कञ्चनजङ्घालाई नियाल्दा

नियात्रा भनेको के हो?

आफैँ कुनै ठाउँ घुमेर त्यहाँको अनुभव रोचक ढङ्गले लेखिएको साहित्यलाई नियात्रा भनिन्छ। यसलाई यात्रा साहित्य वा यात्रा वृत्तान्त पनि भनिन्छ। नियात्रा भूगोलको पुस्तक वा पर्यटकको निर्देशिका जस्तो होइन। त्यसमा ठाउँको नाम, उचाइ र दुरी पनि आउँछन्, तर मुख्य कुरा लेखकले के देखे, के अनुभव गरे र के सोचे भन्ने हुन्छ।

नियात्रामा के हुन्छ	यस पाठमा
लेखक आफैँ यात्री, ‘म’ र ‘हामी’ को बोली	लेखक र उनका दुई साथी लाल र राम
यात्राको क्रम: कहाँबाट कहाँ, कसरी	भद्रपुर, बिर्तामोड, ताप्लेजुङदेखि पाङ्पेमासम्म
ठाउँको भूगोल, प्रकृति र मान्छे	तमोर नदी, लालीगुराँस, हाब्रे, खाम्बोचेनका बासिन्दा
ठाउँका नाम र इतिहासका कुरा	कञ्चनजङ्घा र ताप्लेजुङ नामका अर्थ, २०६३ को दुर्घटना
लेखकको भाव र विचार	रोमाञ्च, थकाइ, डर, श्रद्धा, र ‘जीवन नै यात्रा हो’ भन्ने निष्कर्ष
कलात्मक भाषा	उपमा, मानवीकरण, अनुकरणात्मक शब्द र टुक्का

राजेन्द्रमान डङ्गोल (जन्म वि.सं. २०२५) यस नियात्राका लेखक हुन्। पाठमा उनी आफूलाई ‘राजेन्द्र’ नामले नै चिनाउँछन्: बिहान सबेरै चराहरूले ‘अब उठ राजेन्द्र!’ भनेर ब्युँझाए जस्तो उनलाई लाग्छ।

कञ्चनजङ्घा: संसारको तेस्रो अग्लो हिमाल

कञ्चनजङ्घा ८,५८६ मिटर अग्लो छ। सगरमाथा र के२ पछि यो संसारको तेस्रो अग्लो हिमाल हो, र नेपालको ताप्लेजुङ जिल्ला र भारतको सिक्किमको सिमानामा पर्छ। सन् १८५२ भन्दा पहिले, सगरमाथाको उचाइ नापिनुअघि, यसैलाई संसारको सबैभन्दा अग्लो हिमाल ठानिन्थ्यो।

यात्रा काठमाडौँबाट हवाईजहाजमा सुरु हुन्छ, झापाबाट गाडीमा ताप्लेजुङ पुग्छ, र त्यसपछि तमोर र घुन्सा खोलाको किनारै किनार उकालो हिँडेर पाङ्पेमा पुग्छ। तलको चित्रमा पाठमा उचाइ दिइएका ठाउँ हिँडेकै क्रममा छन्।

अंश १: कञ्चनजङ्घाको रहर र उडान

लेखक नेपाललाई पर्यटनको हिसाबले धर्तीकै स्वर्ग मान्छन्। यहाँको प्रकृति, संस्कृति र माटो उनलाई गौरवको कुरा लाग्छ, र ती सम्पदा नजिकैबाट हेर्ने उनको भोक कहिल्यै मेटिँदैन। पूर्वी नेपालको सुन्दरताको सपना उनले धेरै पटक देखेका थिए, त्यसैले उनलाई कञ्चनजङ्घाले नै तानिरहेको जस्तो लाग्छ।

यात्रा काठमाडौँबाट भद्रपुरको उडानबाट सुरु हुन्छ। मनमा खुसी अटाइनअटाइ छचल्किएको छ। जहाज उड्नासाथ झ्यालबाट लाङटाङदेखि सगरमाथा, मकालु हुँदै सुदूरपूर्वसम्मका हिमशृङ्खला देखिन्छन्, र लेखक तीमध्ये कतै आफ्नो गन्तव्य होला भनेर रोमाञ्चित हुन्छन्। यात्रामा उनका दुई जना साथी पनि छन्।

अंश २: कञ्चनजङ्घा नामको अर्थ

लेखक नामको अर्थ खोज्छन्। ‘कञ्चन’ भनेको स्वच्छ वा सफा, र ‘जङ्घा’ भनेको जाँघ: सेतो, सफा र विशाल भएकाले यस्तो नाम राखिएको होला भन्ने उनको अनुमान छ। स्थानीयहरू भने आआफ्नै अर्थ लगाउँछन्: कसैले यसलाई सुन, चाँदी, मणि, अन्न र पवित्र ग्रन्थ मान्छन्, र लिम्बू भाषामा यसलाई सेसेलुङ भनिन्छ, जसलाई अटलता र पवित्रताको प्रतीक मानिन्छ।

