ओठ फुटेका छन्। निधारको छाला डढेको छ। टाउको दुखिरहेको छ। ५,३०० मिटरको भन्ज्याङमा भोकले पेट काटिरहेको छ, र तल झर्ने छोटो बाटो हिउँले भरिएको छ। यति दुःख किन? एउटा रातो गुम्बा हेर्न।
‘से गुम्बाको सुन्दरता’ नियात्रा हो। यसमा लेखक युवराज नयाँघरे डोल्पाको जुफालदेखि ठुलीभेरी, से फोक्सुन्डो ताल र सेला पास हुँदै से गुम्बासम्म हिँडेका छन्। बाटामा उनले जे देखे र जे भोगे, त्यही नै यो रचना हो।
यस एकाइमा नियात्रा पडाव पडाव गरी बुझिन्छ, पहाडका शब्द चिनिन्छन्, पाठका सबै अभ्यासको उत्तर दिइन्छ, सरल, संयुक्त र मिश्र वाक्य, संश्लेषण र विश्लेषण र पदयोग सिकिन्छ, अनि आफ्नै यात्राको वर्णन लेख्ने तरिका नमुनासहित हेरिन्छ।
पूर्वपठन: यात्राले के दिन्छ?
पाठको सुरुमा चार चित्र छन्: चियाबारी जस्ता हरिया डाँडा, भक्तपुर दरबार क्षेत्र, हरियो लेकको बिचको सानो मन्दिर, र रुखका बिचमा हिमाली भेगको मन्दिर। धार्मिक, प्राकृतिक, सांस्कृतिक र भौगोलिक कारणले घुम्न योग्य ठाउँ नेपालका सबै भेगमा छन्।
पूर्वपठनले भन्छ: यात्राले रमाइलो मात्र होइन, कहिलेकाहीँ दुःख र नमिठो अनुभव पनि दिन्छ। मनोरञ्जनसँगै ज्ञान पनि बटुलिन्छ। सुदूरपश्चिमको खप्तड लेक, पूर्वको पाथीभरा, तराईको लुम्बिनी र हिमाली क्षेत्रको मुक्तिनाथ आन्तरिक र बाह्य पर्यटकका आकर्षणका केन्द्र हुन्।
नियात्रा पढ्नुअघि
नियात्रा भनेको के हो?
आफैँले गरेको यात्रामा देखेभोगेका कुरा कथा वा निबन्धको शैलीमा, साहित्यिक ढङ्गले लेखिएको रचनालाई नियात्रा भनिन्छ। यसलाई यात्रा वर्णन वा यात्रा निबन्ध पनि भनिन्छ। यसमा भेटिएका पात्र, देखिएको परिवेश र घटेका घटना क्रमैसँग आउँछन्, र तिनले लेखकको मनमा पारेको प्रभाव, विचार र अनुभूति पनि आउँछन्।
| नियात्रामा के हुन्छ | यस पाठमा |
|---|---|
| लेखक आफैँ यात्री, ‘म’ र ‘हामी’ को बोली | लेखक र १५/१६ जनाको टोली |
| यात्राको क्रम | जुफाल, दुनै, छेप्का, बोरिङ, रिग्मो, से फोक्सुन्डो, लेखेढुङ्गा, सेला पास, से गुम्बा |
| ठाउँको भूगोल, प्रकृति र मान्छे | भिर, ताल, भोजपत्रको जङ्गल, चौँरी, बोन धर्म मान्ने गाउँले |
| रमाइला र नरमाइला दुवै अनुभव | तालको सौन्दर्य; ओठ फुटेको, हिउँको भिरमा लडेको |
| लेखकको भाव र विचार | स्याउ कुहिएको देख्दा दुःख, ग्रन्थ देख्दा गर्व, अन्त्यमा दुःखपछिको सुख |
नियात्रा प्रायः भूतकालमा लेखिन्छ, र पाठकलाई आफू पनि लेखकसँगै हिँडिरहेको जस्तो लाग्ने गरी लेखिन्छ। यस पाठका लेखक युवराज नयाँघरे (वि.सं. २०२६) हुन्।
नियात्रा र दैनिकी मा मुख्य फरक के हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
डोल्पा र से गुम्बा
डोल्पा नेपालको पश्चिम उत्तरी भागमा पर्ने उच्च हिमाली जिल्ला हो; यसको उत्तरमा तिब्बत छ। जुफालमा विमानस्थल छ। से फोक्सुन्डो ताल र से गुम्बा दुवै नेपालकै सबैभन्दा ठुलो राष्ट्रिय निकुञ्ज शे-फोक्सुन्डो राष्ट्रिय निकुञ्ज भित्र पर्छन्। यो निकुञ्ज सन् १९८४ मा स्थापना भएको हो, र यसको क्षेत्रफल ३,५५५ वर्ग किलोमिटर छ।
नियात्रा, पडाव पडाव गरी
नियात्रामा बाटो नै रचनाको बनोट हो। तलका पडाव छान्नुहोस्: हरेक ठाउँमा लेखकले बाहिर देखेको र आफूले भोगेको छुट्टाछुट्टै राखिएको छ। यी दुई कुरा मिलेर नै नियात्रा बन्छ।
१. जुफाल र दुनै: शरीरलाई बानी पार्ने दिन
