भविष्य निर्माण

कथाकार र कथा

देवकुमारी थापा (वि.सं. १९८५–२०६८) नेपाली बालकथाकी अग्रणी लेखिका हुन्। उनको जन्म दार्जिलिङको खर्साङमा भएको थियो। जन्मनुअघि नै बुबा बित्नुभयो, करिब दश वर्षको उमेरमा आमा पनि बित्नुभयो, र उनलाई हजुरआमाले हुर्काउनुभयो। दार्जिलिङमै पढेर उनले नर्सिङको तालिम लिइन्। पछि नेपाल आएर विराटनगरमा बसिन् र त्यहीँ उनको निधन भयो।

उनका कथासङ्ग्रहमा टपरी (२०२७), कथाको बाटुलो (२०३६), भोक तृप्ति (२०४१) र प्रलय प्रतीक्षा (२०४४) छन्; सुनपाखेती चरी (२०४२) बालबालिकाका लागि लेखिएको कथासङ्ग्रह हो। साहित्यमा योगदानका लागि उनलाई गोरखा दक्षिणबाहु र महेन्द्र प्रज्ञा पुरस्कारलगायतका सम्मान दिइएका थिए।

‘भविष्य निर्माण’ लाई बाल मनोवैज्ञानिक कथा भनिन्छ, किनभने यसमा बाहिरी घटना थोरै छन्; कथाको मुख्य काम एउटा बालकको मनमा के खेलिरहेको छ, त्यसले कसरी डर, रिस र जिज्ञासा अनुभव गर्छ, र परिवारको व्यवहारले त्यसको मनलाई कसरी बदल्छ भन्ने देखाउनु हो। कथाको अन्त्यमा नरेशले रोजेको सपना पनि रोगी निको पार्ने औषधी बनाउने हो; नर्सिङ पढेकी लेखिकाले यो सपना मायाले लेखेकी छन्।

कथाको समय

कथामा कुनै साल लेखिएको छैन, तर पार्वतीले अखबारमा पढेका खबरले समय छुट्याउँछन्:

अखबारको खबर	के भएको थियो
दोस्रो महायुद्ध	सन् १९३९ देखि १९४५ सम्म चलेको विश्वयुद्ध, जसमा कृष्णबहादुर ‘लप्टन’ र पछि ‘कप्तान’ भएका थिए। यस युद्धमा धेरै गोर्खाली सैनिक जर्मनीविरुद्ध लडेका थिए।
कोरियाको युद्ध	उत्तर र दक्षिण कोरियाबिच सन् १९५० को जुनदेखि १९५३ को जुलाईसम्म चलेको युद्ध।
तिब्बतमा भएको आक्रमण	सन् १९५० को अक्टोबरमा चीनले तिब्बतको चाम्दो क्षेत्रमा गरेको सैनिक कारबाही।
नेपालको जनक्रान्ति	वि.सं. २००७ सालको क्रान्ति (सन् १९५०–५१), जसले १०४ वर्षको राणा शासन अन्त्य गर्‍यो।
रुस र अमेरिकाको मतभेद	दोस्रो महायुद्धपछि सुरु भएको दुई महाशक्तिबिचको प्रतिस्पर्धा, जसलाई शीतयुद्ध भनिन्छ।

यसबाट कथाको समय करिब वि.सं. २००७ (सन् १९५०–५१) तिर पर्छ: महायुद्ध सकिएको पाँच छ वर्ष मात्र भएको छ, तर संसारमा अझै कतै शान्ति छैन। त्यसैले केटाकेटीका खेलमा पनि ‘कप्तान’ र ‘कर्णेल’ आउँछन्।

कथाका पात्र

पात्र	को हुन्	कथामा भूमिका
पार्वती	घरकी गृहलक्ष्मी, शिक्षित र भावुक आमा	छोराको मनबाट बदलाको भाव हटाएर उसको भविष्य बनाउने मुख्य पात्र
कृष्णबहादुर	पार्वतीका पति, दोस्रो महायुद्धबाट फर्केका कप्तान, अहिले सानो व्यापारी	अनजानमा छोराको मनमा युद्धको रहर जगाउने, पछि आफ्नो भुलमा खिन्न हुने
नरेश	पाँच वर्षको छोरो	जिज्ञासु बालक, जसको मनको परिवर्तन नै कथाको केन्द्र हो

अंश १: तुङसुङको चिटिक्क घर (पृष्ठ १६८)

कथा कुनै घटनाबाट होइन, एउटा घरको वर्णनबाट सुरु हुन्छ। दार्जिलिङको तुङसुङ बस्तीमा काठको एकतले सानो घर छ: रातो छानो, हरियो रङले पोतिएका भित्ता, आँगनका दुवैतिर फूलबारी, सङ्घार (ढोकाको ठेलो) का दुवैतिर रातो माटाले लिपिएका गमलामा चमेलीका बोट, अनि ढोका र झ्यालमा हरिया पर्दा। बाटो हिँड्ने मानिस पनि त्यस घरतिर हेर्न बाध्य हुन्छन्।

यो वर्णन किन? बाहिरबाट सफा, शान्त र मिलेको घरले भित्रको परिवार पनि मिलेको र खुसी छ भन्ने सङ्केत दिन्छ। पछि यही शान्त घरभित्र संसारका युद्धको छाया पस्छ; सुरुको शान्ति र पछिको अशान्तिबिचको यो भिन्नताले कथालाई प्रभावकारी बनाउँछ।