यस अंशमा लेखकले ‘होला’, ‘हो कि’, ‘रहेछन्’ जस्ता शब्द प्रयोग गरेका छन्। उनी आफ्नो अनुमान र अरूबाट सुनेका कुरा छुट्याएर लेख्छन्: नियात्रामा यो इमानदारी महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

अंश ३: बिर्तामोडदेखि ताप्लेजुङसम्म

भोलिपल्ट बिहान उनीहरू झापाको बिर्तामोडबाट गाडी चढ्छन्, चारआलीमा पूर्वपश्चिम राजमार्ग छाडेर मेची राजमार्गको उकालो लाग्छन्। गाडी गुड्दा पहाडका बस्ती, थुम्काथुम्की र तरेली परेका खेत उल्टो दिशातिर भागे जस्तो लाग्छ। बाटाका मान्छे आआफ्नै काममा छन्: कोही खेतमा पसिना बगाउँदै, कोही सडकछेउ फलफूल बेच्दै, कोही घाँस वा दाउराको भारी बोकेर घर फर्कँदै। यो देखेर लेखकलाई आफू गाउँमा हुँदा वनबाट घाँसदाउरा गरेको सम्झना आउँछ।

कन्याम, फिक्कल र फिदिम हुँदै उनीहरू साँझ छ बजे ताप्लेजुङ बजार पुग्छन्। यहाँ लेखक ताप्लेजुङ नामको जनश्रुति (मान्छेको मुखमुखै चल्दै आएको कुरा) सुनाउँछन्: पुराना समयमा ‘ताप्ले’ नामका राजाले यहाँ शासन गर्थे, र लिम्बू भाषामा ‘जुङ’ भनेको किल्ला हो; ताप्ले राजाको किल्ला भएकाले ठाउँको नाम ताप्लेजुङ रहन गयो।

साढे सात घण्टाको घुमाउरो र नागबेली बाटोले सबै थाकेर लखतरान भएका छन्। लेखकलाई आफ्नो शरीर ओइलाएको साग जस्तै लल्याकलुलुक लाग्छ, र भोलि हिँड्न सकिएला कि नसकिएला भन्ने शङ्का हुन्छ। बाहिर चिसो सिरेटो चलेको छ। सिरेटासँग जुध्दै उनीहरू होटेल पुग्छन्, चिया पिउँछन्, खाना खान्छन्।

अंश ४: ताप्लेजुङको बिहान

भोलिपल्ट बिहानै चराको चिरबिरले लेखकलाई ब्युँझाउँछ, मानौँ चराहरू ‘पदयात्री भएर यसरी सुत्ने?’ भनेर गाली गर्दै छन्। रातभरको आरामले शरीरमा पहिलेकै स्फूर्ति फर्केको छ। झ्यालबाट छिरेका घामका सुनौला किरणले उनलाई तातो दिन्छन्। त्यो दिन शुक्रवार भएकाले ताप्लेजुङको बजार बन्द छ, र सुनसान बजार देखेर लेखकलाई बन्द हड्तालका दिनको राजधानीको सन्नाटा सम्झना आउँछ।

यस अंशमा प्रकृतिलाई मान्छे जस्तै बनाइएको छ: चरा बोल्छन्, घाम ‘आँखा खोल्दै’ जान्छ, किरणले झ्यालको खापा ‘चुम्छन्’। निर्जीव वा मान्छेबाहेकका कुरालाई मान्छे जस्तै बोल्ने, सोच्ने र काम गर्ने बनाएर गरिने यस्तो वर्णनलाई मानवीकरण भनिन्छ।

अंश ५: तमोरको किनारै किनार छिरुवासम्म

अब हिँड्ने यात्रा सुरु हुन्छ। ताप्लेजुङबाट तल हेर्दा चञ्चल तमोर नदी सलबलाइरहेको देखिन्छ, साँघुरो उपत्यका हरियालीले पोतिएको छ, र पहाडका बिचमा बादलका टुक्रा छुनमुनाइरहेका छन्। उकाली ओराली गर्दा थकाइ लागे पनि दृश्यले भोक र तिर्खा केही बेर बिर्साइदिन्छ। सिस्नेमा खाना खाएर, तावागाउँ हुँदै उनीहरू त्यो दिन छिरुवा पुग्छन्।

