एसईईको प्रश्नपत्रमा एउटा प्रश्न यस्तो आउँछ: पाठ्यपुस्तकको कुनै कथाको एक अनुच्छेद दिइन्छ र तल लेखिएको हुन्छ, “पात्रको मनमा आएको उतारचढावको समीक्षा गर्नुहोस्।” धेरै विद्यार्थी कथाको सारांश लेखेर छोड्छन्। पूरा अङ्क आउँदैन। अर्को विद्यार्थी पहिलो वाक्यमै ‘यो कथा हो, लेखक यिनी हुन्’ भन्छ, प्रश्नले मागेको कुरा दुई तीन बुँदामा केलाउँछ र अन्त्यमा आफ्नो धारणा दिन्छ। दुवैले उत्तिकै पढेका हुन्छन्, तर दोस्रोलाई विधा चिन्न र विधाका तत्त्वका आधारमा पाठ केलाउन आउँछ।
यस पानामा पहिले विधा चिन्न सिकौँ, अनि हरेक विधा पढ्दा केमा ध्यान दिने भन्ने बुझौँ र अन्त्यमा समीक्षात्मक उत्तर लेख्ने तरिका नमुनासहित अभ्यास गरौँ।
विधा भनेको के हो?
कुनै कुरा भन्ने तरिका अनेक हुन्छन्। एउटै बाढीको कुरा कसैले गीतमा गाउँछ, कसैले एउटा परिवारको कथा बनाउँछ, कसैले बाढी किन आउँछ भनेर लेख लेख्छ र कसैले मञ्चमा देखाउँछ। साहित्यका यस्ता किसिमलाई विधा भनिन्छ।
परम्परागत रूपमा साहित्यलाई पहिले दुई भागमा बाँडिन्छ। मञ्चमा हेर्न बनाइएको साहित्य दृश्य काव्य हो, जस्तै नाटक र एकाङ्की। पढ्न वा सुन्न बनाइएको साहित्य श्रव्य (पाठ्य) काव्य हो। श्रव्य काव्य फेरि पद्य (छन्द वा लय भएको), गद्य (सामान्य बोलीको बनोट भएको) र दुवै मिसिएको चम्पूमा बाँडिन्छ।
कुन विधा हो भनेर चिन्न यी सङ्केत हेर्नुहोस्:
| विधा | चिन्ने मुख्य सङ्केत |
|---|---|
| कविता | हरफमा लेखिन्छ र लय हुन्छ। लय छन्दको पनि हुन सक्छ, गीतको पनि, वा छन्दबिनाको गद्य लय पनि। |
| कथा | जीवनको एउटा टुक्रा वा एउटा मुख्य घटना; छोटो कथावस्तु; थोरै पात्र। |
| उपन्यास | कथा जस्तै, तर लामो: धेरै पात्र, धेरै घटना, जीवनका धेरै पक्ष। पुस्तकभरि फैलिन्छ। |
| निबन्ध | पात्रको सट्टा विषय हुन्छ; लेखकले त्यस विषयमा आफ्ना विचार, अनुभव वा जानकारी क्रम मिलाएर भन्छ। |
| नाटक | संवाद र रङ्गमञ्चका निर्देशनमा लेखिन्छ; मञ्चमा अभिनय गर्न बनाइन्छ; धेरै अङ्क हुन सक्छन्। |
| एकाङ्की | एउटै अङ्कको छोटो नाटक: दृश्य एकभन्दा बढी हुन सक्छन्, तर कथा छोटो र पात्र थोरै। |
| जीवनी | साँचो व्यक्तिको जीवन, जन्मदेखिका घटना समयक्रममा, अर्को व्यक्तिले लेखेको। आफ्नै जीवन आफैँले लेखे आत्मजीवनी (आत्मकथा) हुन्छ। |
| नियात्रा | लेखक आफैँले गरेको यात्राको वर्णन: ठाउँ, मानिस, दृश्य र यात्राले मनमा पारेको छाप। यसलाई यात्रा निबन्ध पनि भनिन्छ। |
गजल पनि कविताकै एक रूप हो। यसमा एउटै लयका दुई हरफ (मिसरा) मिलेर एउटा सेर (शेर) बन्छ। पहिलो सेरलाई मतला भनिन्छ; यसका दुवै मिसराको अन्त्य मिल्छ। अन्तिम सेरलाई मक्ता भनिन्छ (कक्षा १० को पुस्तकमा मकता); यसमा गजलकारले आफ्नो नाम वा उपनाम राख्न सक्छ। मतलाका दुवै मिसरा र अरू हरेक सेरको दोस्रो मिसराको अन्त्यमा दोहोरिने शब्द वा पदावली रदिफ हो। रदिफअघि अनुप्रास मिल्ने गरी आउने शब्द काफिया हो।
