लन्डनको एउटा सानो किताब पसल। दिनभरि एउटा किशोर पुराना किताबमा नयाँ गाता हाल्छ, अनि राति तिनै किताब पढ्छ। एक दिन उसको हातमा रसायन विज्ञानको किताब पर्छ, अर्को दिन बिजुलीबारे लेख। तेह्र वर्षमै विद्यालय छाडेको त्यो केटोले पछि चुम्बकबाट बिजुली निकाल्ने तरिका पत्ता लगायो। आज तपाईँको घरको बत्ती बल्ने बिजुली, नेपालका जलविद्युत् केन्द्रदेखि गाउँको सानो जेनरेटरसम्म, त्यसैको खोजमा टेकेर उत्पादन हुन्छ।
यो पाठ उनै वैज्ञानिक माइकल फेराडे (सन् १७९१–१८६७) को जीवनी हो। यसमा उनको गरिबीमा बितेको बाल्यकाल, किताब बाँध्ने काम गर्दै गरेको पढाइ, हम्फ्री डेवीको सहायक बन्ने अवसर, चुम्बकीय उपपादनको खोज, डाइनामो र जेनरेटर, रसायन विज्ञानका अन्वेषण, सम्मान, र पैसाभन्दा अनुसन्धानलाई ठुलो ठान्ने उनको स्वभावको वर्णन छ।
यस एकाइमा जीवनीका दश अनुच्छेद एक एक गरी बुझिन्छ, उनको खोजको विज्ञान आफैँ चुम्बक चलाएर हेरिन्छ, पाठका सबै अभ्यासको उत्तर र नमुना दिइन्छ, बनोटका आधारमा सरल, संयुक्त र मिश्र वाक्य छुट्याउने र एकअर्कामा बदल्ने तरिका सिकिन्छ, पदयोग र पदवियोग को अभ्यास गरिन्छ, अनि व्यक्तिवृत्त र बुँदाबाट जीवनी लेख्ने नमुना दिइन्छ।
जीवनी पढ्नुअघि
जीवनी र व्यक्तिवृत्त
एकाइ ५ मा सत्यमोहन जोशीको जीवनी पढ्दा जीवनी भनेको के हो, आत्मकथा र व्यक्तिवृत्तभन्दा यो कसरी फरक हुन्छ भन्ने सिकियो Grade 9: जीवनी भनेको के हो?। छोटकरीमा, जीवनी कुनै व्यक्तिको जन्मदेखि मृत्युसम्मको जीवन, सङ्घर्ष र योगदान अर्को व्यक्तिले तथ्यसहित क्रमैसँग लेखेको रचना हो। यो पाठ एउटा विदेशी वैज्ञानिकको जीवनी हो, त्यसैले यसमा धेरै विज्ञानका शब्द र अङ्ग्रेजीबाट आएका आगन्तुक शब्द (ल्यापटप, मेडल, जेनरेटर) पनि छन्।
यस पाठको अभ्यासमा व्यक्तिवृत्त लेख्न पनि सिकिन्छ। व्यक्तिवृत्त जीवनीको छोटो, बुँदागत रूप हो: नाम, जन्ममिति, आमाबुबा, ठेगाना, योग्यता, अनुभव, तालिम र सम्मान। जागिरका लागि निवेदन दिँदा साथमा पठाइने बायोडाटा पनि व्यक्तिवृत्त नै हो।
माइकल फेराडे को हुन्?
माइकल फेराडे बेलायतका भौतिकशास्त्र र रसायनशास्त्रका वैज्ञानिक थिए। उनले बिजुली र चुम्बकबिचको सम्बन्ध पत्ता लगाए, र यही खोजले आज संसारभर बिजुली उत्पादन हुन्छ। उनले कहिल्यै विश्वविद्यालय पढेनन्; गणित पनि साधारण मात्र जानेका थिए। तर ध्यान दिएर हेर्ने, सावधानीसाथ प्रयोग गर्ने र देखेको कुरा सफासँग टिप्ने बानीले उनलाई इतिहासकै ठुला प्रयोगकर्ता वैज्ञानिक बनायो।
विद्युत् आवेश सञ्चय गर्ने क्षमता (क्यापासिटेन्स) नाप्ने एकाइ फ्यारड उनकै नाममा राखिएको हो।
जीवनरेखा
जीवनीमा धेरै साल आउँछन्। तलको जीवनरेखामा ती साल उनको उमेरको नापअनुसार राखिएका छन्। सन् १८२० देखि १८३५ सम्मका पन्ध्र वर्षमै उनका धेरैजसो ठुला खोज र सम्मान थुप्रिएका छन्।
जीवनी, अनुच्छेद अनुच्छेद
१. परिचय: इतिहासमा अमर हुने मान्छे (पृष्ठ १३१)
संसारमा अनगिन्ती मानिस जन्मन्छन् र मर्छन्, तर मानव सभ्यतालाई नयाँ युगमा पुर्याउने थोरै मानिस मात्र आफ्ना कामका कारण अमर हुन्छन्। लेखकका अनुसार फेराडे त्यस्तै एक दृष्टान्त (उदाहरण) हुन्। उनी गाँस, बास र कपास (खाना, घर र लुगा) सबैको अभाव भएको परिवारमा जन्मे र गरिबीमै हुर्के। तैपनि भौतिक विज्ञान र रसायन विज्ञानमा उनको योगदानबाट आधुनिक संसार कृतकृत्य (धन्य) भएको छ।
उनले नयाँ सिद्धान्त प्रतिपादन (पत्ता लगाएर स्थापित) गरे र नयाँ वस्तु आविष्कार गरेर संसारलाई आलोकित (उज्यालो) पारे। आज हामीले चलाउने ल्यापटप, मोबाइल, जेनरेटर र पानी तान्ने मोटरको पछाडि उनका खोजको अंश छ। लेखक भन्छन्, उनको निरन्तर साधना (लगनसाथ गरिएको अभ्यास) ले नै हाम्रो जीवन सहज भएको हो।
२. गरिबीमा जन्म
फेराडेको जन्म सन् १७९१ सेप्टेम्बर २२ मा बेलायतको लन्डननजिकैको न्युविङ्टन मा भयो। बुबा जेम्स फेराडे र आमा मार्गरेट हास्टवेल थिइन्। माइकल जन्मनुअघि नै परिवार कामको खोजीमा उत्तरी इङ्ल्यान्डबाट यहाँ आएको थियो। बुबा आरन (फलाम तताएर पिट्ने ठाउँ) मा फलामको काम गर्थे।