यति हिँड्दा पनि कञ्चनजङ्घा देखिँदैन। लेखकलाई लाग्छ, जति अघि बढ्यो उति हिमाल पर सर्दै छ। रामताङ नपुगी कञ्चनजङ्घा देखिँदैन भन्ने उनलाई थाहा छ, तर मनमा कञ्चनजङ्घाबाहेक अरू केही छैन। अन्तिम गन्तव्य पुगेर एउटा रोचक यात्रा वृत्तान्त लेख्ने उनको सङ्कल्प पनि यहीँ खुल्छ।

अंश ६: काफल, ऐँसेलु र थाङ्यानीको बास

अब हरेक दिन एउटै तालमा चल्छ: घामसँगै उठ्नु, हतार हतार मुख धुनु, नास्ता खानु र बाटो लाग्नु। छिरुवाबाट सेकाथुम (१,६४० मिटर) जाँदा बाटाभरि पाकेका काफल र ऐँसेलु भेटिन्छन्, र टिप्दै खाँदै हिँड्नुको मज्जा अर्कै हुन्छ। सेकाथुमलाई जापानटार पनि भनिन्छ।

सेकाथुमपछि उचाइसँगै बाटो कठिन हुँदै जान्छ। आम्जिलासा (२,५१० मिटर) पुग्ने योजना खराब मौसमले पूरा हुँदैन, र उनीहरू थाङ्यानी (२,४०५ मिटर) को सानो चिया घरमा बास बस्छन्। आधार शिविरबाट फर्केका विदेशी पर्यटक पनि त्यहीँ आइपुग्छन्। दिनभरको उकालोले शरीर गलेको हुन्छ, त्यसैले हरेक रात सुत्नासाथ गहिरो निद्रा पर्छ।

अंश ७: लालीगुराँस, हाब्रे र फलेगाउँ

यात्राको सातौँ दिन उनीहरू घाम उदाउनुअघि नै घुन्सातर्फ लाग्छन्। घ्याप्लादेखि घुन्सासम्म बाक्लो लेकाली जङ्गल पार गरेर झन्डै ३,६०० मिटरसम्म पुग्नुपर्छ। बाटाभरि फुलेका रङ्गीबिरङ्गी लालीगुराँस र चराका मधुर धुनले उनीहरूलाई स्वागत गरे जस्तो लाग्छ, र हतारमा बगेको घुन्सा खोला पनि गर्जेर स्वागत गरे जस्तो।

यो हाब्रे (रेड पान्डा) को बासस्थान हो, तर एउटै हाब्रे देखिँदैन। लेखक कल्पना गर्छन्: लजालु हाब्रे कुनै कुनामा लुकेर हामीलाई नै हेरिरहेका त छैनन्?

सोच्दा सोच्दै उनीहरू फलेगाउँ (३,१४० मिटर) पुग्छन्। चारैतिर पहाडले घेरिएको फलेगाउँ प्रकृतिले कुँदेर बनाएको सुन्दर उपत्यका जस्तो, गुराँसको पछ्यौरा ओढेर बसेको बस्ती जस्तो देखिन्छ। पारिपट्टि छहरो झरिरहेको छ, र तिब्बती मूलका साना केटाकेटी चौँरीका बाच्छाबाच्छीसँग खेलिरहेका छन्। लेखकलाई फलेगाउँ स्वर्गभित्रको अर्को स्वर्ग लाग्छ। खाना खाएर, केही बेर आराम गरी उनीहरू घुन्सातर्फ लाग्छन्।

अंश ८: स्मारक र घुन्सा

घुन्सा पुग्नुअघि एउटा स्मारक देखिन्छ। वि.सं. २०६३ मा घुन्सामा कञ्चनजङ्घा संरक्षण क्षेत्रसम्बन्धी कार्यक्रम सकेर फर्कँदै गरेको हेलिकोप्टर नजिकैको डाँडामा ठोक्किँदा त्यसमा सवार सबैको ज्यान गएको थियो। लेखकले यो दुर्घटनाको समाचार पहिले नै सुनेका थिए। त्यसमा ज्यान गुमाउनेमध्ये धेरै ख्यातिप्राप्त व्यक्ति थिए; लेखक विशेष गरी पर्यटनमा ठुलो योगदान दिएका डा. हर्क गुरुङलाई सम्झन्छन्, र सबैप्रति श्रद्धाञ्जली अर्पण गर्छन्। ‘यस्ता मान्छे फेरि जन्मिएलान् र?’ भन्ने प्रश्नले उनलाई घुन्सा नपुगुन्जेल पिरोलिरहन्छ।

अनेक जातजातिको बसोबास भएको ताप्लेजुङको भूगोल नियाल्दै उनीहरू घुन्सा (३,५९५ मिटर) पुग्छन्। यति उचाइमा पनि घुन्सामा बिजुली र टेलिफोनको सुविधा छ, र होटेलवालाहरू पाहुनाको सत्कारमा खारिएका छन्। उनीहरूको आत्मीयताले थकाइ नै मेटिन्छ। भोलिपल्ट बिदा माग्दा लेखकलाई ती पल सधैँ सम्झनामा कुँदिएर रहने लाग्छन्।

