सारङ्गीमा देश

कवि र कविता

धीरेन्द्र प्रेमर्षि (जन्म वि.सं. २०२३) नेपाली र मैथिली दुवै भाषामा लेख्ने कवि र लेखक हुन्। मैथिली साहित्यको इतिहासबारे उनले लेखेको पुस्तक कक्षा ११–१२ को मैथिली पाठ्यक्रममा सन्दर्भ पुस्तकका रूपमा राखिएको छ, र उनको एउटा मैथिली कविता त्यही पाठ्यक्रममा पढाइन्छ। मधेसको भाषामा लेख्ने कविले हिमाल, पहाड र तराईलाई एउटै गीतमा उनेका छन्, त्यसैले यो कविता अझ अर्थपूर्ण लाग्छ।

‘सारङ्गीमा देश’ गीतिलयमा लेखिएको कविता हो। यसलाई गद्य जस्तो होइन, गीत जस्तै लय हालेर पढिन्छ। कविता गाउँदै आयो यो नेपाली सारङ्गीमा देश पङ्क्तिबाट सुरु हुन्छ, र त्यसपछि दुई पङ्क्तिका हरेक श्लोक यही पङ्क्तिमा टुङ्गिन्छन्। गीतमा यसरी फेरि फेरि आउने पङ्क्तिलाई टेक भनिन्छ। गीतको सुरुको भागलाई मुखडा र बिचमा आउने लामा भागलाई अन्तरा भनिन्छ। यस कवितामा पहिलो दुई पङ्क्ति मुखडा जस्ता छन्, र त्यसपछि चार पङ्क्तिका चार अन्तरा आउँछन्; हरेक अन्तरापछि दुई पङ्क्ति आएर टेकमा टुङ्गिन्छन्।

सवाई छन्द र लय

कविता सवाई छन्दमा लेखिएको छ। सवाई नेपाली लोकलयबाट आएको छन्द हो। यसका मुख्य नियम:

• हरेक पङ्क्ति (पाउ) मा प्रायः १४ अक्षर हुन्छन्।
• लयमा पढ्दा चार, चार, चार र दुई अक्षरमा छोटो विश्राम (यति) हुन्छ।
• शिखरिणी जस्ता शास्त्रीय छन्दमा जस्तो लघु र गुरुको कडा क्रम हुँदैन; अक्षरको सङ्ख्या र विश्राम नै मुख्य हुन्।

कविताको एउटा पङ्क्ति अक्षर अक्षरमा फुकाएर हेरौँ:

चार	चार	चार	दुई
जन्-मे-य-हीँ	बुद्-ध-अ-नि	भृ-कु-टी-र	सी-ता

‘बुद्ध’ लेख्दा एउटा संयुक्त अक्षर (द्ध) देखिए पनि उच्चारणमा बुद्-ध हुन्छ। लयमा पढ्दा कतै दुई स्वर जोडिएर एकै अक्षर जस्तो सुनिन्छन् (गाउँ), कतै बोलीमा नसुनिने शब्दको अन्तिम ‘अ’ पनि सुनिन्छ (दे-श)। त्यसैले सवाईमा अक्षर गन्दा लयमा जति अक्षर उच्चारण हुन्छन्, त्यति गनिन्छन्।

पाठ्यपुस्तकमा कविता नौ श्लोकमा छापिएको छ: दुई पङ्क्तिका पाँच र चार पङ्क्तिका चार श्लोक पालैपालो आउँछन्। जम्मा छब्बीस पङ्क्ति छन्। पहिलो श्लोक टेकबाट सुरु हुन्छ, र दुई पङ्क्तिका बाँकी चार श्लोक टेकमा टुङ्गिन्छन्। हरेक श्लोकको अर्थ तल हाम्रै शब्दमा दिइएको छ।