आरनमा दिनरात खटिँदा पनि बिहानबेलुकाको छाक टार्न (खान पुर्याउन) धौ धौ (निकै गाह्रो) पर्थ्यो। त्यसमाथि गर्भवती पत्नी बिरामी परिन्, र उपचार गर्ने पैसा थिएन। यस्तो भयावह (डरलाग्दो) गरिबीमा माइकल जन्मे। लेखकका अनुसार कैयौँ महिना परिवारले हप्तामा एउटा रोटी खाएर मात्र प्राण धान्यो (ज्यान बचायो)। अनुच्छेदको अन्त्यले विरोधाभास देखाउँछ: भोकले थिलथिलो भएको त्यही बालक पछि संसार हल्लाउने विख्यात (प्रसिद्ध) वैज्ञानिक बने।
३. पढाइ छुट्यो, किताबसँग नाता जोडियो (पृष्ठ १३२)
परिवार लन्डनको म्यानचेस्टर स्क्वायर नजिकको सानो डेरा मा सरेपछि माइकल साधारण विद्यालय भर्ना भए। त्यहाँ उनले पढ्न, लेख्न र साधारण हिसाब सिके। आरनमा बुबा काम गर्दा उनी घोरिएर (ध्यान गाडेर) हेरिरहन्थे। सानैदेखि उनी हरेक कुरा किन र कसरी हुन्छ भनेर नियाल्थे।
गरिबीका कारण १३ वर्षको उमेरमै उनको औपचारिक पढाइ (विद्यालयको पढाइ) एक्कासि (अचानक) रोकियो। उनले किताब पसलमा काम पाए: सुरुमा पत्रिका बोक्ने, अनि किताबको जिल्द (गाता) हाल्ने। दिनभरि काम र राति पढाइ गर्दै उनी हुर्के। यही बेला उनमा बिजुलीबारे जिज्ञासा (जान्ने इच्छा) को बिउ अङ्कुरण (उम्रिने काम) भयो। सात वर्षको जागिरमा धेरै किताब पढेर उनको बुद्धि तीक्ष्ण (तिखो) भयो। जेन मार्सेट ले लेखेको रसायन विज्ञानमा कुराकानी (Conversations on Chemistry) र पत्रपत्रिकाका बिजुलीसम्बन्धी लेखले उनलाई विज्ञानतिर तानेको थियो।
माइकल फेराडेको औपचारिक पढाइ किन १३ वर्षमै रोकियो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
४. हम्फ्री डेवीको सान्निध्य
त्यस बेलाका नामी रसायनशास्त्री हम्फ्री डेवी ले सन् १८१२ मा लन्डनको रोयल इन्स्टिच्युसन मा विज्ञानका भाषणको शृङ्खला (क्रम) दिए। एक जना ग्राहकले दिएका टिकटबाट फेराडे ती भाषण सुन्न पुगे। अरू दर्शक डेवीका प्रयोग हेरेर ताली बजाउँथे, फेराडे भने हरेक कुरा टिप्नमा तल्लीन (मग्न) हुन्थे। घर आएर उनले ती टिपोटलाई सफा गरी लेखे र करिब ३०० पृष्ठको किताब बनाई डेवीलाई पुर्याए।
केही समयपछि डेवीले उनलाई भेटे। प्रयोगशालामा एउटा विस्फोटक रसायनसँग प्रयोग गर्दा डेवीको आँखामा चोट लाग्यो, र लेखपढ गरिदिन उनले फेराडेलाई बोलाए। सन् १८१३ मा फेराडे रोयल इन्स्टिच्युसनको प्रयोगशालामा सहायक बने। सोही वर्ष डेवी युरोपको यात्रामा निस्के र फेराडेलाई साथै लगे। यात्रामा उनले युरोपका प्रमुख वैज्ञानिकलाई भेटे र डेवीबाट दिनहुँ सिके। लेखकका अनुसार यसले उनको ज्ञानको क्षितिज (सीमा) फराकिलो बनायो। ठुला मान्छेको सान्निध्य (नजिकको सङ्गत) ले फेराडेको प्रतिभा पल्लवित (मौलाउने) हुने मौका पायो।
५. ओस्टेडको खोजदेखि चुम्बकीय उपपादनसम्म (पृष्ठ १३३)
यो जीवनीको सबैभन्दा लामो र महत्त्वपूर्ण अनुच्छेद हो। यसमा फेराडेले वैज्ञानिक कसरी सोच्छन् भन्ने देखाउँछन्।
सन् १८२० मा डेनमार्कका वैज्ञानिक हान्स क्रिस्टियन ओस्टेड ले पत्ता लगाए: तारमा विद्युत् धारा (करेन्ट) बग्दा त्यसको वरिपरि चुम्बकीय क्षेत्र बन्छ। यसको प्रमाण सजिलो थियो: करेन्ट बगेको तारनजिक राखेको कम्पासको सुई घुम्छ। यो सुनेपछि फेराडेले उल्टो सोचे: बिजुलीले चुम्बक बनाउँछ भने चुम्बकले पनि बिजुली बनाउन सक्छ कि? यस्तो, प्रमाण भेट्नुअघि गरिने अनुमानलाई प्राक्कल्पना (हाइपोथेसिस) भनिन्छ।
प्राक्कल्पना जाँच्न उनले औँठीजस्तो गोलो कुण्डली (तार बेरेर बनाएको घेरो) बनाए र चुम्बकको नजिकै राखे। तर कुण्डलीमा बिजुली देखिएन। प्रयोग धेरै पटक दोहोर्याए, हरेक पटक असफल भए। अन्त्यमा उनले बुझे: चुम्बक र कुण्डली स्थिर रहुन्जेल केही हुँदैन; एउटालाई अर्कोतिर चलाउँदा मात्र तारमा बिजुली बग्छ। चुम्बकीय क्षेत्र बदलिँदा चालक (बिजुली बग्ने वस्तु, जस्तै तामाको तार) मा बिजुली उत्पन्न हुने यही क्रियालाई विद्युत् चुम्बकीय उपपादन भनिन्छ। फेराडेले यो खोज सन् १८३१ मा गरे।
फेराडेका सुरुका प्रयोगमा कुण्डलीमा बिजुली किन देखिएन?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
६. डाइनामो, जेनरेटर र रसायन विज्ञान
आफ्नै सिद्धान्तमा टेकेर फेराडेले सन् १८३१ मा इङ्ल्यान्डमा बिजुली निकाल्ने पहिलो यन्त्र बनाए। तामाको चक्का चुम्बकका दुई ध्रुवबिच घुमाउँदा त्यसबाट लगातार बिजुली बग्थ्यो। यसलाई डाइनामो को सुरुआत मानिन्छ। अमेरिकामा जोसेफ हेनरी ले पनि झन्डै त्यही बेला (सन् १८३२ मा) छुट्टै रूपमा यही कुरा पत्ता लगाएका थिए। तर फेराडेको विशेषता के थियो भने उनले आफैँले खोजेको सिद्धान्तका आधारमा यन्त्र बनाए।