अंश ९: खाम्बोचेनको ठाडो उकालो

अब गन्तव्य ४,१०० मिटरको खाम्बोचेन हो। दृश्य रमाइलो छ, तर ठाउँ ठाउँमा पहिरोले बाटो अप्ठ्यारो पारेको छ, र खाम्बोचेन पुग्नुअघि कतै खाने बस्ने ठाउँ छैन। रामपरक खर्कमा आफूसँग भएको खाजा खाएर उनीहरू ठाडो उकालो चढ्छन्। माथिबाट झरिरहने ढुङ्गाबाट जोगिन गाह्रो छ, तर रोकिनु पनि बुद्धिमानी होइन। जोखिम मोलेरै अघि बढ्दा लेखक यस्तो निष्कर्षमा पुग्छन्: जीवन आफैँ एउटा यात्रा हो, र जोखिम नमोली कुनै यात्रा पूरा हुँदैन।

सामुन्ने ठुलो झरना र पारि ७,७११ मिटरको कुम्भकर्ण हिमाल उनीहरूलाई जिस्क्याए जस्तो लाग्छ। डर मनमै बोकेर उनीहरू खाम्बोचेन पुग्छन्, र बाटामा ६,००० मिटरभन्दा अग्ला अनगिन्ती हिमाल आँखैअघि देखिन्छन्। खाम्बोचेनलाई आधुनिकताले छोएको छैन। यहाँका बासिन्दा लोभलालचबिना सहरियाभन्दा खुसी र निरोगी छन्, बाहिरबाट जति शान्त देखिन्छन् भित्र पनि उत्तिकै सफा, कञ्चनजङ्घा जस्तै कञ्चन।

अंश १०: लोनाक, रामताङ र हिमपात

उचाइ धेरै बढ्दा बिरामी पर्न सकिने भएकाले उनीहरू खाम्बोचेनमै बास बस्छन्, र भोलिपल्ट बिहानै लोनाकतिर लाग्छन्, जुन अझै ७०० मिटर माथि छ। बाटामा ढुङ्गा खस्छन्; पहिराका कुनामा न्यानो खोज्दै बसेका तिब्बती भेडा मान्छे देख्नासाथ भाग्छन्। ढुङ्गाको वर्षा नरोकिएसम्म पर्खनुपर्छ। करिब दुई घण्टा हिँडेपछि उनीहरू रामताङ पुग्छन्, जसलाई दुर्बिनडाँडा पनि भनिन्छ, किनभने यहाँबाट दूरबिनले कञ्चनजङ्घासहित धेरै हिमाल नजिकै देखिन्छन्। लेखकलाई त्यो सौन्दर्य वर्णन गर्न शब्दै भेटिँदैनन्; आँखा नथाकुन्जेल हेर्दा पनि मन अघाउँदैन।

लोनाकसम्मको बाटामा रामताङ, कञ्चनजङ्घा लगायतका ठुला हिमनदी र हिमपहिरो देखिन्छन्। त्यही दिन मौसम बिग्रन्छ: बादल गर्जन्छ, बिजुली चम्किन्छ, मुटु छेड्ने सिरेटो चल्छ, र आकाशबाट कपास जस्तो हिउँ झर्न थाल्छ। लेखक सोच्छन्, यतिखेर हिउँ चितुवा कुन दुलामा होला? चिसोमा साथी लालले ताप्लेजुङको तोङ्बा सम्झन्छन्, र रामले ठट्टा गर्छन्: तातोपानी पिउने र त्यसैलाई तोङ्बा ठान्ने! पाँच बजेतिरै खाना खाएर उनीहरू भोलि मौसम सफा होस् भन्ने कामना गर्दै सुत्छन्।

अंश ११: पाङ्पेमाको अन्तिम उकालो

भोलिपल्ट बिहान पाँच बजेसम्म मौसम सुध्रने कुनै छाँट देखिँदैन, र मनमा खुलदुली छ: मौसम नसुध्रे के गर्ने? तर नास्ता खाँदै गर्दा अचानक आकाश खुल्न थाल्छ। जान आउन सात आठ घण्टा लाग्ने भएकाले राम सबैलाई छिटो तयार हुन भन्छन्।

सुरुमा सफा मौसमले उत्साह दिन्छ, तर त्यो धेरै बेर टिक्दैन: ४,५०० मिटरभन्दा माथिको उचाइ, त्यसमाथि उकालो। लामो लामो सास फेर्दै उकालो चढ्नुपर्छ। ६,५०० मिटरका चुली चढिसकेका लाल सधैँ अगाडि पुगेर पर्खिरहेका हुन्छन्, र लेखकका लागि हरेक पाइला आफ्नो क्षमताको परीक्षा जस्तो हुन्छ। उनी कल्पना गर्छन्: मनकामनाको जस्तो केबलकार यहाँ पनि भइदिए जुत्ताको तलुवा खियाउनुपर्ने थिएन!