जुफाल पुगेपछि लेखक सोझै हिँड्दैनन्। उच्च हिमाली जिल्लामा आएकाले हावापानीमा घुलमिल हुन केही दिन वरपर बसिबियाँलो गर्छन्, अर्थात् कामविना समय बिताउँछन्। यसले ज्यान पनि तङ्ग्रिन्छ, र त्यहाँको जीवनशैली, खानपान, रहनसहन र संस्कृति पनि बुझिन्छ। त्यसपछि उनी जिल्लाको सदरमुकाम दुनैतिर लाग्छन्। साथमा केही विदेशी छन्, जो दिनमा चारपाँच घण्टाभन्दा बढी हिँड्न मन गर्दैनन्।
२. रूपगाड र छेप्का: पहिलो बास, कठिन बाटो
पहिलो दिन टोली ठुलीभेरी किनारमा पाल टाँगेर बस्छ। ढुङ्गेनी पहरा, पाटन र डरलाग्दा ओडारले घेरिएको त्यो ठाउँलाई गाउँले रूपगाड भन्छन्। अर्को दिन सुलीगाड नाघेर छेप्कामा बास बसिन्छ। से फोक्सुन्डो तालबाट खसेको सङ्लो पानी नदी भएर बगिरहेको छ। लेखकले निलो नदीको किनारलाई दौँतरी बनाएर हिँडेको भनेका छन्: नदी उनको उमेरको साथी जस्तै बाटोभरि सँगै छ।
बाटो आपट्टे छ। भिरैभिर र ढुङ्गेनी खोचमा धुकधुकी रोकिए जस्तो गरी पाइला चाल्नुपर्छ।
माथि जाँदै गर्दा रुख होचा र पोथ्रा हुँदै जान्छन्, अग्ला रुख बिलाउँछन्। बाटाभरि बोन धर्मका मन्त्र लेखिएका ढुङ्गा र डोरीमा टाँगिएका पाँच रङका पताका देखिन्छन्। यी पताकालाई गाउँले लुङतर भन्छन्।
छेप्कामा लेखकको मन दुखाउने दृश्य छ: स्याउ राम्रो फलेको छ, तर बजार नपाएर बारीभरि कुहिएर छरपस्ट छ। यहाँ नियात्रा मनोरञ्जन मात्र रहँदैन; लेखकले हिमाली फलफूलको बजार व्यवस्थापनमा ध्यान नदिएको समस्या औँल्याएका छन्।
स्याउ बारीभरि कुहिएको देख्दा लेखकको मन किन कटक्क भयो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
३. नदीको किनार र बोरिङ: बाहिर चिसो, भित्र पसिना
भोलिपल्ट दिनभरि से फोक्सुन्डो नदीको किनारैकिनार हिँडिन्छ। बाटो तेर्पे छ, तर खोलाछेउको उखरमाउलो गर्मीले भित्री लुगा निथ्रुक्कै भिज्छन्, र बाहिर लेकाली हावा चिसो छ। लेखकलाई त्यही चिसोले खोकी लाग्ला भन्ने डर छ।
टोलीमा विदेशी र नेपाली गरी झन्डै १५/१६ जना छन्। सामान जख्खड र बलिया खच्चडले बोक्छन्। साँझ टाँगेका पहेँला त्रिपालका घर बिहान भत्काएर खच्चडमा हालिन्छन्, र टोली पुग्दा अर्को बासमा ती घर ठडिइसकेका हुन्छन्।
चौथो दिन नदीको गर्जन सुन्दै बोरिङमा बास बसिन्छ। भरियाहरू माथिका डाँडा, यार्चागुम्बा टिप्ने ठाउँ र हिउँचितुवा लुक्ने ओडार औँलाले देखाउँछन्। जेठको आधाआधीदेखि मान्छे यार्चा टिप्न लेकतिर जान्छन्। यसलाई आधा किरा र आधा बिरुवाको रूपमा लिइन्छ, र अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा यसको ठुलो माग छ।
रुकुम, जाजरकोट, हुम्लासम्मका मान्छेको ओइरो लाग्छ। तर अक्सिजन नपुगेर, भोक, जाडो र हिउँले धेरै जना जोखिममा पर्छन्। कसैले छोटो समयमा धेरै भेट्टाउँछन्; चिन्न नसक्ने धेरै रित्तो हात फर्कन्छन्।
४. खच्चडका नाम र सिटी
अर्को बिहान बाटाभरि हिउँका सेता रास छन्, राति फुसफुसे हिउँ परेको छ। लेखक यहाँ खच्चडको चिनारी दिन्छन्: क्यामु, गोरी, डल्ली, चुइगम, पुन्टी, खैरी र काले। नाम लिनासाथ ती कान ठड्याएर टक्क अडिन्छन्।
खच्चड धपाउनेहरू सिटी मारेर साँघुरो बाटाका बटुवालाई सतर्क गराउँछन्। अनकन्टार ठाउँमा त्यही सिटी नै सूचनाको बलियो आधार हो। ठुला कुराबिच यस्ता साना कुरा राख्दा नियात्रा जीवित लाग्छ।
५. रिग्मो र से फोक्सुन्डो ताल: मन्त्रमुग्ध
ठाडो उकालो र मन चिउचिउ पार्ने भिर काटेपछि टोली पाटन जस्तो ठाउँमा पुग्छ। त्यहाँबाट कान्जिरोवा, नोर्बुकाङ हिमाल र से फोक्सुन्डो छहरा देखिन्छन्। रिग्मो गाउँका धेरैजसो मान्छे बोन धर्म मान्छन्; यहाँ फापर र आलु राम्रो फल्छ।