श्लोक १: सारङ्गीमा गुन्जिएको देश

नेपाली सारङ्गीले देशको गीत गाउँदै आएको छ। त्यो देश हो: पूर्वको मेची नदीदेखि पश्चिमको काली (महाकाली) नदीसम्म, उत्तरको हिमालदेखि पहाड हुँदै दक्षिणको तराई र मधेससम्म फैलिएको नेपाल।

दुई पङ्क्तिमै कविले देशको पूरै भूगोल समेटेका छन्: पूर्व पश्चिमका दुई सिमाना र उत्तर दक्षिणका तीन भूभाग।

श्लोक २: आँसु, हाँसो र पसिना

यो देश यहाँका मान्छेको जीवनको कथा, व्यथा (दुःख, पीडा) र सङ्घर्षमा बाँचेको छ। हामी रुँदा यो पनि रुन्छ, हामी हाँस्दा यो पनि हाँस्छ: देश र जनता एउटै मनका छन्। यो देश नयाँ कुरा सिर्जना गर्दा रमाउँछ, साधना (लगनसाथ गरिने लामो मिहिनेत) मा मन गाडेर जम्छ, र पौरखी, अर्थात् मिहिनेती मान्छेको पसिनाको सुवासमा नाच्छ।

यहाँ देशलाई मान्छे जस्तै रुने, हाँस्ने, रमाउने र नाच्ने बनाइएको छ: यो मानवीकरण हो। ‘पसिनाको सुवास’ पनि अनौठो तुलना हो: पसिना सामान्यतः गन्हाउँछ, तर इमानदार मिहिनेतको पसिना देशका लागि अत्तर जस्तै सुगन्धित हुन्छ।

श्लोक ३: सबैको भेष, सबैको देश

बक्खु, भाङ्ग्रा र धोती: तीनै पहिरनले ‘यो मेरै भेष हो’ भन्छन्, र यो देशले यी सबैलाई आफ्नै मानेको छ। बक्खु उनको बाक्लो, कोट जस्तो लामो लुगा हो, जुन चिसो ठाउँमा लगाइन्छ। भाङ्ग्रा पाटबाट बुनेको बोरा जस्तो खस्रो कपडा हो। धोती कम्मरमुनि बेरेर लगाइने लामो कपडा हो। यी फरक फरक भेग र समुदायका पहिरन हुन्, र कविताको पहिलो श्लोकले जस्तै यहाँ पनि हिमाल, पहाड र तराईका मान्छे सँगै उभिएका छन्।

यसको अर्थ हो: पहिरन, भाषा र संस्कृति फरक भए पनि सबै नेपाली हुन्, र सबैको उत्तिकै अधिकार यो देशमा छ।

श्लोक ४: एकअर्कालाई न्यानो र शीतल

हिमाललाई तराईको काखाले न्यानो दिन्छ, र भिरपाखा (पहाडका भिर र डाँडाकाँडा) मधेसका लागि पङ्खा बनेर बसेका छन्। अर्थात्, देशका भूभाग एकअर्काका सहारा हुन्: न्यानो तराईले अन्न र साथ दिन्छ, पहाडले शीतल हावा र पानी पठाउँछ। आमाको काख जस्तो तराई र पङ्खा हम्काउने साथी जस्तो पहाड: यहाँ पनि मानवीकरण छ।

त्यसपछि कवि भन्छन्: स्वाभिमानको मियोमाथि पिरतीको दियो बालेर करोडौँ आँखा मुस्कुराएका छन्। मियो भनेको दाइँ गर्दा खलाको बिचमा गाडिने बलियो खम्बा हो; दाइँ गर्ने गोरु त्यसैको वरिपरि घुम्छन्। यहाँ मियोले केन्द्र वा मुख्य आधार बुझाउँछ: सबै नेपाली स्वाभिमानलाई केन्द्रमा राखेर त्यसको वरिपरि मायाले जोडिएका छन्। ‘बाली’ यहाँ ‘बालेर’ को अर्थमा आएको छ, र कोटी भनेको करोड हो।