अंश १२: कञ्चनजङ्घाको काखमा

अन्ततः उनीहरू ५,००० मिटरको पाङ्पेमा, अर्थात् कञ्चनजङ्घा आधार शिविर, पुग्छन्। त्यतिबेला कञ्चनजङ्घाको शिरमा बादल छ। तर हावाले बादलका टुक्रा लखेट्छ, र बादल हट्नासाथ कञ्चनजङ्घाले झुकेर अभिवादन गरे जस्तो लाग्छ। नजिकैबाट हिमाल हेर्ने सपना पूरा हुन्छ, र यात्राभरिका दुःख र कष्ट एकै क्षणमा हराउँछन्।

लेखक यहाँ कञ्चनजङ्घालाई नेपाल र भारतको सिमाना छुट्याउने प्राकृतिक पर्खाल र नेपाल आमाको पहरेदार भन्छन्। सफा मौसम, बिहानको घामले रातो भएको हिमाल, र हिमशृङ्खला मुसुमुसु मुस्कुराए जस्तो: यात्राको सबैभन्दा रोमाञ्चक क्षण यही हो। उनीहरू त्यति नै खुसी छन्, जति सन् १९५५ मा पहिलो पटक कञ्चनजङ्घा चढ्दा पर्वतारोहीहरू भएका थिए होलान्। अन्त्यमा लेखक फेरि नामको अर्थ खोज्छन्, र कञ्चनजङ्घालाई प्रकृतिसँगको सम्झौताले सेतो चिसो हिउँको उपर्ना ओढेर हाँसिरहेको यथार्थ र विवशता भन्छन्। फर्कँदा उनी किरण खरेलले लेखेको कञ्चनजङ्घाको महिमाको गीत गुनगुनाउँछन्।

मूल भाव

यस नियात्रामा लेखकले कञ्चनजङ्घा आधार शिविरसम्मको पैदलयात्राका क्रममा देखेको पूर्वी नेपालको प्राकृतिक र सांस्कृतिक सुन्दरता र भोगेका कठिनाइ वर्णन गरेका छन्। तमोरको हरियाली, लालीगुराँस, फलेगाउँ, खाम्बोचेनका सरल बासिन्दा र कञ्चनजङ्घाको भव्यताले नेपाल साँच्चै ‘धर्तीको स्वर्ग’ हो भन्ने देखाउँछन्। पहिरो, खस्ने ढुङ्गा, हिमपात र पातलो हावाले भने कुनै पनि सुन्दर गन्तव्यसम्म पुग्न धैर्य, साहस र जोखिम मोल्ने हिम्मत चाहिन्छ भन्ने सिकाउँछन्। त्यसैले नियात्राको मूल भाव हो: आफ्नै देशको सौन्दर्य आफैँ हिँडेर चिनौँ, र जीवनको यात्रामा कठिनाइदेखि नडराऔँ।

नियात्राका विशेषता

विशेषता	पाठमा
प्रथम पुरुष दृष्टिविन्दु	‘म’ र ‘हामी’ ले सुनाएको, आफैँ भोगेको यात्रा
यात्राको क्रम	काठमाडौँ, भद्रपुर, बिर्तामोड, ताप्लेजुङ, छिरुवा, सेकाथुम, थाङ्यानी, फलेगाउँ, घुन्सा, खाम्बोचेन, रामताङ, लोनाक, पाङ्पेमा
तथ्य	ठाउँका उचाइ, ताप्लेजुङ बजार शुक्रवार बन्द, घुन्सामा बिजुली र टेलिफोन, २०६३ को दुर्घटना, १९५५ को आरोहण
स्थानीय रङ	लिम्बू भाषाका सेसेलुङ र जुङ, तोङ्बा, काफल, ऐँसेलु, चौँरी, तिब्बती भेडा
भाव र विचार	रोमाञ्च, थकाइ, श्रद्धा, डर र ‘जीवन नै यात्रा हो’ भन्ने चिन्तन
मानवीकरण	चराले उठाउनु, घामले आँखा खोल्नु, हिमाल मुस्कुराउनु, कञ्चनजङ्घाले झुकेर अभिवादन गर्नु
उपमा	ओइलाएको साग झैँ शरीर, गुराँसको पछ्यौरा ओढेको बस्ती, कपास जस्तो हिउँ
अनुकरणात्मक र द्वित्व शब्द	चिरबिर, गड्याङगुडुङ, सिर्रसिर्र, मुसुमुसु, लल्याकलुलुक, थुम्काथुम्की
टुक्का र भनाइ	धीत मर्नु, बाटो तताउनु, सिरेटासँग सिँगौरी खेल्नु, जुत्ताको तलुवा खियाउनु