रात तालकै किनारमा बित्छ। निलो तालले लेखक मन्त्रमुग्ध हुन्छन्, र हिमाली सिरेटोले मुटु कमाउँदा पनि पालबाहिरै बस्छन्। ‘मन बाहिर, तन भित्र’ भन्ने भनाइले उनको अवस्था राम्ररी देखाउँछ: शरीर चिसोले भित्र जान खोज्छ, मन भने तालमै अल्झिएको छ।
बिहान चौँरीका बथान पाखाभरि चर्छन्। भुत्लाले छोपिएको जिउमा हिउँ अडिँदैन। लेखक भन्छन्: चौँरीको भालेलाई याक र पोथीलाई नाक भनिन्छ। रिग्मोका हरेक परिवारले १०/१२ ओटा चौँरी पालेका छन्: भारी बोकाउन र हलो जोताउन याक, दुधका लागि नाक।
‘मन बाहिर, तन भित्र राखेर म बसेँ’ को भाव के हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
६. लेखेढुङ्गा: ‘तुमी पूरै डोल्पाली भया छौ’
दुई दिन तालको वरिपरि बसेपछि टोली तीनचार घण्टा तालको किनारैकिनार हिँडेर पश्चिम उत्तरतिरको नदीको बगरमा ओर्लन्छ। यहाँ सागर र पेरी काप्पो नदी तालमा खस्छन्।
अब शरीरले दुःख बोल्न थाल्छ। टाउको चट्ट दुख्छ, ओठ चरक्क फुट्छन्, हावा, घाम र धुलोले अनुहार कालो हुन्छ, निधार र नाकको डाँडीको छाला डढ्छ। खच्चड खेद्ने डम्मर, पिर्ती र कुमार जिस्काउँछन्: ‘तुमी पूरै डोल्पाली भया छौ बड्डा!’ लेखक आफ्नो हबिगत सम्झेर त्यो कुरा स्वीकार गर्छन्।
झमक्क साँझमा भोजपत्रको घना जङ्गल छिचोलेर टोली लेखेढुङ्गामा पुग्छ। हिमाली खोला प्रमत्त पारामा, अर्थात् मातेझैँ बगिरहेको छ। दक्षिणतिर कान्जिरोवा हिमाल जाडो फ्याँकिरहेको छ।
७. बगर, ४,२०० मिटर र खर्क
अर्को दिन बगरैबगर हिँडिन्छ। सिरेटोले हात ठिहिरिन्छन्। दुबैतिर हिमाल, पाटन र राता पहाडका तरेली नजिकिन्छन् र टाढिन्छन्। दुईचार पाइला हिँड्ने, सुस्ताउने, फेरि हिँड्ने क्रम चल्छ। लेखक ठुलो हिउँ नपरोस् भन्ने चाहन्छन्, किनभने भिरको बाटो हिउँले थुनिए टोली आपतमा पर्छ।
४,२०० मिटर पुगेपछि घुँडासम्म छुने काँडेदार बुट्यान र जब्बरे डाँठ भएका लहरा देखिन्छन्। अरिमट्ठे ढुङ्गा र उबडखाबड चट्टानी बाटो छिचोलेर टोली फाँटिलो ठाउँमा त्रिपाल गाड्छ। त्यो खर्क रहेछ। राति हावाले त्रिपाल उडाउला जस्तो हुन्छ।
८. सेला पास: ५,३०० मिटर
बिहान पातलो हिउँमा हिँडेर टोली दिउँसो ५,३०० मिटरको सेला पास पुग्छ। भोकले पेट काट्छ। वरिपरि सुइरा जस्ता काला, खैरा र फुस्रा चुचुरा छन्। पूर्वमा धौलागिरि र पुथा हिउँचुलीको सुन्दरता अद्भुत र अगणित छ। उत्तरतिर हिउँचुलीको झन् बढी खात र आलोक छ, अर्थात् हिउँको थुप्रो र उज्यालो।
पश्चिमका अनौठा चुचुरालाई सेलरी सुम्दो भनिन्छ। त्यहाँका मान्छेको विश्वास छ: ती चुचुराको १३ पटक फन्को मारे मानसरोवर कैलास पुगेको मानिन्छ। से गुम्बा, साल्दाङ, भिजेर र टाटा गाउँका गाउँले त्यहाँ दर्शन गर्न जान्छन्।
टोली धेरैबेर बस्दैन। हावा हुहुर्रिएर चल्न थाल्छ, ढिलो भएको छ, र मुख्य कुरा लेक लाग्ने डर छ।
९. हिउँको भिर
तल झर्ने दुई बाटा छन्। घुमेर जाँदा समय लाग्छ। छोटो बाटो भिरको छ, र हिउँले भरिएको छ। टोलीका सरदार छिरिङ जाङबु शेर्पाले छोटै बाटो रोज्छन्। अगाडि खच्चड हिँडिसकेकाले भिर नाघ्न झन् गाह्रो भएको छ। लेखक कति पटक पछारिए भन्ने हिसाबै छैन। तल पुगेर आफूले झरेको बाटो हेर्दा मात्र उनको छाती त्रासले भुलुकभुलुक गर्छ।
लेखकको डर चिप्लिँदा होइन, चिप्लिएर तल पुगेपछि आफूले झरेको बाटो हेर्दा जागेको छ। यो सानो कुरा आफैँ भोगेपछि मात्र लेख्न सकिन्छ।
१०. से गुम्बा: दुःखपछिको सुख