यसरी फेराडेले यान्त्रिक ऊर्जा (घुमाउने काम) लाई विद्युत् ऊर्जा मा बदल्ने सिद्धान्त दिए। यिनै नियमका आधारमा पछि जेनरेटर बने, जुन संसारका लागि वरदान (ठुलो उपहार) सावित भयो।
उनले रसायन विज्ञानमा पनि उल्लेख्य खोज गरे: क्लोरिन र कार्बन डाइअक्साइड जस्ता ग्यासलाई दबाब र चिसोले तरल बनाए (क्लोरिन सन् १८२३ मा), र बेन्जिन लगायतका हाइड्रोकार्बन को अन्वेषण (खोजी) गरे। बेन्जिन उनले सन् १८२५ मा पत्ता लगाए।
७. सिद्धान्त र आविष्कार
लेखकले फेराडेका योगदानलाई सिद्धान्त र आविष्कार गरी दुई समूहमा बाँडेका छन्। मुख्य सिद्धान्तमा विद्युत् चुम्बकीय उपपादनको नियम (फेराडेज ल अफ इलेक्ट्रोम्याग्नेटिक इन्डक्सन, छोटकरीमा फेराडेज ल अफ इन्डक्सन) र विद्युत् विश्लेषणका नियम (फेराडेज ल्स अफ इलेक्ट्रोलाइसिस: झोलबाट बिजुली बगाउँदा कति पदार्थ छुट्टिन्छ भन्ने, सन् १८३३–३४) पर्छन्। घरमा मसला पिँध्ने मिक्स्चर, पानी तान्ने मोटर र सडकमा गुड्ने गाडीसम्मलाई लेखकले उनकै सिद्धान्तसँग जोडेका छन्।
उनका खोज त्यस बेला साना देखिए पनि पछि तिनले तहल्का मच्चायो (ठुलो हलचल ल्यायो)। ती पछिका वैज्ञानिकले हिँड्ने राजमार्ग बने। लेखकका अनुसार अल्बर्ट आइन्स्टाइन ले पनि यिनैलाई कोसेढुङ्गो (बाटो देखाउने महत्त्वपूर्ण कुरा) मानेर सापेक्षताको सिद्धान्त दिए।
८. सम्मान र पुरस्कार (पृष्ठ १३४)
फेराडेले जीवनमा थुप्रै सम्मान, पुरस्कार र पदक पाए:
| सन् | सम्मान |
|---|---|
| १८३२ र १८३८ | कप्ली मेडल (बेलायतको रोयल सोसाइटीको सबैभन्दा पुरानो पदक) |
| १८३२ | अक्सफोर्ड विश्वविद्यालय बाट सिभिल कानुनमा विद्यावारिधिको मानार्थ (सम्मानमा दिइने) उपाधि; अमेरिकी कला र विज्ञान प्रतिष्ठानको विदेशी मानार्थ सदस्य |
| १८३३ | रोयल इन्स्टिच्युसनमा रसायन विज्ञानका पहिलो प्राध्यापक |
| १८३५ र १८४६ | रोयल मेडल |
| १८३८ | रोयल स्विडिस एकेडेमी अफ साइन्सेजका विदेशी सदस्य |
| १८४४ | फ्रान्सेली एकेडेमी अफ साइन्सेजले छानेका आठ विदेशी सदस्यमध्ये एक |
| १८४६ | रम्फोर्ड मेडल |
| १८४९ | नेदरल्यान्ड्सको रोयल इन्स्टिच्युटका सम्बद्ध सदस्य (दुई वर्षपछि यो संस्था रोयल नेदरल्यान्ड्स कला र विज्ञान प्रतिष्ठान बन्यो, र उनी त्यसका विदेशी सदस्य बने) |
| १८६६ | अल्बर्ट मेडल |
अनुच्छेदको अन्तिम वाक्य जीवनीकै सार हो: औपचारिक शिक्षा थोरै भए पनि उनी पढेरभन्दा परेर र गरेर जान्ने वैज्ञानिक बने। अर्थात्, उनले किताबबाट मात्र होइन, जीवनमा भोगेर र आफैँ प्रयोग गरेर ज्ञान पाए।
९. पैसाभन्दा अनुसन्धान
जीवनको उत्तरार्ध (पछिल्लो आधा भाग) मा फेराडेले कारखाना र सरकारी कामका लागि जाँचबुझ गरिदिएर राम्रो कमाइ गर्न सक्थे। तर उनी पैसालाई महत्त्व दिँदैनथे; प्रचुर (धेरै) आम्दानी हुने काम छाडेर उनी एकोहोरो (एउटै कुरामा मात्र) अनुसन्धानमा लागे। उनको खोजको भोक तृप्त (पूरा) भएको थिएन।
यसरी पैसाको काम छाड्दा उनी फेरि आर्थिक सङ्कट मा परे, र बिरामी पनि भए। यस्तो बेला पत्नी सारा ले दिलोज्यानले (तन र मनले) साथ र सेवा दिइन्। उनको योगदानको कदर गर्दै सन् १८३५ मा तत्कालीन राजा विलियम (चौथो) को सरकारबाट वर्षको ३०० पाउन्ड पेन्सन को व्यवस्था भयो।
१०. सङ्घर्षबाट शिखरसम्म: सन्देश
अन्तिम अनुच्छेदले जीवनीको सन्देश दिन्छ। दुःख र कष्टका कहाली लाग्दा (डरलाग्दा) कहर (विपत्ति) ले बाटो छेक्न खोजे पनि उनले कहिल्यै हरेस खाएनन् (आँट हारेनन्)। त्यसैले उनी गरिबीको गर्त (गहिरो खाडल) बाट उठेर प्रसिद्धिको शिखर चुम्न (सबैभन्दा माथि पुग्न) सके। साधारण परिवारको व्यक्ति पनि अठोट (दृढ निश्चय) र लगाव भए जस्तोसुकै लक्ष्यमा पुग्न सक्छ: यही प्रेरणा उनको जीवनबाट मिल्छ।
उनको निधन सन् १८६७ अगस्त २५ मा लन्डननजिकको ह्याम्पटन कोर्ट स्थित निवासमा भयो। लेखकका अनुसार आफ्ना सिद्धान्त र आविष्कारमार्फत उनी युगौँसम्म बाँचिरहने छन्।
‘पढेरभन्दा परेर र गरेर जान्ने’ भन्नाले फेराडेबारे के बुझिन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
फेराडेले प्रचुर आम्दानी हुने काम किन छाडे?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
जीवनीको विश्लेषण
जीवनीका तत्त्व
| तत्त्व | यस जीवनीमा |
|---|---|
| चरित्र (व्यक्ति) | माइकल फेराडे: भौतिक विज्ञान र रसायन विज्ञानका वैज्ञानिक, आविष्कारक |