कठिन शब्दको अर्थ

पाठमा आएका कठिन शब्द र तिनका अर्थ तल छन्। रेखाङ्कित शब्दमा थिच्दा नेपाली शब्द मा त्यसको अङ्ग्रेजी अर्थ, नेपाली अर्थ र उदाहरण देखिन्छ।

शब्द	अर्थ
नियात्रा	आफूले गरेको यात्राको अनुभव रोचक ढङ्गले लेखिएको साहित्य
सम्पदा	सम्पत्ति, धन; पुर्खाबाट पाइएको अमूल्य कुरा
हुटहुटी	कुनै काम तुरुन्तै गर्न मनमा उठ्ने तीव्र इच्छा
उद्वेलन	छचल्किने अवस्था, अटाइनअटाइ बग्ने काम
धावनमार्ग	जहाज उड्दा र ओर्लँदा गुड्ने लामो बाटो
हिमशृङ्खला	लस्करै रहेका हिमालको माला
गन्तव्य	पुग्नुपर्ने ठाउँ
जनश्रुति	मान्छेको मुखमुखै परम्परादेखि चल्दै आएको कुरा
नागबेली	सर्पको हिँडाइ जस्तो बाङ्गोटिङ्गो
लखतरान	धेरै थाकेर गलेको
भरोसा	अरूबाट हुने भरको आशा वा विश्वास
सिरेटो	चिसो हावा, शीत लहर
कलरव	चराको मिठो र सुरिलो आवाज
मिरमिरे	अलिअलि उज्यालो भएको बिहानीपखको समय
स्फूर्ति	शरीर र मनको फुर्ती, जाँगर
आस्वादन	स्वाद लिने काम, आनन्दको अनुभूति
वृत्तान्त	बयान, बेलिविस्तार
आँत	शरीरको भित्री भाग, आन्द्रो
जिबुल्ले	मिठो मिठो खान खोज्ने
अरुणोदय	सूर्य उदाउनुभन्दा पहिलेको समय
लालिमा	रातोपन, लाली
मन्त्रमुग्ध	मोहित पारिएको, लट्ठ पारिएको
अबोध	केही पनि नबुझ्ने
स्मारक	कुनै व्यक्ति वा घटना सम्झाउन बनाइने स्तम्भ, सालिक आदि
दिवङ्गत	मृत्यु भएको
स्मृतिपट	सम्झनाको भण्डार
भीमकाय	ठुलो जिउ भएको, विशाल
हिमनदी	हिउँको बिस्तारै बग्ने ठुलो थुप्रो
मनग्य	मनले चिताए जति, प्रशस्त
विलम्ब	ढिलो, अबेर
स्वीकारोक्ति	कुनै कुरा मानेको वा स्वीकार गरेको भनाइ
उपर्ना	पछ्यौरा, दोसल्ला

अनेकार्थी शब्द

एउटै रूपका तर एकभन्दा बढी अर्थ दिने शब्दलाई अनेकार्थी शब्द भनिन्छ। वाक्यमा कुन अर्थ हो, त्यो सन्दर्भले छुट्याउँछ: ‘पाँच बजेतिर’ मा तिर ले समय बुझाउँछ, ‘ऋण तिर’ मा तिर्ने काम। शब्दकोशमा यस्ता शब्दका अर्थ १, २, ३ गरी छुट्टाछुट्टै दिइएका हुन्छन्।

अभ्यास: शब्दभण्डार

पाठ्यपुस्तकको सुनाइ पाठ ९ सम्मान, प्रशंसा र मान्छेको कर्तव्यबारे हो भन्ने प्रश्नहरूबाट देखिन्छ। सुनाइ पाठ यहाँ सारिएको छैन। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रले यसको रेकर्डिङ सार्वजनिक गरेको छ; त्यो तल सुन्न सकिन्छ। पहिले तलका प्रश्न पढ्नुहोस्, अनि आवश्यक भए दुई तीन पटक सुन्नुहोस्।

कारक र विभक्ति

‘भरियाहरूले ताप्लेजुङबाट डोकोमा पदयात्रीका लागि खाना बोके’ भन्ने वाक्यमा क्रिया एउटै छ: बोके। बाँकी पदको यस क्रियासँग फरक फरक सम्बन्ध छ। कसले बोके? भरियाहरूले। के बोके? खाना। कहाँबाट? ताप्लेजुङबाट। केमा? डोकोमा। कसका लागि? पदयात्रीका लागि।