एउटा पाठमा लेखकले ‘म’ भनेर आफ्नो जुम्ला यात्राका दिन, बाटामा भेटिएका मानिस र स्याउका बगैँचाको वर्णन गरेका छन्। यो कुन विधा हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
हरेक विधाका तत्त्व
घर बनाउन ढुङ्गा, काठ र माटो चाहिन्छ। रचना बनाउने यस्ता अङ्गलाई विधाका तत्त्व भनिन्छ। समीक्षा गर्दा यिनै तत्त्व हेर्ने चस्मा बन्छन्। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रको कक्षा ११ र १२ को ऐच्छिक नेपाली पाठ्यक्रमले हरेक विधाका तत्त्व यसरी तोकेको छ:
| विधा | तत्त्व (कक्षा ११–१२ को पाठ्यक्रमअनुसार) |
|---|---|
| कथा | कथावस्तु, कथानक, पात्र, परिवेश, दृष्टिविन्दु, उद्देश्य, शैलीशिल्प |
| उपन्यास | कथाकै तत्त्व, साथै शीर्षक |
| कविता | मूल भाव, लय विधान, रस, अलङ्कार, उद्देश्य, शैलीशिल्प |
| निबन्ध (नियात्रा पनि) | विषयवस्तु, विचार, उद्देश्य, शैलीशिल्प, शीर्षक |
| एकाङ्की र नाटक | कथावस्तु, पात्र, परिवेश, संवाद, द्वन्द्व, उद्देश्य, शैली, अभिनेयता |
| आत्मजीवनी | विषयवस्तु, विचार, उद्देश्य, शैली, शीर्षक |
कक्षा ९ र १० को पाठ्यक्रमले यति लामो सूची दिँदैन। त्यसले कक्षा १० को हरेक पाठमा चिन्नुपर्ने कुरा भन्छ: कथामा संरचना, घटना, संवाद, परिवेश र पात्र; कवितामा संरचना र लय (पहिलो पाठमा छन्द पनि); निबन्धमा संरचना, विषयवस्तु र सन्देश; जीवनीमा संरचना र घटनाक्रम; एकाङ्कीमा संरचना, परिवेश, पात्र, घटना, संवाद र अभिनयात्मकता। धेरैजसो पाठमा सन्देश बुझ्नु पनि पर्छ।
एउटै तत्त्वलाई किताबपिच्छे अलि फरक नाम दिइएको भेटिन्छ। नाम फरक देखेर नआत्तिनुहोस्:
- कथानक: घटनाको शृङ्खला। कक्षा १२ को पाठ्यपुस्तकले घटनाका कार्यकारण शृङ्खलालाई कथानक भनेको छ। पाठ्यक्रमले कथावस्तु र कथानक दुवै छुट्टाछुट्टै लेखेको छ, तर फरक बताएको छैन; कक्षा १० सम्मका पाठमा यी दुवैलाई घटनाक्रमकै अर्थमा बुझ्दा पुग्छ।
- परिवेश र देशकाल: घटना भएको ठाउँ, समय र वातावरण।
- संवाद र कथोपकथन: पात्रबिचको कुराकानी।
- भाषाशैली, शैलीशिल्प र शैली: लेखकले भाषा कसरी चलाएको छ।
- उद्देश्य, सन्देश र सारवस्तु: रचनाले भन्न खोजेको मूल कुरा।
- दृष्टिविन्दु: कथा कसले भन्छ। पात्र आफैँले ‘म’ भनेर भने प्रथम पुरुष, बाहिरबाट ‘ऊ’, ‘उनी’ भनेर भने तृतीय पुरुष। (पाठ्यक्रममा दृष्टिबिन्दु लेखिएको छ; शब्दकोशले दृष्टिविन्दु मान्छ।)
पढ्दा केमा ध्यान दिने
- कथा र उपन्यास: समस्या कहाँ सुरु भयो, कहाँ चरममा पुग्यो, कसरी टुङ्गियो? मुख्य पात्र अन्त्यसम्म आइपुग्दा बदलियो कि? कथा कसले भनेको छ?