श्लोक ५: कसैको मन नदुखोस्

कवि भन्छन्: कसैको पनि भावनामा ठेस (चोट) नलागोस्। यही कामना बोकेर नेपाली सारङ्गीमा देश गाउँदै आएको छ। देश सबैको हो, त्यसैले कसैको भाषा, धर्म, पहिरन वा संस्कृतिको अपमान नहोस् भन्ने चाहना यहाँ छ। ‘नलागोस्’ इच्छा बुझाउने क्रियापद हो; यस एकाइको व्याकरणमा यसलाई इच्छार्थ भाव भनेर पढिन्छ।

श्लोक ६: बुद्ध, भृकुटी र सीताको भूमि

बुद्ध, भृकुटी र सीता यहीँ जन्मिए। शान्तिको सन्देश दिने गौतम बुद्ध लुम्बिनीमा जन्मिएका हुन्। भृकुटी लिच्छवि राजा अंशुवर्माकी छोरी मानिन्छिन्; परम्पराअनुसार तिब्बतका राजा स्रोङचन गम्पोसँग उनको विवाह भएको थियो, र तिब्बतमा बौद्ध धर्म फैलाउन उनले सघाएको मानिन्छ। रामायणकी सीता मिथिलाका राजा जनककी छोरी मानिन्छिन्, जसको राजधानी जनकपुर मानिन्छ।

यसै माटामा गीताले कर्मयोग सिकाउँछ: फलको चिन्ता नगरी आफ्नो कर्तव्य गर्दै जाने शिक्षा यहाँका मान्छेको जीवनमा भिजेको छ। यो भूमि ज्ञानभूमि (ज्ञान दिने भूमि), तपोभूमि (ऋषिमुनिले तपस्या गरेको भूमि) र स्वप्नभूमि (सपना देख्ने र पूरा गर्ने भूमि) हो। त्यसैले यो देश गर्वसाथ ‘जय धर्ती माता!’ भन्दै गाउँछ।

श्लोक ७: जता हेर्‍यो, उतै विशेष

जता हेर्‍यो त्यतै विशेष कुरा मात्र देखिन्छन्। हिमाल, ताल, नदी, मन्दिर, गुम्बा, चाडपर्व र यहाँका मान्छे, सबै आफ्नै किसिमका छन्। यस्ता विशेषताले भरिएको देश सारङ्गीमा गाउँदै आएको छ।

श्लोक ८: सगरमाथा र मानोबाट पाथी

प्रकृतिले हामीलाई हाम्रो अमर गौरव गाथा (कहिल्यै नमर्ने गौरवको कथा) सम्झाइरहन्छ। संसारकै शिरपोस (शिरमा लगाइने टोपी, पगरी वा फेटा), अर्थात् संसारको सबैभन्दा अग्लो शिखर, हाम्रो सगरमाथा हो। त्यसैले यहाँ सगरमाथालाई सिङ्गो संसारको शिरमा लगाइएको पगरी जस्तो देखाइएको छ।

अन्तिम दुई पङ्क्तिमा कवि भविष्यको सपना देखाउँछन्: समृद्धिको शिखर चुम्दै माथि माथि जान यो देश मानो रोपेर पाथी फलाउन रेटिँदै (कठोर परिश्रम गर्दै, घोटिँदै) छ। सारङ्गी रेटेर बजाइन्छ; त्यसैले ‘रेटिँदै’ शब्दले सारङ्गीको गज र मिहिनेती मान्छेको घोटाइ दुवैको सम्झना गराउँछ। माना र पाथी अन्न नाप्ने पुराना नेपाली नाप हुन्: आठ माना बराबर एक पाथी हुन्छ। एक मानो बीउ रोपेर एक पाथी अन्न फलाउनु भनेको सानो लगानीलाई मिहिनेतले आठ गुणा बनाउनु हो।

श्लोक ९: स्वर्णिम परिवेश

अन्तिम श्लोकमा कवि भन्छन्: सिङ्गो धर्ती सजाउने स्वर्णिम (सुन जस्तै चम्किलो) परिवेश (वरिपरिको वातावरण) भएको देश सारङ्गीमा गाउँदै आएको छ। कविता टेकमै सुरु भएर टेकमै टुङ्गिन्छ, गीतमा जस्तै।

