा गएको पीडा यही नियम सम्झेर सहिन् होला भन्ने छोराको अनुमान छ। यसबाट बुबा पनि बितिसकेकाले घरमा आमा एक्लै छिन् भन्ने पनि थाहा हुन्छ।

अंश ६: दलदलमा फसेको जीवन

(‘आमा! यता म फसेको छु’ देखि ‘झनै तल’ सम्म)

अब छोरा आफ्नो अवस्था भन्छ: ऊ परदेशमा जीवनको दलदलमा फसेको छ। दलदल भनेको हिलो र पानी मिसिएको यस्तो भुइँ हो, जहाँ टेक्नेबित्तिकै खुट्टा भासिन्छ, र निस्कन जति चलमलायो उति भित्र भासिन्छ। ऊ यो देशबाट निस्कन जति खोज्छ, उति नै जोडले तल भासिन्छ: तल, अझ तल, झनै तल।

अन्तिम तीन पङ्क्ति एकपछि अर्को छोटा हुँदै गएका छन्, र हरेकमा ‘तल’ दोहोरिएको छ। पढ्दा पाठक नै तल तल झरे जस्तो लाग्छ। यसरी पङ्क्तिको आकार र शब्दको दोहोरोले अर्थलाई देखाउनु गद्य कविताको बल हो।

अंश ७: ढिलो आत्मसमीक्षा

(‘धेरै ढिला गरेर आत्मसमीक्षा गर्दै छु’ देखि ‘दुनियाँको सबैभन्दा प्यारो काखलाई’ सम्म)

‘म’ भन्छ, धेरै ढिलो गरी म आत्मसमीक्षा (आफ्नै गुण र दोषको विचार) गर्दै छु। उसले आमाका लागि केही सोचेनछ: आमाको दमको रोग, आङ खस्ने बिमार, र जाँतोसँगै एक्लै बर्बराउँदै (आफैँसँग बरबराउँदै, गनगन गर्दै) बाँच्नुपर्ने जीवनबारे उसले सोच्दै सोचेनछ।

दम सास फेर्न गाह्रो हुने, स्वाँस्वाँ हुने रोग हो। आङ खस्नु भनेको महिलाको पाठेघर आफ्नो ठाउँबाट तलतिर झर्नु हो। सुत्केरी भएको केही दिनमै भारी बोक्नु, आराम र पोसिलो खाना नपाउनु यसका मुख्य कारण मानिन्छन्; नेपालका गाउँघरमा धेरै आमाहरू यो रोग लुकाएर बाँचिरहेका हुन्छन्। जीवनभरि भारी बोकेकी आमालाई यही रोग लाग्नुमा पनि उनको त्याग देखिन्छ।

किन? किनभने ऊ पासपोर्ट, भिसा र पिआर (अर्को देशमा स्थायी रूपमा बस्न पाउने अनुमति) को चक्करमा, घर, गाडी र सम्पत्तिको किस्ता (थोरै थोरै गरी तिर्ने ऋणको भाग) तिर्दैमा व्यस्त भयो। यसैमा उसले संसारको सबैभन्दा प्यारो काख, अर्थात् आमाको काखलाई बिर्सेछ। ‘चक्कर लगाउँदा लगाउँदा’, ‘तिर्दा तिर्दा’ मा शब्दको दोहोरोले काम कहिल्यै नसकिने, घुमिरहने चक्र देखाउँछ: फेरि जाँतो जस्तै।

अंश ८: जहाज र कर्‍याङकुरुङ

(‘आमा! छुट्टीको दिन’ देखि ‘एउटा चरा बन्न पनि सकेनछु’ सम्म)