- कविता: हरफको लय छन्दको हो कि गद्यको? कविले कुन चित्र (विम्ब) र कुन अलङ्कारले भाव बलियो बनाएका छन्? पढिसक्दा मनमा कस्तो भाव जाग्छ?
- निबन्ध: विषय के हो र लेखकको आफ्नो धारणा के हो? आत्मपरक (आफ्नो अनुभवमा आधारित) हो कि वस्तुपरक (तथ्यमा आधारित)? व्यङ्ग्य छ भने कसमाथि?
- जीवनी: व्यक्तिको जीवनका कुन घटनाले उनलाई ठुलो बनाए? सङ्घर्ष के थियो? लेखकले प्रशंसा मात्र गरेका छन् कि तथ्य पनि दिएका छन्?
- एकाङ्की र नाटक: द्वन्द्व कुन पात्रबिच वा कुन दुई विचारका बिच छ? कोष्ठकभित्रका निर्देशनले मञ्चमा के देखाउँछन्? संवाद पात्रको स्वभावसँग मिल्छन्?
- नियात्रा: यात्राको क्रम के छ? ठाउँको भूगोल, मानिस र संस्कृतिका कुरा कति आएका छन्? लेखकले पाठकलाई साथै हिँडाएका छन्?
पाठ्यपुस्तकका पाठ, विधाअनुसार
एसईईको समीक्षात्मक प्रश्न पाठ्यपुस्तककै पाठबाट आउँछ। कक्षा ९ र १० का पाठ विधाअनुसार यस्ता छन् (हाम्रा व्याख्या र विश्लेषण लिङ्कमा):
| विधा | कक्षा १० | कक्षा ९ |
|---|---|---|
| कथा | घरझगडा, शत्रु, कर्तव्य, आयाम | स्वाद, कालजित र अजङ्गको राक्षसको कथा, समय पीडा, भविष्य निर्माण |
| कविता | उज्यालो यात्रा, नेपाली हाम्रो श्रम र सिप, गाउँमाथि एउटा कविता | मेघ बिजुली विवाह, सारङ्गीमा देश, आमाको तस्बिर |
| निबन्ध | चिकित्सा विज्ञान र आयुर्वेद चिकित्सा, मेरो देशको शिक्षा, पख्नोस् | करेसाबारी, नेपाली लोकबाजा |
| जीवनी | लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा, पाब्लो पिकासो, सन्दुक रुइत | सत्यमोहन जोशी, माइकल फेराडे |
| एकाङ्की | घरको माया | |
| नियात्रा | कञ्चनजङ्घालाई नियाल्दा |
नियात्रा कक्षा ७ (कालीगण्डकीको किनारै किनार) र कक्षा ८ Grade 8: से गुम्बाको सुन्दरता मा पनि छ। तीन कविताको लय पनि हेरौँ। कक्षा १० को ‘उज्यालो यात्रा’ अनुष्टुप् छन्दमा छ; पाठ्यपुस्तकको अभ्यासले यही कवितामा अनुष्टुप् चिनाएको छ। कक्षा ९ को ‘मेघ बिजुली विवाह’ का हरफ सत्र अक्षरका छन् र प्रायः सबै शिखरिणी छन्दमा मिल्छन्; पाठ्यपुस्तकले यसलाई छैटौँ र एघारौँ अक्षरपछि विश्राम गरेर वाचन गर्न भनेको छ। शिखरिणीको यति पनि त्यहीँ पर्छ। कक्षा १० को ‘गाउँमाथि एउटा कविता’ छन्दबिनाको गद्य कविता हो।
समीक्षात्मक उत्तर कसरी लेख्ने
कक्षा ९ को पाठ्यपुस्तकले समीक्षालाई कुनै कुराका गुण र दोष छुट्याएर निष्पक्ष ढङ्गले गरिने व्याख्या र विवेचना भनेको छ। त्यसले समीक्षा गर्दा आफूलाई सोध्नुपर्ने प्रश्न पनि दिएको छ: शीर्षकले विषयवस्तु समेटेको छ कि छैन, मूल भाव र सन्देश के हो, पात्र कस्ता छन्, परिवेश कस्तो छ, भाषा र संवाद कस्ता छन् र पढेपछि मनमा कस्तो लाग्यो।