| समय र ठाउँ | सन् १७९१ देखि १८६७; लन्डन (न्युविङ्टन, म्यानचेस्टर स्क्वायर, रोयल इन्स्टिच्युसन, ह्याम्पटन कोर्ट), युरोपको यात्रा |
| घटनाक्रम | परिचय → गरिबीमा जन्म → पढाइ छुट्नु र किताब बाँध्ने काम → डेवीको सहायक → चुम्बकीय उपपादन → डाइनामो र रसायनका खोज → सम्मान → पैसाभन्दा अनुसन्धान → निधन र सन्देश |
| योगदान | विद्युत् चुम्बकीय उपपादन, डाइनामो र जेनरेटरको आधार, विद्युत् विश्लेषणका नियम, ग्यासलाई तरल बनाउने र बेन्जिनको खोज |
| उद्देश्य र सन्देश | गरिबी र अभावमा पनि अठोट, लगाव र निरन्तर मिहिनेतले ठुलो लक्ष्य पूरा हुन्छ |
| भाषा | तथ्यपरक, सालसहित; तत्सम शब्द (दृष्टान्त, कृतकृत्य, प्राक्कल्पना, प्रतिपादन) र आगन्तुक शब्द (ल्यापटप, जेनरेटर, मेडल) को प्रयोग; टुक्का (धौ धौ पर्नु, हरेस खानु, शिखर चुम्नु) |
यो जीवनी पनि आदि (परिचय र जन्म), मध्य (पढाइ, सङ्घर्ष, खोज र सम्मान) र अन्त्य (पछिल्लो जीवन, निधन र सन्देश) को क्रममा लेखिएको छ।
फेराडेको व्यक्तित्व
| गुण | जीवनीमा प्रमाण |
|---|---|
| ज्ञानको भोक भएका, जिज्ञासु | आरनमा बुबाको काम घोरिएर हेर्थे; जिल्द हाल्दा हालेका किताब राति पढ्थे |
| मिहिनेती, सङ्घर्षशील | दिनमा काम र रातमा पढाइ; हप्तामा एउटा रोटीमा बाँचेको गरिबी पनि सहे |
| लगनशील, धैर्यवान् | प्रयोग धेरै पटक असफल हुँदा पनि छाडेनन् |
| ध्यान दिएर सिक्ने | डेवीका भाषण एक एक गरी टिपेर ३०० पृष्ठको किताब बनाए |
| पैसाको लोभ नभएका | प्रचुर आम्दानी हुने काम छाडेर अनुसन्धानमा लागे |
| हरेस नखाने | गरिबी, बिरामी र आर्थिक सङ्कटमा पनि आँट हारेनन् |
जीवनीअनुसार फेराडेलाई सबैभन्दा राम्रोसँग चिनाउने वाक्य कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
शब्दभण्डार
कठिन शब्दको अर्थ
पाठमा आएका कठिन शब्द र तिनका अर्थ तल छन्। रेखाङ्कित शब्दमा थिच्दा नेपाली शब्द मा त्यसको अङ्ग्रेजी अर्थ, नेपाली अर्थ र उदाहरण देखिन्छ।
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| दृष्टान्त | उदाहरण |
| कृतकृत्य | गर्नुपर्ने काम पूरा गरेको, धन्य |
| आलोकित | उज्यालो पारिएको, चम्किलो पारिएको |
| प्रतिपादन | नयाँ विषय वा सिद्धान्त पत्ता लगाई प्रमाणसहित स्थापना गर्ने काम |
| साधना | सफलताका लागि लगनसाथ गरिने अभ्यास |
| भयावह | डर उत्पन्न गर्ने खालको, भयङ्कर |
| आरन | फलाम तताएर पिट्ने र औजार बनाउने ठाउँ |
| धौ धौ | निकै गाह्रोसँग, मुस्किलले |
| विख्यात | नाम चलेको, प्रसिद्ध |
| विपन्नता | गरिबी, अभाव |
| जिल्द | पुस्तकको सुरक्षाका लागि बाहिरबाट लगाइने मोटो पत्र, गाता |
| जिल्दसाज | किताबमा गाता हाल्ने पेसा भएको व्यक्ति |
| जिज्ञासा | कुनै कुरा जान्ने इच्छा |
| अङ्कुरण | बिउबाट आँकुरा निस्कने काम |
| तीक्ष्ण | तिखो, टाठो, प्रखर |
| सान्निध्य | नजिक रहने भाव, सङ्गत |
| पल्लवित | पालुवा लागेको; मौलाएको, फस्टाएको |
| शृङ्खला | क्रमैसँग जोडिएका कुराको लहर |
| तल्लीन | कुनै काममा पूरै डुबेको, मग्न |
| क्षितिज | आकाश र धरती मिलेजस्तो देखिने सीमा; ज्ञान वा दृष्टिको दायरा |
| प्राक्कल्पना | अनुसन्धानको सुरुमै गरिने परिणामको अनुमान, अनुकल्पना |
| कुण्डली | तार बेरेर बनाइएको गोलो घेरो, क्वाइल |
| चालक | बिजुली, ताप आदि बग्न दिने पदार्थ |
| उपपादन | चुम्बकीय क्षेत्र बदलिँदा चालकमा बिजुली उत्पन्न हुने क्रिया (विद्युत् चुम्बकीय उपपादन) |
| अन्वेषण | लुकेका कुराको खोजी, अनुसन्धान |
| वरदान | ठुलो उपकार गर्ने उपहार |
| तहल्का | ठुलो हलचल, खैलाबैला |
| कोसेढुङ्गो | महत्त्वपूर्ण घटना वा उपलब्धि; सीमा देखाउने कुरा |
| सापेक्षतावाद | आइन्स्टाइनको सापेक्षताको सिद्धान्त: गति, समय, दुरी र प्रकाशसम्बन्धी भौतिक विज्ञानको सिद्धान्त |
| मानार्थ | सम्मानका रूपमा दिइने |
| उत्तरार्ध | पछिल्लो आधा भाग |
| प्रचुर | धेरै, प्रशस्त |
| तृप्त | सन्तुष्ट, अघाएको |
| दिलोज्यान | तन र मन दुवै लगाएर |
| कहाली | डर, अत्यास |
| कहर | दुःख, विपत्ति |
| हरेस | आँट हराउने भाव, निराशा |
| गर्त | सतहभन्दा निकै गहिरो ठाउँ, खाडल |
| अठोट | दृढ निश्चय, सङ्कल्प |
| व्यक्तिवृत्त | व्यक्तिको जीवनका मुख्य तथ्यको छोटो विवरण, बायोडाटा |