छुट्टीको दिन ऊ आकाश चिर्दै उडिरहेका जहाज देख्छ र सोच्छ, यीमध्ये कुनै जहाज मेरो देश पनि जान्छ। हल्ला गर्दै उडिरहेका कर्‍याङकुरुङ देख्छ र सोच्छ, यिनको लस्कर (लर्को, ताँती) मेरो गाउँ पनि पुग्छ। तर ऊ त्यो जहाजको एउटा यात्री बन्न सकेनछ, त्यो बथान (चराको हुल) को एउटा चरा बन्न पनि सकेनछ।

जहाज र चरा दुवै उड्ने कुरा हुन्, र दुवै उसको गाउँसम्म पुग्छन्। ऊ पनि कुनै दिन उडेरै परदेश गएको थियो। तर फर्कने बेला ऊ उड्न सक्दैन: जहाजको टिकट होस् वा चराको पखेटा, ऊसँग केही छैन। यहाँ विडम्बना छ: जुन उडानले उसलाई टाढा पुर्‍यायो, फर्कने बेला त्यही उडान उसका लागि सम्भव छैन।

अंश ९: मानी फुक्लिएको जाँतो

(अन्तिम तीन पङ्क्ति: ‘आमा! दिदीको फेसबुकमा जब…’)

कविता जहाँबाट सुरु भएको थियो, त्यहीँ फर्कन्छ: दिदीको फेसबुकमा आमाको फोटो। तर अब छोरा भन्छ, म मानी फुक्लिएको जाँतो जस्तै भएको छु।

मानी जाँताको तल्लो ढुङ्गाको बिचमा गाडिने काठ वा फलामको किलो हो; माथिल्लो ढुङ्गा यसैको वरिपरि घुम्छ। मानी फुक्लियो भने माथिल्लो ढुङ्गा डगमगाउँछ, ठाउँबाट खस्छ, र जाँतोले पिस्नै सक्दैन। आमाले जीवनभरि जाँतो घुमाइन्; उनको मायाले छोराको जीवन एउटै केन्द्रमा अडिएको थियो। आज छोराको जीवनको केन्द्र, अर्थात् आमा र घर, उसबाट छुटेको छ। ऊ घुमिरहेको त छ, तर डगमगाउँदै, कुनै काम नलाग्ने गरी।

मूल भाव

कविताको मूल भाव हो: आमाले आफ्नो उमेर, सपना र सुख जाँतो झैँ घुमाएर सन्तानलाई हुर्काउँछिन्, तर सन्तान ठुलो भएर परदेश पुगेपछि पैसाले मात्र आमाको दुःख हटाउन सकिँदैन; आमालाई चाहिने साथ, सेवा र माया पैसाले किन्न सकिँदैन। परदेशको चक्करमा फसेको सन्तान धेरै ढिलो गरी यो कुरा बुझ्छ, र आफ्नो जीवनको केन्द्र गुमाएको अनुभव गर्छ। कविताले आमाको त्याग र मायाको सम्मान गर्छ, र वैदेशिक रोजगारीले नेपाली परिवारमा ल्याएको पीडा देखाउँछ।

कविताका विशेषता

पक्ष	यस कवितामा
विधा	गद्य कविता: छन्द, अक्षर गनाइ र अनिवार्य अनुप्रास छैन
विषयवस्तु	आमाको त्याग र माया; विदेशिएको छोराको पछुतो; वैदेशिक रोजगारी र घरमा एक्लिएका बुबाआमा
‘म’ पात्र र सम्बोधन	परदेशमा रहेको छोरा बोल्छ, आमालाई ‘तिमी’ भनेर सिधै सम्बोधन गर्छ; ‘आमा!’ धेरै पटक दोहोरिन्छ
संरचना	वर्तमान (फोटो) बाट सुरु, बाल्यकालको सम्झना, आमाको दुःख, छोराको अवस्था, अनि फेरि फोटोमै अन्त्य: गोलो संरचना, जाँतो जस्तै
केन्द्रीय विम्ब	जाँतो: आमाको जीवन, छोराको जीवनको चक्र, र अन्त्यमा मानी फुक्लिएको जाँतो
उपमा	जाँतो झैँ उमेर घुमाउनु, जाँतो झैँ जीवनको चक्र घुम्नु, मानी फुक्लिएको जाँतो झैँ हुनु
रूपक	उमेरका अखेटा, सपनाको घान, जीवनको दलदल, आमाको पृथ्वी, दुःखको मौसम
दोहोरिने शब्द	सम्झिएँ, आमा!, सोच्छु, सकेनछु; तल / अझ तल / झनै तल
भाषा	सरल, बोलीचालीको; ठेट नेपाली शब्द (डल्ले, अखेटा, भकारो, खोरिया, झिसमिसे) र आजका शब्द (फेसबुक, पासपोर्ट, भिसा, पिआर, किस्ता) सँगसँगै
स्वर	पछुतो, मायालु, करुण