परीक्षामा भने सबै प्रश्न एकैचोटि सोधिँदैनन्। एउटा कुरा सोधिन्छ: पात्रको चरित्र, कुनै भाव, व्यङ्ग्य, वा सन्देश। तपाईँको काम त्यही कुरालाई विधाका तत्त्वको आँखाले केलाउनु हो। यसरी योजना बनाउनुहोस्:
- परिचय (२–३ वाक्य): विधा, पाठ र लेखकको नाम, अनि प्रश्नले सोधेको कुरा। यसैमा परिचयको १ अङ्क छ।
- विश्लेषण (२–३ अनुच्छेद): प्रश्नले सोधेको कुरालाई दुई तीन बुँदामा छुट्याउनुहोस्। हरेक बुँदामा दिइएको अंशबाट वा पूरै पाठबाट एउटा प्रमाण दिनुहोस्: घटना, संवाद, वा शब्द।
- मूल्याङ्कन: त्यसको गुण के छ, कमजोरी छ भने के छ। यहीँ तपाईँको आफ्नो विचार आउँछ र मौलिकताको अङ्क यहीँबाट आउँछ।
- निष्कर्ष (१–२ वाक्य): प्रश्नको सिधा जबाफ र पाठको सन्देश आजको जीवनसँग जोडेर।
परीक्षामा अंश पाठ्यपुस्तकबाटै आउँछ र परीक्षकलाई पूरै पाठको आधारमा लेखिएको उत्तरको पनि अङ्क दिन भनिएको छ। तलका नमुनाका अंश भने हामीले यही पानाका लागि नयाँ लेखेका हुन्, त्यसैले तिनको उत्तर दिइएको अंशमै सीमित छ। साँचो अभ्यास पाठ्यपुस्तकका पाठमा गर्नुहोस्।
नमुना समीक्षा
परीक्षामा
पाठ्यक्रम विकास केन्द्रको विशिष्टीकरण तालिकाअनुसार:
| कक्षा ८ | कक्षा ९ र १० (एसईई) | |
|---|---|---|
| अङ्क | ५ | ७ |
| प्रश्न | कथा र जीवनीका अंशबाट दुई प्रश्न, कुनै एकको उत्तर (नमुना प्रश्नपत्रअनुसार) | कथा, कविता, जीवनी, निबन्ध र एकाङ्कीमध्ये फरक दुई विधाबाट अंश दिई दुई प्रश्न, कुनै एकको उत्तर |
| अंश कहाँबाट | पाठ्यपुस्तकका पाठ | पाठ्यपुस्तकका पाठ: एउटा कथा वा कविताबाट, अर्को जीवनी, निबन्ध वा एकाङ्कीबाट |
एसईईमा परीक्षकले यसरी अङ्क दिन्छन्:
| के हेरिन्छ | अङ्क |
|---|---|
| परिचय खण्ड (विधा, विषय प्रवेश) | १ |
| विषयवस्तुको ज्ञान, विश्लेषण र निष्कर्ष | ३ |
| प्रस्तुतीकरण शैली र मौलिकता | २ |
| वाक्य गठन र भाषिक शुद्धता (वर्णविन्यास, लेख्य चिह्न, पदसङ्गति) | १ |
कक्षा ८ मा परिचयको १, विषयवस्तु, विश्लेषण, तर्क, प्रस्तुति र मौलिकताको ३ र भाषाको १ अङ्क छ। दुवै तहमा परीक्षकलाई भनिएको छ: दिइएको अंश मूल आधार हो, तर पूरै पाठको आधारमा लेखिएको उत्तरलाई पनि विवेकपूर्ण ढङ्गले अङ्क दिनू। त्यसैले पाठ पूरै पढेको विद्यार्थीलाई फाइदा हुन्छ।
विधा चिन्ने सिप एसईईका अरू प्रश्नमा पनि काम लाग्छ। पाठगत बोधमा (४+४ अङ्क) एउटा अंश कथा वा कविताबाट र अर्को निबन्ध, जीवनी वा रूपकबाट आउँछ। यहाँ रूपक अलङ्कार होइन। साहित्यशास्त्रमा रूपकले नाटकजस्ता दृश्य काव्य बुझाउँछ, तर कक्षा ९ र १० को पाठ्यक्रमले बोलेर वा अभिनय गरेर प्रस्तुत गरिने संवाद, वादविवाद र वक्तृताका पाठलाई ‘रूपक पाठ’ भनेको छ। कक्षा ९ को ‘पर्यावरण सन्तुलन’ (संवाद) र कक्षा १० को ‘अधिकार ठुलो कि कर्तव्य ठुलो?’ (वादविवाद) यस्तै पाठ हुन्।
अभ्यास