मूल भाव

कविताको मूल भाव हो: नेपाल हिमाल, पहाड र तराईका सबै जाति, भाषा, पहिरन र संस्कृतिको साझा घर हो, र यही विविधताबिचको एकता नै यसको गौरव हो। सारङ्गीमा गाइने गीत जस्तै देशले यहाँका मान्छेका सुख, दुःख, पसिना र सपना बोकेको छ। भूभागहरू एकअर्काका सहारा छन्; बुद्ध, भृकुटी, सीता र सगरमाथा जस्ता गौरव छन्; अनि मिहिनेत गरेर समृद्धि ल्याउने सपना छ। कसैको भावनामा चोट नपुर्‍याई सबैलाई सम्मान गर्दै अघि बढ्नुपर्छ भन्ने सन्देश कविताले दिन्छ।

कविताका विशेषता

पक्ष	यस कवितामा
विषयवस्तु	देशप्रेम; नेपालको भूगोल, संस्कृति, इतिहास, प्रकृति र मिहिनेती जनताको गुणगान
संरचना	नौ श्लोक, छब्बीस पङ्क्ति; दुई पङ्क्ति र चार पङ्क्तिका श्लोक पालैपालो; पाँच पटक आउने टेक
छन्द र लय	सवाई छन्द: पङ्क्तिमा प्रायः १४ अक्षर, ४ + ४ + ४ + २ मा विश्राम; गीत जस्तो गाउन मिल्ने लय
अन्त्यानुप्रास	दुई पङ्क्तिका हरेक श्लोक ‘-एस’ को ध्वनिमा टुङ्गिन्छन्: मधेस, भेष, ठेस, विशेष, परिवेश, देश; चार पङ्क्तिका श्लोकमा पहिलो, दोस्रो र चौथो पङ्क्ति मिल्छन्: काखा, पाखा, आँखा; सीता, गीता, माता
मानवीकरण	देश रुन्छ, हाँस्छ, नाच्छ, गाउँछ; पहिरनले ‘मेरै भेष’ भन्छन्; तराईले काख दिन्छ
रूपक	स्वाभिमानको मियो, पिरतीको दियो, मधेसको पङ्खा, संसारको शिरपोस
प्रतीक	सारङ्गी: देशको आवाज; बक्खु, भाङ्ग्रा, धोती: तीन भूभाग र तिनका मान्छे
भाषा	सरल, गीतिमय; ठेट नेपाली शब्द (बक्खु, भाङ्ग्रा, मियो, पिरती, मानो, पाथी) र तत्सम शब्द (कर्मयोग, तपोभूमि, समृद्धि, स्वर्णिम) को मिश्रण
स्वर	गर्वपूर्ण, आशावादी, मायालु
उद्देश्य	देशप्रेम, राष्ट्रिय एकता र विविधताको सम्मान जगाउनु; मिहिनेतबाट समृद्धिको सन्देश दिनु

कठिन शब्दको अर्थ

पाठमा आएका कठिन शब्द र तिनका अर्थ तल छन्। रेखाङ्कित शब्दमा थिच्दा नेपाली शब्द मा त्यसको अङ्ग्रेजी अर्थ, नेपाली अर्थ र उदाहरण देखिन्छ।