• वाक्यमा नाम वा सर्वनाम पदको क्रियापदसँग हुने सम्बन्धलाई कारक भनिन्छ।
• त्यो सम्बन्ध देखाउन नाम वा सर्वनाममा लाग्ने ले, लाई, बाट, देखि, मा जस्ता चिह्नलाई विभक्ति भनिन्छ। चिह्न नदेखिए पनि सम्बन्ध हुन्छ; त्यसलाई शून्य विभक्ति भनिन्छ: लेखक घुन्सा पुगे मा ‘लेखक’ र ‘घुन्सा’ मा कुनै चिह्न छैन।

कारक छ प्रकारका छन्। हरेकलाई क्रियापदलाई एउटा प्रश्न सोधेर चिनिन्छ:

कारक	काम	सोध्ने प्रश्न	विभक्ति	चिह्न	उदाहरण
कर्ता	क्रिया गर्ने	को? कसले?	प्रथमा	ले, शून्य (कर्मवाच्यमा बाट)	लेखकले कञ्चनजङ्घा हेरे; लेखक घुन्सा पुगे।
कर्म	क्रियाको असर पर्ने	के? कसलाई?	द्वितीया	लाई, शून्य	उनीहरूले काफल टिपे; चराले राजेन्द्रलाई ब्युँझायो।
करण	क्रियाको साधन वा कारण	केले? केबाट?	तृतीया	ले, बाट, द्वारा	उनले दूरबिनले हिमाल हेरे; हवाईजहाजबाट भद्रपुर पुगे।
सम्प्रदान	दिइएको कुरा पाउने, जसका लागि काम हुन्छ	कसलाई? कसका लागि?	चतुर्थी	लाई, लागि, निम्ति	होटेलवालाले पदयात्रीलाई चिया दिए; साथीका लागि काफल टिपे।
अपादान	छुट्टिने वा सुरु हुने ठाउँ र समय	कहाँबाट? कहिलेदेखि?	पञ्चमी	बाट, देखि	चुलीबाट हिउँ खस्यो; घ्याप्लादेखि जङ्गल सुरु भयो।
अधिकरण	काम हुने ठाउँ वा समय	कहाँ? कहिले?	सप्तमी	मा, शून्य	थाङ्यानीमा बास बसे; बिहान हिँडे।

बाँकी रहेको षष्ठी विभक्ति (को, का, की; रो, रा, री; नो, ना, नी) कुनै कारक होइन। यसले एउटा नामलाई क्रियासँग होइन, अर्को नामसँग जोड्छ: ताप्लेजुङको तोङ्बा, कञ्चनजङ्घाका चुली, मेरो झोला, आफ्नो शरीर।

सरल र तिर्यक् कारक

वाक्यमा आउँदा कुनै नाम वा सर्वनाम आफ्नै मूल रूपमा रहन्छ, कुनै चिह्न लिन्छ वा रूप बदल्छ। यसैका आधारमा कारकका दुई रूप छुट्याइन्छन्:

• सरल कारक: विभक्ति, नामयोगी वा ‘हरू’ नलागेको, रूप नबदलिएको पद: यो बाटो ठाडो छ, ऊ हिँड्यो, लेखक थाके, भाइ आयो।
• तिर्यक् कारक: विभक्ति वा नामयोगी लागेको (लेखकले, घुन्सामा, जङ्गलभित्र), ‘हरू’ लागेको (भाइहरू), वा विभक्ति लाग्न वा बहुवचन र आदर देखाउन रूप बदलिएको पद (यस बाटामा, उसले, यी भाइ)।

सरल रूप	तिर्यक् रूप
यो	यस (यस घरमा), यसले, यी (यी भाइ)
ऊ	उसले, उसलाई, उनी
म	मैले, मलाई, मेरो
छोरो	छोरा (छोराले, छोराका)
ठिटो	ठिटा (यस ठिटाले)
बाटो	बाटा (बाटामा)

पाठमा पनि यो रूप देखिन्छ: लेखकले ‘बाटो’ होइन, ‘पहाडी बाटामा’ लेखेका छन्; ‘सिरेटो’ होइन, ‘सिरेटासँग सिँगौरी’। विभक्ति वा नामयोगी लाग्दा ओकारान्त शब्दको ‘ओ’ प्रायः ‘आ’ मा बदलिन्छ।

उद्देश्य र विधेय

हरेक वाक्यमा दुई भाग हुन्छन्: कसको बारेमा भनिएको छ, र उसको बारेमा के भनिएको छ। ‘भरियाहरू हिँडे’ मा कुरा भरियाहरूको हो, त्यसैले ‘भरियाहरू’ उद्देश्य हो; उनीहरूले के गरे भन्ने ‘हिँडे’ विधेय हो। सामान्य वाक्यमा उद्देश्य कर्ता हुन्छ, र विधेय क्रियापद। वाक्य पूरा हुन यी दुवै चाहिन्छन्।