घन्टौँ तेर्सो बाटो हिँडेपछि टोली से गुम्बा पुग्छ। डोल्पालीले यसलाई गोन्पा भन्छन्। दुई खोला मिसिएको त्यो ठाउँमा पाँचछ परिवार मात्र छन्। गाउँलेका अनुसार गुम्बा करिब १,३०० वर्ष पुरानो छ। लेखक साँझ र बिहान गरी दुई पटक गुम्बाभित्र पस्छन्। त्यहाँ छालाले मोरेर राखिएका पुराना ऐतिहासिक बौद्धग्रन्थ छन्; ती अमूल्य ग्रन्थ देख्दा उनको मन ढक्क फुल्छ।
मूल लामा निमा टासी लामा भन्छन्: भदौमा जात्रा लाग्छ, र वरपरका गाउँले धुइरिएर आउँछन्। यहाँका बासिन्दा चौँरी, च्याङ्ग्रा र भेडा पालेर, आलु रोपेर र यार्चागुम्बा टिपेर आम्दानी गर्छन्।
रातो रङको गुम्बाको वरिपरि लुङतर हल्लिरहेका छन्। हरेक १२ वर्षमा ठुलो पूजा र मेला लाग्छ, र हरेक दुई वर्षमा लामा फेरिन्छन्। अन्तिम वाक्यले सिङ्गो यात्रा बाँध्छ: लेखकले यहाँ दुःखपछि सुखको अपार र अद्भुत अनुभव गर्छन्।
से गुम्बा पुग्दा लेखकले ‘दुःखपछि सुख’ को अनुभव किन गरे?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
नियात्राको विश्लेषण
विषयवस्तु र सन्देश
यस नियात्राको मूल विषय डोल्पाको हिमाली बाटो, त्यहाँको प्रकृति र जीवन, र से गुम्बाको महत्त्व हो। सन्देश दुईओटा छन्। पहिलो, नेपालभित्रै अद्भुत प्रकृति र पुरानो संस्कृति छन्, र तिनलाई चिन्न दुःख गर्नुपर्छ। दोस्रो, हिमाली भेगका समस्या छन्: स्याउको बजार नहुनु, यार्चा टिप्ने जोखिम। सुन्दरता मात्र हेर्ने यात्रीले तिनलाई देख्दैन।
नियात्राका तत्त्व
| तत्त्व | यस नियात्रामा |
|---|---|
| आदि | जुफालमा हावापानीमा घुलमिल हुने बसाइ, यात्राको सुरु |
| मध्य | ठुलीभेरीदेखि सेला पाससम्मका बास, दृश्य, मान्छे र दुःख |
| अन्त्य | से गुम्बा पुगेर दुःखपछिको सुखको अनुभव |
| पात्र | लेखक, विदेशी यात्री, खच्चड खेद्ने डम्मर, पिर्ती, कुमार, सरदार छिरिङ जाङबु शेर्पा, निमा टासी लामा |
| परिवेश | डोल्पाका भिर, ताल, बगर, खर्क, भन्ज्याङ र गुम्बा |
| दृष्टिविन्दु | ‘म’ र ‘हामी’, आफैँ भोगेको |
| भाव | डर, थकाइ, आनन्द, दुःख र गर्व |
भाषाका रङ
यस नियात्राका शब्द पढ्दा आवाज नै सुनिए जस्तो लाग्छ। धेरै अनुकरणात्मक शब्द ले आवाज मात्र होइन, दृश्य र अनुभूति पनि पाठकसम्म पुर्याउँछन्।
| भनाइ | अर्थ |
|---|---|
| धुकधुकी रोकिई रोकिई | डरले मुटु रोकिए जस्तो गरी |
| मन कटक्क हुनु | मन दुख्नु |
| लुगलुग चिसो | शरीर काँप्ने गरी चिसो |
| ल्याफल्याफी भिज्नु | पसिनाले लुगा टाँसिने गरी भिज्नु |
| जिउँकातिउँ | जस्ताको तस्तै |
| मन चिउचिउ पार्नु | डरले मन सानो पार्नु |
| लुइँलुइँ बाटो लाग्नु | एकोहोरिएर छिटो छिटो हिँड्नु |
| जिब्रो टोकिनु | अचम्मले बोली बन्द हुनु |
| मन ढक्क फुल्नु | गर्वले मन भरिनु |
| धुइरिएर आउनु | ठुलो सङ्ख्यामा ओइरिएर आउनु |
शब्दभण्डार
कठिन शब्दको अर्थ
पाठमा आएका कठिन शब्द र तिनका अर्थ तल छन्।
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| आपट्टे | कठिन |
| पताका | झन्डा |
| तेर्पे | अलि अलि भिरालो वा उकालो परेको |
| उखरमाउलो | घामको चर्को वा पोल्ने राप |
| जख्खड | निकै ठुलो |
| बोन धर्म | तन्त्रमन्त्रमा विश्वास गरिने एउटा पुरानो धर्म |
| हबिगत | बिग्रँदो अवस्था, नाजुक स्थिति |
| जब्बरे | दरो, मजबुत |
| अरिमट्ठे | अरट्ठ परेको, साह्रो |
| उबडखाबड | खाल्डाखुल्डी परेको |
| अद्भुत | अनौठो, आश्चर्यजनक |
| अगणित | गन्न नसकिने, अत्यधिक |
| ऐतिहासिक | इतिहासमा उल्लेख भएको |
| अमूल्य | मोल गर्न नसकिने, अनमोल |
| अपार | अत्यधिक, ज्यादै |
| सदरमुकाम | जिल्ला वा प्रदेशको मुख्य प्रशासनिक स्थल |
| दौँतरी | बराबर उमेर भएको साथी |