कुन कुरा एकाङ्कीको तत्त्व हो, तर निबन्धको होइन?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
समीक्षात्मक उत्तरको पहिलो अनुच्छेदमा के हुनुपर्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
यी तथ्य कहाँबाट
- विशिष्टीकरण तालिका, कक्षा ९ र १०, अनिवार्य नेपाली, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: प्रश्न ११ (समीक्षात्मक उत्तर, ७ अङ्क), प्रश्न ९ (पाठगत बोध), नमुना प्रश्न १९ र उत्तरको मूल्याङ्कनको आधार।
- विशिष्टीकरण तालिका २०८०, कक्षा ८, नेपाली, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: नमुना प्रश्न १६ (समीक्षात्मक उत्तर, ५ अङ्क) र मूल्याङ्कनको आधार।
- माध्यमिक शिक्षा पाठ्यक्रम, कक्षा ९ र १०, नेपाली (संशोधित), पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: कक्षा १० को विषयवस्तुको क्षेत्र र क्रम (हरेक विधाका पाठमा पहिचान गर्नुपर्ने कुरा) र सिकाइ सहजीकरणमा ‘रूपक पाठ’।
- माध्यमिक शिक्षा पाठ्यक्रम २०७६, कक्षा ११–१२, ऐच्छिक नेपाली, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: विधाअनुसार तोकिएका विधातत्त्व।
- नेपाली, कक्षा ७, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: पाठ १४ को पूर्वपठन (नियात्रा, यात्रा निबन्ध)।
- नेपाली, कक्षा ८, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: पाठ १५ को पूर्वपठन (नियात्रामा पात्र, परिवेश, घटना र लेखकको अनुभूति)।
- नेपाली, कक्षा ९, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: पाठ १ ‘मेघ बिजुली विवाह’ (कविताका हरफ र वाचनमा ६ र ११ अक्षरमा विश्राम); पाठ ७ को अभ्यास १४ (समीक्षाको अर्थ र समीक्षा गर्दा सोधिने प्रश्न); पाठहरूको विधा (विषयसूची)।
- नेपाली, कक्षा १०, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: पाठ १ को अभ्यास ४ (अनुष्टुप् छन्द); पाठ ८ को अभ्यास १० (गजलको संरचना: मिसरा, सेर, मतला, रदिफ, काफिया, मकता); पाठहरूको विधा (विषयसूची)।
- नेपाली, कक्षा १२, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: कथाका तत्त्व (कथानक, पात्र, समाख्याता र दृष्टिविन्दु, परिवेश, सारवस्तु) र गजलको संरचना (मिसरा, सेर, मतला, मक्ता, रदिफ, काफिया)।
- माध्यमिक शिक्षा पाठ्यक्रम २०७६, कक्षा ११–१२, संस्कृत साहित्य र संस्कृत भाषा व्याकरण (ऐच्छिक), पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: श्रव्य र दृश्य काव्यको भेद (नाटक दृश्य काव्य); गद्य, पद्य र चम्पू विधा।
- कृष्णप्रसाद पराजुली, राम्रो रचना मीठो नेपाली, पृ. २६०–२७६: दृश्य र श्रव्य काव्य (नाटक रूपकको एक भेद), पद्य, गद्य र चम्पू, नाटक, एकाङ्की, उपन्यास, कथा, निबन्ध र जीवनीका विशेषता।