उद्देश्य र विधेयको अर्थ थप खोल्न अरू पद पनि थपिन्छन्:

• उद्देश्य विस्तार (उद्देश्य विस्तारक पनि भनिन्छ): उद्देश्य कस्तो, कसको, कुन भनेर बताउने अंश; उद्देश्यभन्दा अगाडि आउँछ: ताप्लेजुङका मिहिनेती भरियाहरू।
• विधेय विस्तार (विधेय विस्तारक): क्रिया कहाँ, कहिले, कसरी, के, कसलाई भन्ने बताउने अंश (कर्म, पूरक, क्रियायोगी आदि); विधेयभन्दा अगाडि आउँछ: बिहानै घुन्सातर्फ हिँडे।

वाक्य	उद्देश्य विस्तार	उद्देश्य	विधेय विस्तार	विधेय
हर्कबहादुर आए।	–	हर्कबहादुर	–	आए
पल्लो गाउँका हर्कबहादुर हिजो आए।	पल्लो गाउँका	हर्कबहादुर	हिजो	आए
पल्लो गाउँका ठुलाखर्के हर्कबहादुर चार वर्षपछि हिजो आए।	पल्लो गाउँका ठुलाखर्के	हर्कबहादुर	चार वर्षपछि हिजो	आए

तीनै वाक्यमा उद्देश्य ‘हर्कबहादुर’ र विधेय ‘आए’ उही छन्; विस्तार मात्र थपिँदै गएको छ। पहिलो वाक्य विस्तारबिना पनि पूरा छ। तर उद्देश्य र विधेय झिकेर ‘पल्लो गाउँका हिजो’ मात्र राख्दा वाक्य बन्दैन। त्यसैले विस्तारले मुख्य पदको अर्थ फैलाउने काम मात्र गर्छ; वाक्यको मुख्य भूमिका उद्देश्य र विधेयकै हुन्छ।

लामो वाक्यमा उद्देश्य र विधेय खोज्ने तरिका: पहिले क्रियापद (विधेय) खोज्नुहोस्, अनि क्रियालाई ‘को?’ वा ‘कसले?’ सोधेर उद्देश्य खोज्नुहोस्। बाँकी अंश उद्देश्यसँग जोडिए उद्देश्य विस्तार, क्रियासँग जोडिए विधेय विस्तार हो।

अभ्यास: व्याकरण

बोल्दा ‘गएको’ र ‘गयो’ को बिचको ‘ए’ र ‘य’ उस्तै सुनिन्छन्, त्यसैले लेख्दा धेरैले गल्ती गर्छन्। नियम सम्झने सजिलो उपाय: शब्द वा धातुमा जोडिने प्रत्यय ‘ए’ बाट सुरु हुन्छ भने ‘ए’ लेखिन्छ; ‘य’ चाहिँ ‘यो’ जस्ता प्रत्ययमा र शब्दकै मूल अक्षर भएमा लेखिन्छ।

लेखिने	कहाँ	उदाहरण
ए	‘एक’ बाट बनेका शब्द	एक्लो, एकता, एक्कासि, एकतिस
ए	-एर, -एको, -एकी, -एका, -एपछि जस्ता प्रत्यय	गएर, उठाएर, गएको, भएकी, आएपछि
ए	भूत कालका -ए, -एँ रूप र -ए को सर्त	भए, गए, खाए; थिएँ, पछारिएँ; नभए
ए	-एस् लागेका क्रियापद	भएस्, आएस्
ए	‘ए’ सम्बोधन	ए! यता आऊ।
य	‘यो’ परिवारका सर्वनाम र क्रियायोगी	यो, यस, यसले, यी, यता, यसरी, यहाँ
य	भूत कालको -यो, -यौ, -यौँ	गयो, भयो, आयो, हेर्‍यो, चिप्लियो, गयौँ
य	आगन्तुक शब्द	डायरी, टायर, कम्प्युटर
य	-इया, -ऐया जस्ता प्रत्ययले बनेका शब्द	सहरिया, कमैया, पहाडिया
य	तत्सम शब्द	दृश्य, मूल्य, भय, यश, अन्त्य, संयोग, शून्य

अभ्यास: वर्णविन्यास

निबन्ध लेख्ने तरिका

परीक्षामा निबन्ध प्रायः १५० शब्दजतिको हुन्छ। यसका तीन भाग हुन्छन्: सुरुवात (विषयको परिचय, एक अनुच्छेद), मध्य भाग (विषयका दुई तीन पक्ष, उदाहरणसहित) र निष्कर्ष (आफ्नो धारणा वा सुझाव)। लेख्नुअघि बुँदा टिप्नुहोस्; हरेक अनुच्छेदमा एउटै मुख्य कुरा राख्नुहोस्।