| पाटन | पहाडको बिचमा रहेको अर्धसम वा सम्म मैदान |
| खर्क | गाईवस्तु चरन र गोठका लागि राखिएको बाँझो जग्गा |
| भन्ज्याङ | पहाडका दुई चुली माझको होचो ठाउँ |
| मन्त्रमुग्ध | रूप, गुण, स्वभाव, कला आदिले लट्ठ पारिएको |
| अनकन्टार | मान्छे नभएको एकान्त स्थल |
| सिरेटो | मुटु छेड्ने खालको चिसो बतास |
| मानसरोवर | कैलास पर्वतमुनि रहेको पवित्र दह |
| गुम्बा | लामाहरूको देवालय |
| छहरा | खोचबाट पहरामा ठक्कर खाँदै झरेको पानीको प्रवाह |
पहाडका शब्द
पहाडी भूगोलका लागि नेपालीमा ठ्याक्कै मिल्ने शब्द छन्। अङ्ग्रेजीमा लामो वर्णन चाहिने ठाउँ नेपालीमा एकै शब्दले भनिन्छ।
अभ्यास: शब्दभण्डार
दिइएका अर्थ र तीसँग मिल्ने शब्दका बिच जोडा मिलाउनुहोस्:
अर्थ: जिल्ला वा प्रदेशको मुख्य प्रशासनिक स्थल; पहाडको बिचमा रहेको अर्धसम वा सम्म मैदान; बराबर उमेर भएको साथी; पहाडका दुई चुली माझको होचो ठाउँ; रूप, गुण, स्वभाव, कला आदिले लट्ठ पारिएको; गाईवस्तु चरन र गोठका लागि राखिएको बाँझो जग्गा
शब्द: पाटन, मन्त्रमुग्ध, खर्क, सदरमुकाम, दौँतरी, भन्ज्याङ, पर्वतश्रेणी
उत्तर
दिइएका अर्थ बुझाउने शब्द ‘से गुम्बाको सुन्दरता’ नियात्राबाट खोजेर लेख्नुहोस्:
- क.एकान्त स्थल
- ख.मुटु छेड्ने खालको चिसो बतास
- ग.मोल गर्न नसकिने
- घ.कैलास पर्वतमुनि रहेको ठुलो र पवित्र तीर्थस्थल मानिने एक प्रसिद्ध दह
- ङ.बौद्ध धर्मावलम्बी लामाहरूको देवालय
- च.पहाडको खोचबाट पहरामा ठक्कर खाँदै झरेको पानीको प्रवाह
उत्तर
दिइएका पदावलीलाई वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्: पाइला चाल्नु, झमक्क साँझ, बास बस्ने ठाउँ, निकै जोखिम, सिउसिउ गर्नु, नामी ओखती, पहाडका तरेली, प्रमत्त पारा, हिमाली खोला
उत्तर
दिइएका शब्द प्रयोग गरी अनुच्छेद तयार पार्नुहोस्: उत्पादन, बेरोजगार, निर्यात, नगदेबाली, उर्वर, आत्मनिर्भर, प्रोत्साहन, आधुनिक
नमुना अनुच्छेद
बोध र अभिव्यक्ति
दिइएका शब्दको शुद्ध उच्चारण गर्नुहोस्: सदरमुकाम, आदर, व्यवस्थापन, खच्चड, भोजपत्र, निधार, भन्ज्याङ, अन्तर्राष्ट्रिय, अनकन्टार, नाकेडाँडी, तीर्थस्थल
उच्चारण गर्ने तरिका
‘से गुम्बाको सुन्दरता’ नियात्रा पालैपालो सस्वरवाचन गर्नुहोस्।
वाचन गर्दा
‘से गुम्बाको सुन्दरता’ नियात्रा पढी दिइएका प्रश्नको मौखिक उत्तर दिनुहोस्:
- क.डोल्पाको सदरमुकामको नाम के हो?
- ख.कहाँ स्याउको राम्रो उत्पादन हुँदो रहेछ?
- ग.कुन बजारमा यार्चागुम्बाको खोजी हुन थालेको छ?
- घ.यार्चागुम्बा कहिलेदेखि टिप्न सुरु गरिन्छ?
- ङ.नियात्रामा से गुम्बाको चर्चा गरिएको प्रसङ्गभन्दा लगत्तैअगाडि कुन विषयको चर्चा गरिएको छ?
उत्तर
‘से गुम्बाको सुन्दरता’ नियात्राको ‘हामी चौथो दिनमा बोरिङमा …’ बाट सुरु भएर ‘… माग भएको पाइन्छ।’ मा टुङ्गिने अंशलाई अनुलेखन गर्नुहोस्।
लेख्दा ध्यान दिनुहोस्
‘से गुम्बाको सुन्दरता’ नियात्राको ‘से गुम्बा करिब …’ बाट सुरु भएर ‘… अद्भुत अनुभव गरेँ।’ मा टुङ्गिने अंश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्:
- क.से गुम्बाका विशेषता लेख्नुहोस्।
- ख.गाउँलेको आम्दानीको स्रोत के रहेछ?
उत्तर
‘से गुम्बाको सुन्दरता’ नियात्रा पढी दिइएका प्रश्नको सङ्क्षिप्त उत्तर लेख्नुहोस्:
- क.से फोक्सुन्डो तालबाट खसेको पानी कस्तो थियो?
- ख.रिग्मो गाउँमा के के फल्दा रहेछन्?
- ग.धौलागिरिको दृश्य कस्तो थियो?
- घ.से गुम्बालाई किन प्राचीन गुम्बाका रूपमा लिइन्छ?