शब्द	अर्थ
सारङ्गी	तारमा गज रेटेर बजाइने नेपाली लोकबाजा
व्यथा	मानसिक वा शारीरिक पीडा, कष्ट
सङ्घर्ष	समस्यासँगको जुधाइ, कठोर परिश्रम
साधना	कुनै काम पूरा गर्न लगनसाथ गरिने लामो मिहिनेत
पौरखी	मिहिनेती, उद्यमशील
सुवास	मिठो बास्ना, सुगन्ध
बक्खु	उनको बाक्लो, कोट जस्तो लामो लुगा
भाङ्ग्रा	पाटबाट बुनेको बोरा जस्तो खस्रो कपडा
भेष	पहिरन, लुगाको ढाँचा
काखा	काख, अँगालो
भिरपाखा	पहाडका भिर र पाखा
स्वाभिमान	आफ्नो इज्जत र गौरवप्रतिको सचेत भाव
मियो	दाइँ गर्न खलाको बिचमा गाडिने खम्बा; केन्द्र, मुख्य आधार
पिरती	प्रेम, माया
कोटी	करोड
ठेस	ठक्कर, चोट
कर्मयोग	सफलता र विफलताको वास्ता नराखी समान भावले गरिने शुभकार्य
ज्ञानभूमि	ज्ञान दिने वा ज्ञानीहरूको भूमि
तपोभूमि	देवता र ऋषिमुनिहरूले तपस्या गरेको भूमि
स्वप्नभूमि	सपना देखिने र पूरा गरिने भूमि
गौरव	इज्जत, प्रतिष्ठा
गाथा	कुनै व्यक्ति वा घटनाको प्रशंसा गरिएको कथा
शिरपोस	शिरमा लगाइने टोपी, पगरी, फेटा
समृद्धि	सम्पन्नता, उन्नति, प्रगति
रेटिनु	घोटिनु; कठोर परिश्रम गर्नु
मानो	अन्न नाप्ने सानो भाँडो; आठ मानाको एक पाथी
पाथी	अन्न नाप्ने नाप, आठ माना
स्वर्णिम	सुन जस्तै चम्किलो, सुनौलो
परिवेश	वरिपरिको वातावरण

पर्यायवाची शब्द

उस्तै अर्थ दिने फरक शब्दलाई पर्यायवाची शब्द भनिन्छ: आँखा र नयन, सुन र स्वर्ण। कविता लेख्दा कविले लय र अनुप्रास मिलाउन पर्यायवाचीमध्ये एउटा छान्छन्: ‘काखा’, ‘पाखा’ र ‘आँखा’ मिलाउन ‘नयन’ होइन, ‘आँखा’ नै चाहियो।

अभ्यास: शब्दभण्डार

पाठ्यपुस्तकको सुनाइ पाठ ८ ‘यो नेपाली ठिटो’ हो। प्रश्नहरूबाट हेर्दा यो पनि ‘सारङ्गीमा देश’ जस्तै देशप्रेमको रचना हो: यसमा आफ्नै मिहिनेत र पसिनाले देश बनाउने, अन्याय र जातिपातीलाई नमान्ने नेपाली युवाको चित्र छ। सुनाइ पाठ यहाँ सारिएको छैन। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रले यसको रेकर्डिङ सार्वजनिक गरेको छ; त्यो तल सुन्न सकिन्छ। पहिले तलका प्रश्न पढ्नुहोस्, अनि आवश्यक भए दुई तीन पटक सुन्नुहोस्।

भाव

कविताका यी दुई पङ्क्ति हेर्नुहोस्: देश सधैँ रुन्छ हाँस्छ र नलागोस् है कसैको नि भावनामा ठेस। पहिलोले जानकारी दिन्छ; दोस्रोले इच्छा वा कामना बुझाउँछ। क्रियापदले बोल्नेको मनसाय, अर्थात् जानकारी, आदेश, इच्छा, अनुमान वा सर्त बुझाउने कोटिलाई भाव (क्रियाको अर्थ) भनिन्छ। भाव पाँच प्रकारका हुन्छन्:

भाव	के बुझाउँछ	उदाहरण
सामान्यार्थ	काम भयो, हुन्छ वा हुने छ भन्ने सामान्य जानकारी	देश सारङ्गीमा गाउँछ। बुद्ध लुम्बिनीमा जन्मे।
आज्ञार्थ	आदेश, अनुरोध, सल्लाह	तिमी कविता पढ। तपाईँ सारङ्गी बजाउनुहोस्।
इच्छार्थ	इच्छा, कामना, आशीर्वाद, प्रस्ताव	कसैको मनमा ठेस नलागोस्। हामी सँगै गाऔँ।
सम्भावनार्थ	अनुमान, हुन सक्ने काम	आज पानी पर्ला। उनीहरू भोलि आउलान्।
सङ्केतार्थ	एउटा काम भए मात्र अर्को हुने सर्त	पानी परे बाली सप्रन्छ। मिहिनेत गरे सफल भइन्छ।

भावका रूप

भावको रूप कर्ताको पुरुष, वचन, लिङ्ग र आदरअनुसार बदलिन्छ। धातु गा (गाउनु) का रूप:

कर्ता	आज्ञार्थ	इच्छार्थ	सम्भावनार्थ
म		गाऊँ	गाउँला
हामी		गाऔँ	गाऔँला
तँ	गा	गाएस्	गालास्
तिमी	गाऊ	गाए	गाऔला
ऊ		गाओस्	गाला
उनी, उनीहरू		गाऊन्	गालान्
तपाईँ	गाउनुहोस्	गाउनुहोस्	गाउनुहोला

• आज्ञार्थ दोस्रो पुरुषमा मात्र हुन्छ, किनभने आदेश सुन्ने व्यक्तिलाई दिइन्छ: तँ पढ्, तिमी पढ, तपाईँ पढ्नुहोस्।
• इच्छार्थमा धातुमा -ओस्, -उन् (-ऊन्), -ऊँ, -औँ जस्ता अन्त्य लाग्छन्: होओस्, होऊन्, फर्कोस्, बसुन्, खेलौँ।
• सम्भावनार्थमा -ला को रूप आउँछ: आउला, आउलान्, पाउलिन्, गर्लिन्; होला र गएको होला ले पनि अनुमान बुझाउँछन्।
• सङ्केतार्थमा धातुमा -ए लाग्छ (परे, आए, पढे) वा क्रियापछि ‘भने’ आउँछ (पढ्यौ भने); अर्को उपवाक्यले परिणाम बताउँछ: पानी परे हिलो होला।

पदक्रम

कवितामा हिमाललाई न्यानो दिन्छ तराईको काखा भनिएको छ। सामान्य बोलीमा यही कुरा तराईको काखा हिमाललाई न्यानो दिन्छ भनिन्छ। शब्द उही छन्, क्रम फरक छ। वाक्यमा पदहरू आउने क्रमलाई पदक्रम भनिन्छ।

नेपाली वाक्यको सामान्य पदक्रम हो: कर्ता + कर्म + क्रिया। कर्ता सुरुमा, क्रिया अन्त्यमा, र कर्म बिचमा आउँछ। दुई कर्म भए पहिले ‘लाई’ लागेको (जसलाई दिइन्छ) अनि अर्को: जुनिता राईले प्रेमलाई उपहार दिइन्। विशेषण आफ्नो नामको अघि आउँछ (शुद्ध दुध), र समय र ठाउँ बुझाउने शब्द प्रायः कर्ताको अघि वा पछि आउँछन् (आज बिहान…, यहाँ…)।

पदक्रम	ढाँचा	उदाहरण
व्याकरणिक	व्याकरणको नियमअनुसार: कर्ता + कर्म + क्रिया	ऊ काम गर्छ। राधेश्याम भाइलाई भेट्छ।
आलङ्कारिक	लय, जोड वा सुन्दरताका लागि नियम तोडेर: जस्तै कर्म + क्रिया + कर्ता	काम गर्छ ऊ। भेट्छ राधेश्याम भाइलाई।

गद्य, समाचार, निवेदन र उत्तर लेख्दा व्याकरणिक पदक्रम प्रयोग गरिन्छ। कविता, गीत र भावुक बोलीमा आलङ्कारिक पदक्रम पनि चल्छ, किनभने त्यहाँ लय मिलाउनु वा कुनै शब्दमा जोड दिनु जरुरी हुन्छ: ‘गाउँदै आयो यो नेपाली सारङ्गीमा देश’ मा कर्ता ‘देश’ अन्त्यमा आएर सबैभन्दा बढी जोड पाएको छ।