कठिन शब्दको अर्थ

पाठमा आएका कठिन शब्द र तिनका अर्थ तल छन्। रेखाङ्कित शब्दमा थिच्दा नेपाली शब्द मा त्यसको अङ्ग्रेजी अर्थ, नेपाली अर्थ र उदाहरण देखिन्छ।

शब्द	अर्थ
डल्ले	डल्लो परेको, गोलो
जाँतो	अन्न पिस्न ढुङ्गाका दुई गोला फग्ल्याँटा मिलाएर बनाइने घरेलु यन्त्र
फनफनी	फनफन, छिटो छिटो घुम्ने गरी
अँजुली	दुई हत्केला उत्ताना पारी जोडेर बनाइने खोबिल्टो; त्यसमा अटाउने मात्रा
घान	एक पटकमा पिस्न, कुट्न वा भुट्न छुट्याइने अन्नको मात्रा
लोरी	नानीलाई सुताउन गाइने गीत
अखेटा	रुख चढ्दा टेकिने साना हाँगा
जिद्दी	हठ, अडिपी
ठेला	धेरै काम गर्दा हत्केला र पैतालामा उठ्ने छालाको साह्रो डल्लो
कलिलो	कोमल, नछिप्पिएको
उकालीओराली	उकालो चढ्ने र ओरालो झर्ने काम; धेरै हिँडडुल
कुप्रिनु	कुप्रो हुनु, झुक्नु
भाग्यरेखा	हत्केलाको भाग्य देखाउँछ भनिने रेखा; भाग्य
दैनिकी	दिनदिनैको जीवन, दिनचर्या
दैलो	घरको ढोका, दहिलो
झिसमिसे	उज्यालो हुन लागेको बिहानको बेला
पँधेरो	गाउँघरमा पानी भर्ने धारा वा कुवा
भकारो	गाईभैँसीको मल र सोत्तर
खोरिया	जङ्गल फाँडेर बाली लगाउन बनाइएको जमिन
झल्को	सम्झना, आभास
गुँड	चराको बासस्थान
बचेरा	चराका बच्चा
दलदल	हिलो र पानी मिसिएर टेक्दा भासिने भुइँ
भासिनु	हिलो, बालुवा आदिमा तल धसिनु
आत्मसमीक्षा	आफ्नै गुण र दोषको विचार
दम	सास फेर्न गाह्रो हुने, छिटो छिटो सास चल्ने रोग
बर्बराउनु	आफैँसँग बरबराउनु, गनगन गर्नु
पिआर	अर्को देशमा स्थायी रूपमा बस्न पाइने अनुमति
किस्ता	ऋण वा मोल थोरै थोरै गरी तिर्ने भाग
कर्‍याङकुरुङ	लामो घाँटी र खुट्टा भएको, हुलमा उड्ने एक चरो
लस्कर	ताँती, लर्को
बथान	पशु वा पक्षीको हुल
मानी	जाँताको तल्लो ढुङ्गामा गाडिने, माथिल्लो ढुङ्गा घुम्ने किलो
फुक्लिनु	कसिएको वा बाँधिएको कुरा खुकुलो भएर छुट्टिनु