आगन्तुक शब्द
अर्को भाषाबाट नेपालीमा आएका शब्दलाई आगन्तुक शब्द भनिन्छ Grade 9: आगन्तुक शब्द। विज्ञान र प्रविधिका धेरै नाम अङ्ग्रेजीबाट आएका छन्, किनभने ती वस्तु नै अरू देशमा बने। यस पाठमा ल्यापटप, मोबाइल, जेनरेटर, मोटर, मिक्स्चर, मेडल, एकेडेमी, इन्स्टिच्युट, पेन्सन, पाउन्ड, सेप्टेम्बर जस्ता अङ्ग्रेजी शब्द छन्; कानुन र सन् भने अरबी फारसीबाट आएका हुन्।
आगन्तुक शब्द चिन्दा व्यक्ति र ठाउँका नाम (फेराडे, लन्डन, अक्सफोर्ड) लाई छुट्टै राख्नुहोस्; ती नाम हुन्, सबै भाषामा उस्तै रहन्छन्।
टुक्का र पदावली
| टुक्का वा पदावली | अर्थ | पाठमा |
|---|---|---|
| गाँस, बास र कपास | खाना, घर र लुगा: बाँच्न चाहिने आधारभूत कुरा | फेराडेको परिवारमा यी सबैको अभाव थियो |
| छाक टार्नु | एक छाकको खाना जुटाउनु | बिहानबेलुकाको छाक टार्न धौ धौ पर्थ्यो |
| धौ धौ पर्नु | निकै गाह्रो हुनु | घर चलाउन धौ धौ पर्थ्यो |
| प्राण धान्नु | मुस्किलले ज्यान बचाउनु | हप्ताको एउटा रोटी खाएर प्राण धाने |
| संसार हल्लाउनु | संसारभर ठुलो प्रभाव पार्नु | उनका आविष्कारले संसार हल्लाइदियो |
| तालीका पर्रा बर्साउनु | लगातार ताली बजाउनु | दर्शक तालीका पर्रा बर्साउँथे |
| तहल्का मच्चाउनु | ठुलो हलचल ल्याउनु | उनका खोजले पछि तहल्का मच्चायो |
| हरेस खानु | आँट हार्नु, निराश हुनु | उनले कहिल्यै हरेस खाएनन् |
| शिखर चुम्नु | सफलताको सबैभन्दा माथि पुग्नु | प्रसिद्धिको शिखर चुम्न पुगे |
‘परीक्षामा दुई पटक असफल भए पनि याङ्चेनले ___।’ खाली ठाउँमा सबैभन्दा मिल्ने टुक्का कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास: शब्दभण्डार
दिइएका शब्द र तिनका अर्थबिच जोडा मिलाउनुहोस्:
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| आलोकित | विद्युत् आदि सञ्चालन हुने पदार्थ |
| साधना | मान पदवी |
| सौभाग्य | नयाँ विषय वा सिद्धान्त खोज्ने वा पत्ता लगाउने काम |
| प्राक्कल्पना | भौतिक संसार |
| प्रतिपादन | सफलता प्राप्त गर्नका लागि गरिने अभ्यास |
| चालक | सत्य पहिल्याउनका लागि गरिने पूर्वकल्पना, अनुकल्पना |
| सुख र समृद्धि प्राप्त हुने भाग्य | |
| उज्यालो पारिएको, चहकिलो पारिएको |
उत्तर
जीवनीको आठौँ अनुच्छेद (‘माइकल फेराडेले जीवनमा थुप्रै सम्मान…’ बाट सुरु भई ‘…वैज्ञानिकमध्ये एक बने।’ मा टुङ्गिने) बाट आगन्तुक शब्द पहिचान गरी लेख्नुहोस्।
उत्तर
दिइएका शब्दलाई अर्थ खुल्ने गरी वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्: ल्यापटप, मेडल, जेनरेटर, मिक्स्चर, एकेडेमी, इन्स्टिच्युट
उत्तर
बोध र अभिव्यक्ति
दिइएका शब्दको शुद्ध उच्चारण गर्नुहोस्: भौँतारिनु, रहस्य, एक्कासि, सङ्घर्ष, जिज्ञासा, अङ्कुरण, तीक्ष्ण, विज्ञान
उच्चारणका सङ्केत
पाठको संरचनाबारे सोधिएका प्रश्नको उत्तर भन्नुहोस्:
- क.माइकल फेराडेको बाल्यकालसम्बन्धी वर्णन कुन अनुच्छेदमा छ?
- ख.माइकल फेराडेले इलेक्ट्रिक जेनरेटर आविष्कार गरेको प्रसङ्ग कुन अनुच्छेदमा छ?
- ग.जीवनीको सबैभन्दा लामो अनुच्छेद कुन हो?
- घ.‘माइकल फेराडेले जीवनको उत्तरार्धमा…’ बाट सुरु भई ‘…व्यवस्था भयो।’ मा टुङ्गिने अनुच्छेदको लामो वाक्य टिप्नुहोस्।
उत्तर
दिइएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्:
- क.माइकल फेराडे कस्तो परिवारमा जन्मेका थिए?
- ख.उनको बाल्यकाल कसरी बित्यो?
- ग.उनले जीवनमा कसरी प्रेरणा प्राप्त गरे?
- घ.उनको जीवनीबाट के सन्देश पाइन्छ?
उत्तर
दिइएका आगन्तुक शब्दको अर्थ पहिचान गर्नुहोस् र तिनलाई पाठमा भन्दा भिन्न तरिकाले वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्: ल्यापटप, मोबाइल, सेप्टेम्बर, बुकलेट, जेनरेटर, मोटर, मिक्स्चर, मेडल
उत्तर
दिइएका मितिमा माइकल फेराडेको जीवनमा कुन कुन घटना भएका थिए, लेख्नुहोस्: सन् १७९१, सन् १८२०, सन् १८३१, सन् १८३३, सन् १८३२, सन् १८६७
उत्तर
जीवनीको सातौँ अनुच्छेदको सुरुको अंश (‘माइकल फेराडेका वैज्ञानिक योगदानलाई सिद्धान्त र आविष्कारमा वर्गीकरण गरी…’ बाट ‘…सिद्धान्तकै मातहत चलेका छन्।’ सम्म) पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्:
- क.माइकल फेराडेका वैज्ञानिक आविष्कारलाई कति समूहमा वर्गीकरण गरिएको छ?