अभ्यास: व्याकरण

व्यञ्जनमा स्वर नमिसिएको अवस्थालाई हलन्त (क्, ग्, न्) र स्वर मिसिएको अवस्थालाई अजन्त (क, ग, न) भनिन्छ। शब्दको अन्त्यमा हलन्त चिह्न (्) लेखिएको छ कि छैन, र बोल्दा अन्तिम ‘अ’ सुनिन्छ कि सुनिँदैन: यी दुई कुरा सधैँ मिल्दैनन्। त्यसैले शब्द तीन समूहमा पर्छन्:

समूह	लेख्दा	बोल्दा	उदाहरण
क	हलन्त	हलन्त	क्रिया: गर्, उठ्, लेख्, गरोस्, पढोस्, जान्छस्, गर्छस्, खालास्, लेखिन्, पढिन्, गरिन्; नाम र विशेषण: भगवान्, बलवान्, विद्वान्
ख	अजन्त	हलन्त	नाम र सर्वनाम: काम, कपास, रमानाथ, रमेश, केशव, भेष, देश, भिर, हिमाल, यस, त्यस; अनुकरणात्मक शब्द: गडबड, चमचम, झलमल, झिमझिम; विशेषण: असल, खराब, इमानदार, बेइमान, तरल, सरल
ग	अजन्त	अजन्त	क्रिया: गर, उठ, लेखिन, पढिन; अव्यय: आज, वर, पर, तर, तल, अब, लहलह, झलमल्ल, झिम्मझिम्म; नाम: भय, लय, शिव, सह

समूह ‘ख’ सबैभन्दा ठुलो छ: नेपालीमा अकारान्त नाम र विशेषणको अन्तिम ‘अ’ प्रायः बोलिँदैन, देश लाई देश्, हिमाल लाई हिमाल् भनिन्छ, तर लेख्दा हलन्त चिह्न लगाइँदैन। समूह ‘ग’ का शब्दको अन्तिम ‘अ’ भने सुनिन्छ: अन्त्यमा य, व, ह आउँदा (भय, शिव, सह), अन्त्यमा संयुक्त अक्षर आउँदा (झलमल्ल, सत्य, गर्छ), ‘तिमी’ लाई दिइने आज्ञार्थमा (तिमी गर) र तर, अब, आज जस्ता अव्ययमा।

अभ्यास: वर्णविन्यास

छोटो कविता लेख्ने तरिका

कविता लेख्न सुरु गर्दा लय भन्दा पहिले चित्र चाहिन्छ: विषयलाई आँखा, कान, नाक र मनले के देख्छन्, त्यो टिप्नुहोस्। ‘मेरो घर’ भन्नासाथ के सम्झना आउँछ? आँगनको तुलसी, आमाले पकाएको भात, दाइको साइकल, साँझको बत्ती।

१. पाँच इन्द्रियको टिपोट: घरमा के देखिन्छ, के सुनिन्छ, कस्तो बास्ना आउँछ, के छोइन्छ, के स्वाद आउँछ।
२. एउटा मूल भाव छान्नुहोस्: माया, सुरक्षा, सम्झना वा गर्व।
३. लय छान्नुहोस्: ‘सारङ्गीमा देश’ जस्तै प्रायः १४ अक्षरका पङ्क्ति र ४ + ४ + ४ + २ को विश्राम, वा मुक्त लय।
४. अनुप्रास मिलाउनुहोस्: पङ्क्तिको अन्त्यमा मिल्ने शब्द (आँगन–साउन, माया–छाया) र एउटा टेक पङ्क्ति।
५. सजीव बनाउनुहोस्: घरलाई मान्छे जस्तै बोल्ने, पर्खने वा अँगाल्ने बनाउनुहोस् (मानवीकरण), एउटा रूपक थप्नुहोस्।