विपरीतार्थी शब्द

उल्टो अर्थ दिने शब्दलाई विपरीतार्थी शब्द भनिन्छ। कविताले धेरै ठाउँमा विपरीत कुरा सँगै राखेर भाव गाढा बनाएको छ: छोराको सुखका लागि आमाको दुःख, उकाली र ओराली, माथि उड्ने जहाज र तल भासिने छोरा।

अभ्यास: शब्दभण्डार

पाठ्यपुस्तकको सुनाइ पाठ १५ फूलहरूबारेको एउटा कविता हो भन्ने कुरा प्रश्नहरूबाट देखिन्छ: त्यसमा फूलहरू मान्छे जस्तै कवि बन्छन्, भावुक हुन्छन्, कविता लेख्छन्, र कुनै कुराका लागि विद्रोह पनि गर्छन्। सुनाइ पाठ यहाँ सारिएको छैन। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रले यसको रेकर्डिङ सार्वजनिक गरेको छ; त्यो तल सुन्न सकिन्छ। पहिले तलका प्रश्न पढ्नुहोस्, अनि आवश्यक भए दुई तीन पटक सुन्नुहोस्।

वाच्य भनेको के हो?

दुई वाक्य हेरौँ: म भोलि गाउँ जान्छु र आफू त भोलि गाउँ गइन्छ। दुवैमा भोलि गाउँ जाने कुरा छ, तर पहिलोमा जाने व्यक्ति ‘म’ प्रधान छ, र क्रिया ‘जान्छु’ उसैअनुसार छ। दोस्रोमा कसले गयो भन्दा जाने काम आफैँ प्रधान छ, र क्रिया ‘गइन्छ’ कसैअनुसार बदलिँदैन। वाक्यमा कर्ता, कर्म वा क्रियाको भावमध्ये कुनलाई प्रधानता दिइएको छ भन्ने कुरा देखाउने क्रियाको रूपलाई वाच्य भनिन्छ।

वाच्य तीन प्रकारका हुन्छन्: कर्तृवाच्य, कर्मवाच्य र भाववाच्य। यस एकाइमा कर्तृवाच्य र भाववाच्य पढिन्छ; कर्मवाच्य एकाइ १६ मा आउँछ।

कर्तृवाच्य

कर्तालाई प्रधानता दिइएको वाक्यलाई कर्तृवाच्य भनिन्छ। यसमा:

१. कर्ता प्रधान हुन्छ, र प्रायः वाक्यको सुरुमा आउँछ।
२. क्रिया कर्ताको लिङ्ग, वचन, पुरुष र आदरअनुसार बदलिन्छ: म हिँड्छु, हामी हिँड्छौँ, ऊ हिँड्छ, उनी हिँड्छिन्, तपाईँ हिँड्नुहुन्छ।
३. सकर्मक र अकर्मक दुवै क्रियाबाट कर्तृवाच्य बन्छ: आमा जाँतो घुमाउनुहुन्छ (सकर्मक), छोरा परदेश उड्यो (अकर्मक)।

हामीले बोल्ने र लेख्ने धेरैजसो वाक्य कर्तृवाच्यमै हुन्छन्। कविताका तिमीले उकालीओराली गर्‍यौ, म फसेको छु, सोच्छु सबै कर्तृवाच्य हुन्।

भाववाच्य

कर्ता र कर्मभन्दा क्रियाको भाव, अर्थात् काम आफैँलाई प्रधानता दिइएको वाक्यलाई भाववाच्य भनिन्छ। यसका नियम:

१. भाववाच्य अकर्मक क्रियाबाट मात्र बन्छ: जानु, आउनु, हिँड्नु, बस्नु, उठ्नु, सुत्नु, पुग्नु, डुल्नु, हाँस्नु, रुनु, लड्नु, उड्नु।
२. कर्ता हटाइन्छ, वा कर्तामा द्वारा लगाइन्छ; ‘म’ र ‘हामी’ को सट्टा प्रायः आफू आउँछ।
३. धातुमा ‘-इ’ थपेर क्रिया बनाइन्छ: हिँड् → हिँडि-, बस् → बसि-, जा → गइ-, आउ → आइ-, हु → भइ-।
४. क्रिया कर्ता जेसुकै भए पनि सधैँ अन्य पुरुष, एकवचन, पुलिङ्ग र अनादरको हुन्छ: हिँडियो, हिँडिन्छ, हिँडिने छ।

वाच्य बदल्दा काल, पक्ष र भाव बदलिँदैनन्; कर्ता र क्रियाको रूप मात्र बदलिन्छ। धातु हिँड् (हिँड्नु) का केही रूप:

काल, पक्ष वा भाव	कर्तृवाच्य	भाववाच्य
सामान्य वर्तमान	म हिँड्छु।	आफू हिँडिन्छ।
अपूर्ण वर्तमान	उनीहरू हिँड्दै छन्।	उनीहरूद्वारा हिँडिँदै छ।
पूर्ण वर्तमान	हामी हिँडेका छौँ।	हामीद्वारा हिँडिएको छ।
सामान्य भूत	तिमी हिँड्यौ।	तिमीद्वारा हिँडियो।
अज्ञात भूत	म हिँडेछु।	आफू हिँडिएछ।
अभ्यस्त भूत	ऊ हिँड्थ्यो।	उसद्वारा हिँडिन्थ्यो।
सामान्य भविष्यत्	हामी हिँड्ने छौँ।	हामीद्वारा हिँडिने छ।
इच्छार्थ	हामी हिँडौँ।	हिँडियोस्।
आज्ञार्थ (निषेध)	तपाईँ नहिँड्नुहोस्।	नहिँडियोस्।

भाववाच्यका सबै रूपमा ‘हिँडि-’ र अन्त्यमा अन्य पुरुष एकवचनको रूप (-न्छ, -यो, -एछ, -ने छ, -योस्) मात्र छन्। कर्ता ‘म’ होस् वा ‘उनीहरू’, क्रिया बदलिँदैन। केही धातुको ‘-इ’ लाग्दा रूप अलि बदलिन्छ: जा → गइन्छ, गइयो; आउ → आइन्छ, आइयो; हु → भइन्छ, भइयो; रो → रोइन्छ।

कर्तृवाच्यबाट भाववाच्य, भाववाच्यबाट कर्तृवाच्य

कर्तृवाच्यबाट भाववाच्य बनाउँदा:

१. क्रिया अकर्मक हो कि होइन, जाँच्नुहोस्। वाक्यमा कर्म छ भने भाववाच्य बन्दैन।
२. कर्तामा ‘द्वारा’ लगाउनुहोस् वा कर्ता हटाउनुहोस्; ‘म’ लाई ‘आफू’ बनाउनुहोस्।
३. धातुमा ‘-इ’ थपेर क्रियालाई अन्य पुरुष एकवचनमा राख्नुहोस्; काल, पक्ष र भाव उस्तै राख्नुहोस्।

भाववाच्यबाट कर्तृवाच्य बनाउँदा उल्टो गरिन्छ: ‘द्वारा’ हटाइन्छ, कर्ता लुकेको छ भने अर्थ मिल्ने कर्ता (म, हामी, ऊ…) थपिन्छ, र क्रिया त्यही कर्ताअनुसार बदलिन्छ: हिलामा लडिएछ → म हिलामा लडेछु।

कर्तृवाच्य	भाववाच्य
म बिहानै उठ्छु।	आफू बिहानै उठिन्छ।
आमा झिसमिसेमै पँधेरो जानुभयो।	आमाद्वारा झिसमिसेमै पँधेरो गइयो।
छोरा सात समुद्रपारि उड्यो।	छोराद्वारा सात समुद्रपारि उडियो।
हामी चौतारामा बस्ने छौँ।	हामीद्वारा चौतारामा बसिने छ।