- ख.उनका मुख्य सिद्धान्त के के हुन्, लेख्नुहोस्।
- ग.हामीले प्रयोग गर्ने फेराडेको सिद्धान्तमा आधारित कुनै तीन उपकरणको नाम लेख्नुहोस्।
- घ.उनका सिद्धान्तको मुख्य आधार के हो?
उत्तर
जीवनीको तेस्रो अनुच्छेद (‘जेम्स फेराडेको परिवार म्यानचेस्टर स्क्वायरको…’ बाट सुरु हुने) पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्:
- क.माइकल फेराडे कस्तो स्वभावका थिए?
- ख.उनले आफ्नो पढाइलाई कसरी निरन्तरता दिए?
उत्तर
व्याख्या गर्नुहोस्: ‘एउटा गरिब र विपन्न परिवारको व्यक्ति पनि आफ्नो अठोट र लगाव भयो भने जस्तोसुकै लक्ष्यमा पुग्न सम्भव हुँदो रहेछ।’
नमुना उत्तर
माइकल फेराडेले जीवनमा सफलता प्राप्त गरेका मुख्य मुख्य घटना वर्णन गर्नुहोस्।
नमुना उत्तर
पाठको चौथो अनुच्छेदबाट मुख्य मुख्य चारओटा बुँदा टिपी सारांश लेख्नुहोस्।
मुख्य बुँदा
नमुना सारांश
व्यक्तिवृत्त वा व्यक्तिगत विवरणमा व्यक्तिको नाम, जन्ममिति, आमाबुबाको नाम, जन्मस्थान, सम्पर्क ठेगाना, योग्यता, सेवा वा कार्य गरेको अनुभव, तालिम, प्राप्त गरेका सम्मान तथा पुरस्कार आदि जस्ता व्यक्तिगत सूचना समावेश गरिन्छ। यिनै विषयवस्तु समेटिने गरी आफ्नो व्यक्तिगत विवरण तयार पार्नुहोस्।
कसरी तयार गर्ने
नमुना (काल्पनिक विद्यार्थी)
पाठ्यपुस्तकमा दिइएको तनावसम्बन्धी अनुच्छेद (‘व्यक्तिमा उत्पन्न हुने मानसिक दबाबको अवस्था तनाव हो।’ बाट सुरु हुने) पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्:
- क.उत्तर दिनुहोस्:
- अ.तनाव भनेको के हो?
- आ.तनाव उत्पन्न हुनाका कारण के के हुन्?
- इ.तनाव व्यवस्थापनमा कस्ता रणनीति अपनाउन सकिन्छ?
- ई.तनाव कम गर्न अपनाउनुपर्ने उपाय लेख्नुहोस्।
- ख.भाषा संरचना पहिचान गर्नुहोस्:
- अ.अनुच्छेदबाट कुनै दुईओटा संयुक्त वाक्य पहिचान गर्नुहोस्।
- आ.‘तनावले व्यक्तिको दैनिक काममा समेत असर पर्न सक्छ।’ वाक्यलाई मिश्र वाक्यमा परिवर्तन गर्नुहोस्।
- इ.‘सामाजिक वातावरण का साथै व्यक्ति मा आएका शारीरिक तथा मानसिक परिवर्तन का कारण पनि तनाव उत्पन्न हुन्छ।’ वाक्यलाई आवश्यकताअनुसार पदयोग गरी पुनर्लेखन गर्नुहोस्।
- ई.‘मानसिक’ र ‘गतिविधि’ शब्दलाई उच्चारणअनुसार लेख्नुहोस्।
उत्तर
दिइएको सन्दर्भ पढ्नुहोस् र तोकिएको कार्य गर्नुहोस्: पाठ्यपुस्तकमा गोपालप्रसाद रिमालको छोटो परिचय छ (जन्म वि.सं. १९७५ जेठ १० काठमाडौँ, मृत्यु २०३० कात्तिक ८; निडर, क्रान्तिकारी र देशभक्त साहित्यकार; आर्थिक अभावले आई.ए. को पढाइ छुटेको; ‘मसान’, ‘यो प्रेम’ नाटक र ‘आमाको सपना’ कविता सङ्ग्रह; मदन पुरस्कार र त्रिभुवन पुरस्कार)। तपाईँले चिनेको समाज सुधारका क्षेत्रमा उल्लेख्य योगदान दिने व्यक्तिको जीवनका महत्त्वपूर्ण घटना टिपोट गरी कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
कसरी तयार गर्ने
नमुना टिपोट (काल्पनिक व्यक्ति)
सुनाइ र बोलाइ
पाठ्यपुस्तकको सुनाइ पाठ १२ कर्मशीलता बारे हो भन्ने प्रश्नहरूबाट देखिन्छ: यसमा ‘ऊ’ भनिएको एउटा पात्र छ, जसको धनसम्पत्ति स्वाहा हुन्छ, जसले एक जना आगन्तुकसँग केही माग्छ र आशीर्वाद पाउँछ, अनि अन्त्यमा कर्मशील बन्छ। सुनाइ पाठ यहाँ सारिएको छैन। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रले यसको रेकर्डिङ सार्वजनिक गरेको छ; त्यो तल सुन्न सकिन्छ। पहिले तलका प्रश्न पढ्नुहोस्, अनि आवश्यक भए दुई तीन पटक सुन्नुहोस्।
सुनाइ पाठ १२ सुन्नुहोस् र दिइएका प्रश्नको उत्तर भन्नुहोस्:
- क.धन सम्पत्ति स्वाहा भएपछि ‘ऊ’ पात्र कस्तो अवस्थामा पुग्यो?
- ख.उसले आगन्तुकसँग के माग्यो?
- ग.आगन्तुकले उसलाई के आशीर्वाद दिए?
- घ.ऊ कसरी कर्मशील बन्यो?