उत्तर
व्याख्या, समीक्षा र स्थान परिचय
व्याख्या गर्दा तीन भाग बनाउनुहोस्: आदिमा पङ्क्ति कहाँबाट लिइएको हो र त्यसको सिधा अर्थ, मध्यमा उदाहरणसहित खोलिएको अर्थ, अन्त्यमा निष्कर्ष।
व्याख्या गर्नुहोस्: उत्तरतिर हिउँचुलीको झन् बढ्ता खात र आलोक थियो।
नमुना उत्तर
‘से गुम्बाको सुन्दरता’ नियात्राबाट तपाईँले कुन कुन स्थानको जानकारी पाउनुभयो, सूची बनाउनुहोस्।
उत्तर
डोल्पाको उच्च हिमाली क्षेत्रको जीवन शैलीबारे वर्णन गर्नुहोस्।
नमुना उत्तर
स्थान परिचय मा पहिले ठाउँ कहाँ छ भन्ने कुरा लेखिन्छ, त्यसपछि इतिहास, मुख्य आकर्षण र मान्छे किन जान्छन् भन्ने कुरा आउँछ। बुँदा जस्ताका तस्तै नसार्नुहोस्, जोडेर अनुच्छेद बनाउनुहोस्।
दिइएका बुँदाका आधारमा स्थान परिचय लेख्नुहोस्:
स्थान: जनकपुरधाम
परिचय: प्राचीनकालमा राजा जनकले राज्य गरेको भूमि; सीताको जन्मभूमि; प्राचीनकालमा निर्मित कलात्मक र विशाल रामजानकी मन्दिर; दैनिक रूपमा स्वदेश तथा विदेशबाट दर्शनार्थी आउने; विवाह पञ्चमीका दिन ठुलो मेला लाग्ने; प्रशस्त मठमन्दिरका साथै तलाउ र कुण्ड रहेका; पौराणिक तथा ऐतिहासिक दृष्टिले महत्त्वपूर्ण स्थल; हाल मधेस प्रदेशको धनुषा जिल्लामा पर्ने प्रदेश राजधानी
नमुना उत्तर
भाषिक प्रकार्य: विषय विस्तार
छोटो कथनलाई कारण, उदाहरण र निष्कर्षसहित फैलाएर बताउने कामलाई विषय विस्तार भनिन्छ। अनुशासन को विस्तार यस्तो हुन सक्छ:
| क्रम | के भनिन्छ |
|---|---|
| के हो? | असल आचरण र त्यसको पालना नै अनुशासन हो। |
| भाग | लिखित र अलिखित नियम: ऐँचोपैँचो र आदरसम्मान नलेखिएका, संविधान, ऐन र विद्यालयका नियम लेखिएका |
| किन महत्त्वपूर्ण? | यसले सामाजिक सद्भाव र राष्ट्रिय एकता जोगाउँछ। |
| निष्कर्ष | त्यसैले अनुशासन परिवार, समाज र राष्ट्रको समृद्धिको आधार हो। |
‘जीवनशैली नै संस्कृतिको आधार हो’ कथनलाई विस्तार गरी कक्षामा सुनाउनुहोस्।
नमुना विस्तार
भाषिक संरचना: सरल, संयुक्त र मिश्र वाक्य
बाह्रौँ पाठमा उद्देश्य र विधेय सिकियो। अब त्यही आधारमा वाक्यका किसिम छुट्याइन्छ: वाक्यमा कतिओटा उद्देश्य र विधेय छन्, र ती कसरी जोडिएका छन्?
वाक्यका तीन किसिम
| किसिम | चिनारी | उदाहरण |
|---|---|---|
| सरल | एउटा उद्देश्य र एउटा विधेय; वाक्य टुङ्ग्याउने क्रियापद एउटै | खच्चड टक्क अडिए। |
| संयुक्त | दुई वा बढी वाक्य र, अनि, तर, किनभने, त्यसैले जस्ता संयोजकले जोडिएका; हरेक भाग आफैँमा पूरा | पानी पर्यो र बाटो थुनियो। |
| मिश्र | दुई वा बढी वाक्य जब–तब, जहाँ–तहाँ, जो–त्यो, जति–त्यति जस्ता जोडीले जोडिएका; एउटा भाग अर्कोमा भर पर्ने | जब हिउँ पर्छ तब बाटो थुनिन्छ। |
‘जब हिउँ पर्छ’ मात्र भन्दा ‘तब के हुन्छ?’ भन्ने प्रश्न बाँकी रहन्छ। ‘पानी पर्यो’ मात्र भन्दा वाक्य पूरा लाग्छ। संयुक्त र मिश्र छुट्याउने सजिलो जाँच यही हो।
चिन्ने तरिका:
- वाक्य टुङ्ग्याउने क्रियापद गन्नुहोस्। गएर, दिएपछि, हेर्दै, भएकाले जस्ता रूपले वाक्य टुङ्ग्याउँदैनन्, त्यसैले तिनलाई नगन्नुहोस्।
- टुङ्ग्याउने क्रियापद एउटै भए वाक्य सरल हो।
- दुई वा बढी भए जोड्ने शब्द हेर्नुहोस्: र, तर, अनि, त्यसैले, किनभने भए संयुक्त, जब–तब जस्ता जोडी भए मिश्र।
‘जहाँ चौँरी चर्छन् तहाँ गोठाला पुग्छन्।’ कुन वाक्य हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
वाक्य बदल्ने तरिका
एउटै कुरा तीनै किसिमका वाक्यमा भन्न सकिन्छ। अर्थ उही रहनुपर्छ, बनोट मात्र बदलिन्छ।
| बनाउनु छ | के गर्ने | उदाहरण |
|---|---|---|
| सरल | पहिलो क्रियापदलाई गरेर, गरी, गरेपछि, गर्दा जस्तो रूपमा बदल्ने, संयोजक हटाउने | लेखक ताल पुगे र बसे। → लेखक ताल पुगेर बसे। |
| संयुक्त | दुवै वाक्य पूरा राखेर बिचमा र, अनि, तर, त्यसैले राख्ने | हिउँ पर्यो। बाटो थुनियो। → हिउँ पर्यो त्यसैले बाटो थुनियो। |
| मिश्र | पहिलो वाक्यको अगाडि जब, दोस्रोको अगाडि तब जस्ता जोडी राख्ने | हिउँ पर्यो। बाटो थुनियो। → जब हिउँ पर्यो तब बाटो थुनियो। |
वाक्य जोड्दा एउटै कर्ता दोहोरिए एक पटक मात्र राख्नुहोस्। ले पनि मिलाउनुहोस्: वाक्य टुङ्ग्याउने क्रियापद भइन् जस्तो ‘ले’ नचाहिने खालको भए कर्तामा ले लाग्दैन: उषाले परीक्षा दिइन् बाट ‘उषा परीक्षा दिएर सफल भइन्।’
संश्लेषण र विश्लेषण