अभ्यास: व्याकरण

कवितामा पृथ्वी शब्द छ। यसलाई बोल्दा ‘प्रिथ्वी’ जस्तो सुनिन्छ, तर लेख्दा प मा ऋ को मात्रा लगाएर ‘पृ’ लेखिन्छ। अर्कातिर रित्तो, रिस, हरियो जस्ता शब्द बोल्दा पनि ‘रि’, लेख्दा पनि ‘रि’। ऋ र रि को उच्चारण नेपालीमा एउटै जस्तो भएकाले लेख्दा अलमल हुन्छ। नियम शब्द कहाँबाट आएको हो भन्नेमा छ:

कहाँ	के लेखिन्छ	उदाहरण
संस्कृतबाट जस्ताको तस्तै आएका (तत्सम) शब्द, जसको मूल संस्कृतमा ऋ छ	ऋ वा ऋ को मात्रा (कृ, पृ)	ऋषि, ऋतु, ऋण, ऋचा, ऋग्वेद; कृषि, कृषक, पृथ्वी, वृक्ष, मृत्यु, दृश्य, हृदय, प्रकृति, सृष्टि, गृह
नेपालीकै (तद्भव) शब्द र अरू भाषाबाट आएका (आगन्तुक) शब्द	रि	रित्तो, रिस, हरियो, हरियाली, किरिया, रिबन, रिक्सा, रिपोर्ट, रिवाज
संस्कृतमै ‘रि’ भएका तत्सम शब्द	रि (वा री)	परिश्रम, परिवार, हरि, गिरि, रीति, सरिता

अन्तिम पङ्क्ति महत्त्वपूर्ण छ: सबै तत्सम शब्दमा ऋ हुँदैन। परि- उपसर्ग (परिश्रम, परिवार, परिवर्तन) मा र हरि, गिरि मा संस्कृतमै ‘रि’ छ। रीतिरिवाज मा ‘रीति’ संस्कृतको र ‘रिवाज’ अरबीबाट आएको शब्द हो; दुवैमा ऋ लाग्दैन।

अभ्यास: वर्णविन्यास

गद्य कविता लेख्ने तरिका

गद्य कवितामा अक्षर गन्नु पर्दैन, अनुप्रास मिलाउनु पर्दैन, तर त्यसैले यो सजिलो हुँदैन: लय र भाव आफैँ बनाउनुपर्छ। ‘आमाको तस्बिर’ बाट यी कुरा सिक्न सकिन्छ:

१. एउटा सानो, साँचो क्षण छान्नुहोस्: एउटा फोटो, एउटा गन्ध, एउटा आवाज। ठुलो विषय (‘माया’, ‘देश’) भन्दा सानो दृश्यले बढी छुन्छ।
२. एउटा केन्द्रीय विम्ब खोज्नुहोस्: भूपिनको जाँतो जस्तै, जुन सुरुदेखि अन्त्यसम्म फेरि फेरि आओस् र हरेक पटक अलि नयाँ अर्थ देओस्।
३. ठोस चित्र लेख्नुहोस्: ‘आमाले धेरै दुःख गरिन्’ भन्दा ‘हातमा ठेला उठायौ’ धेरै बोल्छ।
४. पङ्क्ति अर्थअनुसार टुटाउनुहोस्: जुन शब्दमा जोड दिनु छ, त्यसलाई पङ्क्तिको अन्त्यमा वा एक्लै राख्नुहोस्।
५. दोहोरोले लय बनाउनुहोस्: एउटा शब्द वा संरचना दुई तीन पटक दोहोर्‍याउनुहोस्।
६. अन्त्यमा मोड दिनुहोस्: सुरुको विम्बमै फर्केर तर नयाँ अर्थमा टुङ्ग्याउनुहोस्।