उत्तर कसरी तयार गर्ने
‘कर्मशीलताले नै मानिसको जीवन चम्कन्छ’ भन्ने कुरा सुनाइ पाठ १२ का आधारमा व्याख्या गर्नुहोस्।
उत्तर कसरी तयार गर्ने
व्याकरण: सरल, संयुक्त र मिश्र वाक्य
बनोटका आधारमा वाक्य
‘माइकल किताब पढ्थे।’ एउटा वाक्य हो। ‘माइकल दिनभरि जिल्द बाँध्थे र राति किताब पढ्थे।’ पनि एउटै वाक्य हो, तर यसभित्र दुई वाक्य जोडिएका छन्। वाक्य कति खण्डले बनेको छ र ती खण्ड कसरी जोडिएका छन् भन्ने आधारमा वाक्य तीन किसिमका हुन्छन्।
वाक्यको किसिम छुट्याउन पहिले समापिका क्रिया खोज्नुहोस्: वाक्य वा खण्ड टुङ्ग्याउने क्रियापद (गरे, पढ्थे, भयो, गर्छ)। असमापिका क्रिया (गरेर, गर्दा, गरेपछि, गर्ने, गरी) ले कुरा अघि बढाउँछ, तर वाक्य टुङ्ग्याउँदैन।
| किसिम | बनोट | उदाहरण |
|---|---|---|
| सरल वाक्य | एउटै समापिका क्रिया; अरू क्रिया भए असमापिका | माइकल दिनभरि काम गरेर राति पढ्थे। |
| संयुक्त वाक्य | दुई वा बढी स्वतन्त्र वाक्य निरपेक्ष संयोजक ले जोडिएका | माइकल दिनभरि काम गर्थे र राति पढ्थे। |
| मिश्र वाक्य | एउटा प्रधान वाक्यमा अर्को आश्रित वाक्य सापेक्ष संयोजक ले जोडिएको | जब माइकल काम सक्थे तब किताब पढ्थे। |
यस पाठमा तीनै किसिम छुट्याउने र एकलाई अर्कोमा बदल्ने अभ्यास गरिन्छ।
संयोजक: निरपेक्ष र सापेक्ष
| संयोजक | शब्द | जोडिएका वाक्य |
|---|---|---|
| निरपेक्ष (संयुक्त वाक्यमा) | र, अनि, तथा, वा, अथवा, या, तर, तापनि, तैपनि, त्यसैले, तसर्थ, किनकि, किनभने, नत्र | दुवै आफैँमा पूरा: संयोजक हटाउँदा दुई पूरा वाक्य बाँकी रहन्छन् |
| सापेक्ष (मिश्र वाक्यमा) | जब–तब, जुन–त्यो, जो–त्यो, जे–त्यो, जसले–उसले, जति–त्यति, जहाँ–त्यहाँ, जसरी–त्यसरी, जता–त्यता, जहिले–तहिले, यदि–भने; एक्लै आउने भने, भन्ने, भनी, भनेर, कि | एउटा खण्ड अर्कोमा निर्भर: ‘जब डेवीको आँखामा चोट लाग्यो’ एक्लै भन्दा अधुरो लाग्छ |
संयुक्त वाक्यका केही उदाहरण:
- फेराडेले धेरै पटक प्रयोग गरे तर बिजुली देखिएन। (विरोध)
- पेन्सन आयो, त्यसैले घरको गुजारा सजिलो भयो। (परिणाम)
- छिटो काम सक, नत्र प्रयोगशाला बन्द हुन्छ। (विकल्प)
मिश्र वाक्यका केही उदाहरण:
- जसले परिश्रम गर्छ, उसले सफलता पाउँछ।
- जहाँ चुम्बक चल्छ, त्यहाँ कुण्डलीमा बिजुली बग्छ।
- चुम्बकबाट पनि बिजुली निकाल्न सकिन्छ भन्ने फेराडेलाई विश्वास थियो।
एक किसिमबाट अर्को किसिममा
अर्थ नबदलीकनै वाक्यको किसिम बदल्न सकिन्छ। उदाहरण: फेराडेले चुम्बक चलाए। कुण्डलीमा बिजुली बग्यो।
| बदल्ने तरिका | वाक्य |
|---|---|
| सरल: पहिलो समापिका क्रियालाई असमापिका (गरेर, गर्दा, गरेपछि, गर्ने) बनाउने, संयोजक हटाउने | फेराडेले चुम्बक चलाउँदा कुण्डलीमा बिजुली बग्यो। |
| संयुक्त: दुवै वाक्य पूरा राखी अर्थ मिल्ने निरपेक्ष संयोजक थप्ने | फेराडेले चुम्बक चलाए र कुण्डलीमा बिजुली बग्यो। |
| मिश्र: एउटा वाक्यलाई सापेक्ष संयोजकले अर्कोमा आश्रित बनाउने | जब फेराडेले चुम्बक चलाए, तब कुण्डलीमा बिजुली बग्यो। |
वाक्य बदल्दा ध्यान दिनुपर्ने कुरा:
- अर्थ उस्तै राख्नुहोस्। कारण र परिणाम छ भने ‘त्यसैले’, ‘भएकाले’ वा ‘जब–तब’ मिल्छ; ‘तर’ ले विरोध बुझाउँछ, त्यसैले यहाँ मिल्दैन।
- कर्ता र क्रिया मिलाउनुहोस्। दुई वाक्यलाई सरल बनाउँदा मुख्य क्रियाअनुसार कर्तामा ‘ले’ लाग्छ वा हट्छ: सुमित्रा बजार गइन् र साथीलाई भेटिन् → सुमित्रा*ले बजार गएर साथीलाई भेटिन्* (मुख्य क्रिया ‘भेटिन्’ सकर्मक, भूतकाल)।
- मिश्रबाट सरल: ‘जुन–त्यो’, ‘जसले–उसले’ को आश्रित खण्डलाई विशेषण वा कृदन्त बनाउनुहोस्: जुन देश विकसित हुन्छ, त्यो देशका जनता खुसी हुन्छन् → विकसित देशका जनता खुसी हुन्छन्।
‘फेराडेले टिपोट डेवीलाई दिए। डेवीले उनलाई प्रयोगशालामा बोलाए।’ लाई मिश्र वाक्यमा बदल्दा कुन ठिक हुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
तलकामध्ये सरल वाक्य कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास: व्याकरण
दिइएको अनुच्छेदमा रहेका सरल, संयुक्त र मिश्र वाक्य छुट्याउनुहोस्:
रमा घर गइन्। उनले खाना खाइन्। उनले एकछिन किताब पढिन्। उनी बैठक कोठातिर लागिन्। जति बेला उनी बैठक कोठामा पुगिन् त्यति बेला टुप्लुक्क रमाका मामा आउनुभयो। जब मामाले भान्जीलाई देख्नुभयो तब मामाले आफ्नो झोला खोतल्न थाल्नुभयो। मामाले रमालाई एउटा कथाको किताब ल्याउनुभएको रहेछ अनि त्यो देखेर उनी साह्रै खुसी भइन्। उनले मनमनै मामालाई धेरै धन्यवाद दिइन् र स्वागतमा एक गिलास फलफूलको रस टक्र्याइन्।