दुई वा बढी वाक्यलाई जोडेर एउटै वाक्य बनाउने कामलाई वाक्य संश्लेषण भनिन्छ। एउटा लामो वाक्यलाई छुट्याएर दुई वा बढी साना वाक्य बनाउने कामलाई वाक्य विश्लेषण भनिन्छ। जोडिएर बनेको वाक्य संश्लेषित वाक्य र छुट्टिएर बनेका वाक्य विश्लेषित वाक्य हुन्। संश्लेषण सरल, संयुक्त र मिश्र तीनै किसिमका वाक्यमा गर्न सकिन्छ।
संश्लेषण गर्ने तरिका:
- सबै वाक्यको साझा कर्ता खोज्नुहोस्; त्यो एक पटक मात्र आउँछ।
- ‘… हुन्’ जस्तो चिनारी दिने वाक्यलाई कर्ताको अगाडि विशेषण बनाउनुहोस्: ‘मङ्गल मिहिनेती विद्यार्थी हुन्।’ बाट मिहिनेती विद्यार्थी मङ्गल।
- अगाडिका काममा -एर, -दै, -पछि लगाउनुहोस्, र अन्तिम काम मात्र वाक्य टुङ्ग्याउने क्रियापद राख्नुहोस्।
विश्लेषण यसको उल्टो हो: हरेक -एर, -दै, -पछि लागेको काम र हरेक विशेषणलाई पूरा वाक्य बनाउनुहोस्, र काल उही राख्नुहोस्।
‘भरियाले भारी बिसाएर पाल टाँगे।’ को विश्लेषण कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास: भाषिक संरचना
दिइएको अनुच्छेद पढी सरल, संयुक्त र मिश्र वाक्य टिपोट गरी कक्षामा छलफल गर्नुहोस्:
हजुरबुबा पत्रिका पढ्नुहुन्छ। उहाँ रेडियो सुन्नुहुन्छ। उहाँ टेलिभिजन हेर्नुहुन्छ। हजुरबुबाले पत्रिका, रेडियो र टेलिभिजनका माध्यमबाट देशविदेशका खबर थाहा पाउनुहुन्छ। जब उहाँले नौला समाचार थाहा पाउनुहुन्छ तब हामीलाई वरिपरि राखेर सुनाउन थाल्नुहुन्छ। हिजो उहाँले नासाद्वारा अन्तरिक्षमा यान प्रक्षेपण गरेको समाचार थाहा पाउनुभएछ अनि यो चमत्कारका बारेमा हामीलाई पनि सुनाउनुभयो। उहाँको यस किसिमको जानकारी भने नौलो थिएन। हामी उहाँको आनीबानीका सन्दर्भमा परिचित थियौँ तर यस्तो चमत्कारपूर्ण समाचारका बारेमा बेखबर थियौँ।
उत्तर
कोष्ठकमा दिइएका सङ्केतका आधारमा वाक्य परिवर्तन गर्नुहोस्:
- क.उषाले परीक्षा दिइन् अनि सफल भइन्। (सरल वाक्य)
- ख.वीरमान तरकारी फलाउँछन्। वीरमान पैसा कमाउँछन्। (मिश्र वाक्य)
- ग.हिउँद लाग्छ। हिमाल सेताम्मे देखिन्छ। (संयुक्त वाक्य)
- घ.जब हाम्रो गाउँमा एम्बुलेन्सको सुविधा हुन थाल्यो तब गाउँले खुसी भए। (सरल वाक्य)
- ङ.आमा बजार जानुभएछ। आमाले किनमेल गर्नुभएछ। (संयुक्त वाक्य)
- च.आकाशमा बादल मडारियो। असिनापानी पर्यो। (मिश्र वाक्य)
उत्तर
तालिकामा दिइएका वाक्य पढ्नुहोस् र छलफल गर्नुहोस्:
| विश्लेषित वाक्य | संश्लेषित वाक्य |
|---|---|
| मङ्गल मिहिनेती विद्यार्थी हुन्। उनले भाउजूसँग ५०० रुपियाँ लिए। उनले कापीकलम किने। | मिहिनेती विद्यार्थी मङ्गलले भाउजूबाट ५०० रुपियाँ लिएर कापीकलम किने। |
छलफलका बुँदा
दिइएका वाक्यलाई संश्लेषण गर्नुहोस्:
बालकृष्ण सम साहित्यकार हुन्। उनले नाटक रचना गरेका थिए। उनले कविता रचना गरेका थिए। उनी नेपाली साहित्यमा अमर छन्।
उत्तर
दिइएको संश्लेषित वाक्यलाई विश्लेषण गर्नुहोस्:
माघ महिनामा विद्यालयले हिउँदे बिदाको सूचना दिएपछि विद्यार्थी खुसी भएर आआफ्ना योजना बनाउँदै घर फर्किएका छन्।
उत्तर
वर्णविन्यास: पदयोग
‘राम बहादुर छ।’ र ‘रामबहादुर छ।’ को अर्थ फरक छ: पहिलोमा राम नामको मान्छे बहादुर छ, दोस्रोमा कसैको नाम रामबहादुर हो। शब्दबिचको एउटा खाली ठाउँले अर्थ बदल्न सक्छ।
दुई वा बढी पद जोडेर लेख्नुलाई पदयोग भनिन्छ। छुट्याएर लेख्नुलाई पदवियोग भनिन्छ।
| के जोडिन्छ | उदाहरण |
|---|---|
| विभक्ति (ले, लाई, बाट, मा, को, का, की) | बसबाट, काममा, मानिसले, सुन्दरतालाई |
| बहुवचनको ‘हरू’ | मामाहरू, उनीहरू, साथीहरू |
| नामयोगी (सँग, तिर, सम्म, भित्र, अनुसार, बाहेक, लगायत, समेत) | तपाईँसँग, उत्तरतिर, काठमाडौँसम्म, नियमअनुसार, बुबाबाहेक |
| ‘आ’ र ‘आफ्नो’ मिलेर बनेका शब्द | आआफ्नो, आआफ्नै |
| दुई क्रिया मिलेर बनेको क्रियापद | गर्नुपर्छ, आउनुहुन्छ, आउनुभयो, नियालिरहेका |
अभ्यास: वर्णविन्यास
दिइएको अनुच्छेद पढी पदयोगबारे छलफल गर्नुहोस्:
उनीहरू बसबाट काठमाडौँसम्म पुगे। काठमाडौँमा धार्मिक, सांस्कृतिक, ऐतिहासिकलगायत स्थल छन्। पशुपतिनाथ र बौद्धनाथको प्रसिद्धि अन्तर्राष्ट्रिय स्तरसम्म पुगेको छ। उत्तरतिरका हिमशृङ्खलाको सुन्दरतासमेत अनुपम थियो। यही सुन्दरतालाई मानिसले नियालिरहेका थिए।
छलफलका बुँदा
दिइएका वाक्यलाई पदयोग गरी पुनर्लेखन गर्नुहोस्:
- क.सबै साथीहरू आ आफ्नै काम मा व्यस्त छन्।
- ख.आज मामा हरू हाम्रो घरमा आउनु हुन्छ।
- ग.तपाईँ सँग कति रुपियाँ छ?