उत्तर
दिइएका सङ्केतका आधारमा वाक्य परिवर्तन गर्नुहोस्:
- क.उसलाई सर्पले टोक्यो। उसले उपचार गर्यो। (मिश्र वाक्य)
- ख.सुमित्रा बजार गइन् र स्वागत मिश्रलाई भेटिन्। (सरल वाक्य)
- ग.लाक्पा शेर्पा रेडियो किन्छन्। उनी घर जान्छन्। (संयुक्त वाक्य)
- घ.जुन देश विकसित हुन्छ त्यो देशका जनता खुसी हुन्छन्। (सरल वाक्य)
- ङ.आकाश गड्याङगुडुङ गर्छ अनि मुसलधारे पानी पर्छ। (मिश्र वाक्य)
- च.जसले परिश्रम गर्छ उसले सफलता पाउँछ। (सरल वाक्य)
उत्तर
जीवनीको दोस्रो अनुच्छेद (‘फेराडेले संसारलाई नै…’ बाट सुरु हुने) मा प्रयोग भएका सरल र संयुक्त वाक्य टिपोट गर्नुहोस्।
उत्तर
संयुक्त र मिश्र वाक्यको प्रयोग गरी व्यावहारिक शिक्षाका बारेमा एउटा अनुच्छेद रचना गर्नुहोस्।
नमुना अनुच्छेद
पदयोग र पदवियोग
एकाइ ११ मा पदयोग (जोडेर लेख्ने) र पदवियोग (छुट्याएर लेख्ने) का नियम सिकियो Grade 9: पदयोग र पदवियोग। सङ्क्षेपमा:
- जोडिन्छन्: विभक्ति (फेराडेले, अनुसन्धानमा), नाममा सिधै लाग्ने नामयोगी (घरभित्र), ‘हरू’, समस्त शब्द (बिहानबेलुका), संयुक्त क्रिया (गर्नुपर्यो, हल्लाइदियो), क्रियामा लाग्ने निषेधको ‘न’ (नदिने, नपाएर)।
- छुट्टिन्छन्: निपात (बिरामी पनि, उनी त), विभक्तिपछिको नामयोगी (आविष्कारका साथै, पढ्नका लागि), पक्ष र भविष्यत्का सहायक क्रिया (बाँचिरहेका छन्, बाँचिरहने छन्), पूरा अर्थ भएको शब्दको द्वित्व (नयाँ नयाँ), विशेषण र नाम (तत्कालीन राजा), ‘जना’ (पाँच जना)।
अभ्यास: पदयोग र पदवियोग
रातो रङ लगाइएका शब्दलाई पदवियोग गरी लेख्नुहोस्:
उमानाथले आफ्ना कुरा सुनाउनका लागि ‘लसुन’ भनेकारहेछन्। हरिलेचाहिँ खाने लसुन भन्ने बुझेर लसुनल्याएर दिएछन्। त्यसपछि उमानाथ नरुनुनहाँस्नु भएछन्।
उत्तर
दिइएको अनुच्छेद पदयोग र पदवियोग मिलाई पुनर्लेखन गर्नुहोस्:
माइकल फेराडे ले जीवनको उत्तरार्ध मा थुप्रै पैसा आउने जागिर पाएतर उनले छँदा खाँदाको जागिर छाडेर एकोहोरो अनुसन्धानमालागे। त्यति बेला उनलाई पुन पैसाको सङ्कटपर्यो। उनी बिरामीपनि परे। यस्तो अवस्थामा पत्नीसाराले उनलाई दिलोज्यानले साथदिइन् र सेवा गरिन्। उनको योगदानको कदर गर्दै तत्कालीनराजा विलियमबाट वर्षको ३०० पाउन्ड पेन्सनको व्यवस्थाभयो।
उत्तर
सिर्जना र परियोजना कार्य
बुँदाका आधारमा जीवनी
बुँदा दिएर जीवनी लेख्न लगाउने प्रश्न परीक्षामा आउँछ। एकाइ ५ मा यसको योजना सिकियो Grade 9: जीवनी कसरी लेख्ने?: सुरुमा चिनारी र जन्म, बिचमा पढाइ, काम र योगदान सालको क्रममा, अन्त्यमा सम्मान, मृत्यु र सन्देश। दिइएका सबै बुँदा प्रयोग गर्नुहोस्, जोड्ने शब्द राखेर अनुच्छेद बनाउनुहोस्, र नदिइएको कुरा बढाइचढाइ गरी नथप्नुहोस्।
यस पटक एउटा कुरा थप: जीवनीमा पनि संयुक्त र मिश्र वाक्य मिसाउँदा लेखाइ बग्छ। ‘उनी जन्मिन्। उनी नर्स बनिन्।’ जस्ता टुक्रे वाक्यको सट्टा ‘जुन सहरमा उनी जन्मिन्, त्यही सहरको नाम उनलाई दिइयो’ जस्ता वाक्य लेख्नुहोस्।
दिइएका बुँदाका आधारमा फ्लोरेन्स नाइटिङ्गेलको छोटो जीवनी तयार पार्नुहोस्:
- क.जन्म सन् १८२० मे १२ इटाली, मृत्यु सन् १९१० अगस्त १३
- ख.फेनी स्मिथ र विलियम एडवार्ड नाइटिङ्गेलकी छोरी
- ग.उदार हृदय र भावुक स्वभाव, परोपकारी भावना
- घ.नर्स बनेर समाज सेवा गर्ने लक्ष्य
- ङ.लेडी विथ द ल्याम्पको उपनामले विश्व प्रख्यात
- च.नर्सिङ पेसालाई मर्यादित बनाउनु, बिरामीको प्रेरणा स्रोत
- छ.जन्मेको सहरको नामबाट उनको नामकरण
नमुना जीवनी
पुस्तकका सबै प्रश्नको अभ्यास गर्नुहोस्; नमिलेका प्रश्न छुट्टै देखिन्छन् →
परीक्षामा
‘जुन विद्यार्थी नियमित पढ्छ, ऊ परीक्षामा सफल हुन्छ।’ लाई सरल वाक्यमा बदल्दा कुन ठिक हुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
फेराडेले विद्युत् चुम्बकीय उपपादन कुन सालमा पत्ता लगाए?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
तलकामध्ये पदयोग र पदवियोग ठिक भएको वाक्य कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
यो पाठ्यपुस्तकको सहायक सामग्री हो, पाठ्यपुस्तकको सट्टा होइन। विद्यालयमा पढाइने पुस्तक नै पढ्नुहोस् र कुनै कुरा फरक परे शिक्षकको कुरा मान्नुहोस्। गल्ती भेटे हामीलाई भन्नुहोस्।