- घ.विद्यालयको नियम अनुसार काम गर्नु पर्छ।
- ङ.बुबा बाहेक सबै जना आउनु भयो।
उत्तर
सुनाइ र बोलाइ
पाठ्यपुस्तकको सुनाइ पाठ १५ सिरुवा पर्व को वर्णन हो। पहिले तलका प्रश्न पढ्नुहोस्, अनि आवश्यक भए दुई तीन पटक सुन्नुहोस्। जातिका नाम, तीन दिनका नाम र मेला लाग्ने ठाउँ टिप्दै जानुहोस्।
सुनाइ पाठ १५ सुन्नुहोस् र दिइएका वाक्य ठिक भए ठिक र बेठिक भए बेठिक भन्नुहोस्:
- क.राजवंशी, धिमाल, सन्थाल, ताजपुरिया आदि जातिको प्राचीन थातथलो मध्य नेपाल हो।
- ख.सिरुवा पर्वमा खेतीपाती वृद्धिको कामना गरिन्छ।
- ग.सिरुवा पर्वको दोस्रो दिन पानीसिरुवा पर्छ।
- घ.सिरुवा पर्वको अवसरमा हाटमेला लाग्ने गर्छ।
उत्तर
सुनाइ पाठ १५ का आधारमा दिइएका प्रश्नको उत्तर भन्नुहोस्:
- क.सिरुवा पर्व कुन कुन जातिको प्रमुख पर्व हो?
- ख.सिरुवा पर्वमा कसरी शुभकामना आदानप्रदान गरिन्छ?
- ग.नववर्षका दिन कस्तो वस्त्र लगाइन्छ?
- घ.सिरुवा पर्वका अवसरमा कहाँ ठुलो मेला लाग्छ?
उत्तर
सिर्जना र परियोजना कार्य
यात्रा वर्णन लेख्ने तरिका
| भाग | के लेख्ने |
|---|---|
| आदि | कहाँ, कहिले, कोसँग, किन गएको; सुरुको उत्सुकता |
| मध्य | बाटोको क्रममा ठाउँ, दृश्य, मान्छे, खाना, घटना; रमाइला र गाह्रा दुवै |
| अन्त्य | गन्तव्य पुग्दाको अनुभव, यात्राले सिकाएको कुरा |
ठाउँको सूची मात्र नबनाउनुहोस्। से गुम्बाका लेखकले जस्तै देखेको सँगै भोगेको पनि लेख्नुहोस्। आवाज, चिसो, गन्ध र स्वादका शब्दले पाठकलाई तपाईँसँगै हिँडाउँछन्। ‘म’ र ‘हामी’ को बोली र भूतकाल प्रयोग गर्नुहोस्।
तपाईँले गरेको कुनै यात्राको स्मरण गर्दै ‘अविस्मरणीय यात्रा’ शीर्षक राखी यात्रा वर्णन गर्नुहोस्।
नमुना
तपाईँका अभिभावकमध्ये एक जनासँग उहाँले गरेको यात्राका बारेमा कुराकानी गर्नुहोस्। सो कुराकानीका आधारमा स्थान र त्यहाँको विशेषता टिपोट गरी कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
के के सोध्ने?
छाप्न मिल्ने PDF
- अध्ययन टिपोट 2 पृष्ठ
- थप चुनौतीपूर्ण अभ्यास प्रश्न 3 पृष्ठ उत्तरकुञ्जिका
पुस्तकका सबै प्रश्नको अभ्यास गर्नुहोस्; नमिलेका प्रश्न छुट्टै देखिन्छन् →
परीक्षामा
‘जब घाम लाग्यो तब हिउँ पग्लियो।’ लाई सरल वाक्यमा बदल्दा कुन ठिक हुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
तलकामध्ये पदयोग ठिक भएको वाक्य कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
यो पाठ्यपुस्तकको सहायक सामग्री हो, पाठ्यपुस्तकको सट्टा होइन। विद्यालयमा पढाइने पुस्तक नै पढ्नुहोस् र कुनै कुरा फरक परे शिक्षकको कुरा मान्नुहोस्। गल्ती भेटे हामीलाई भन्नुहोस्।