अंश २: पार्वती, कृष्णबहादुर र नरेश (पृष्ठ १६८)

यस घरकी गृहलक्ष्मी पार्वती शिक्षित र गुणवती छिन्। निकै सुन्दरी नभए पनि उनमा नारीको सहज सौन्दर्य छ, र त्यसैले पति कृष्णबहादुर सुखी छन्। कृष्णबहादुर दोस्रो महायुद्धमा लप्टन (कप्तानभन्दा मुनिको सैनिक पद) भएका थिए र पछि कप्तान भए। युद्ध थामिएपछि पल्टन (सेना) बाट फर्केर अहिले आफ्नै सानोतिनो व्यापार गर्छन्।

उनीहरूको पाँच वर्षको छोरो छ, नरेश। पार्वती योग्य गृहिणी भएकाले छोराको पालनपोषण मा विशेष ध्यान दिन्छिन्। छोरालाई देशकै एक श्रेष्ठ (असल, उत्तम) व्यक्ति बनाउने उनको एकान्त स्वप्न छ: यो सपना उनले पतिलाई पनि सुनाएकी छैनन्। कथाले उनको स्वभाव भावुक (कोमल भाव भएको) भनेर चिनाउँछ। यही भावुकता र छोराप्रतिको सपनाले कथाको अन्त्यमा उनको आँखा रसाउँछ।

अंश ३: अशान्त संसार, आमाको चिन्ता (पृष्ठ १६९)

एक आइतवार पार्वती दैनिक अखबार पढ्दै छिन्। धेरै दिनदेखि उनको मन दाम्पत्यभार ले भारी छ: पति र पत्नी भएर छोरा हुर्काउने जिम्मेवारीको चिन्ता। अखबारमा कोरियाको युद्ध, तिब्बतमाथिको आक्रमण, नेपालको जनक्रान्ति र रुस र अमेरिकाको मतभेद का खबर छन्। संसारमा कतै शान्ति छैन, र युद्धले घर घरमा अशान्तिको आगो सल्काइसकेको छ। केटाकेटी पनि युद्धकै खेल खेल्छन्: कोही कप्तान बन्छन्, कोही कर्णेल।

पार्वतीलाई चिन्ता छ: यस्तो अशान्त वातावरणमा छोरो कसरी हुर्केला? यही कुरा उनी गमिरहन्छिन् (गहिरिएर सोचिरहन्छिन्) र पतिसँग पनि छलफल गर्छिन्। दुवै जना छोरालाई यस्तो सम्पर्कबाट टाढा राख्न खोज्छन्। सुत्ने कोठामा उनीहरूले बुद्ध र गान्धीका भनाइजस्ता शान्तिका धेरै सन्देश नेपालीमा लेखेर टाँगेका छन्। उनीहरूको सपना छ: नरेश युद्धवीर होइन, शान्तिवीर बनोस्।

अंश ४: पाखुराको दाग (पृष्ठ १६९)

त्यही आइतवार कृष्णबहादुर घरमा आराम गर्दै छन् र नरेश उनीसँगै खेल्दै छ। हठात् (एक्कासि) नरेशको आँखा बुबाको पाखुराको लामो दाग (घाउ निको भएपछि रहेको खत) मा पर्छ। ऊ सोध्छ, “यहाँ के भयो?” बुबा भन्छन्, लडाइँमा गोली लागेको। त्यसपछि नरेशका प्रश्नको लहर चल्छ: कसले हानेको? दुखेन? बुबा जवाफ दिन्छन्: जर्मनहरूले हानेका; लडाइँमा यस्तै हुन्छ; शत्रुलाई मार्नै पर्छ।

अन्त्यमा नरेश सोध्छ, “तपाईँले पनि मानिस मार्नुभयो?” बुबा एकछिन गम्भीर हुन्छन् र भन्छन्, “हो, धेरै जर्मनलाई मारेर त म कप्तान भएँ।” यति भनेपछि उनी आफैँ झसङ्ग हुन्छन् र छोराको अनुहारमा पुलुक्क हेर्छन्। नरेशको निर्दोष अनुहारमा जिज्ञासा र द्विविधा (दोधार, अलमल) छ। कृष्णबहादुरले आफ्नो भुल थाहा पाउँछन्: मानिस मारेर ठुलो बनिन्छ भन्ने सन्देश छोराको मनमा पसिसक्यो। अब पार्वतीले के भन्लिन् भन्ने डर पनि उनलाई लाग्छ। तर कुरा सम्हाल्ने समय छैन; नरेश बाहिर गइसकेको छ।

यो अंश कथाको मोड हो। अघिल्ला अंशमा आमाबुबाले छोरालाई युद्धबाट टाढा राख्ने जुन प्रयास गरेका थिए, बुबाकै एउटा वाक्यले त्यो प्रयास भत्काइदिन्छ।

अंश ५: काठको बन्दुक र पुतली (पृष्ठ १६९)

पति र पत्नीबिच कुरा हुँदै गर्दा नरेश एउटा लामो काठ बोकेर अजिब (अनौठो) चालमा कोठामा पस्छ र काठ देखाउँदै भन्छ: यो मेरो बन्दुक हो, ठुलो भएपछि यसैले म जर्मनहरूलाई मार्छु। बुबाको कुरा कति चाँडो छोराको खेल र सपना बनिसकेछ!

पार्वतीले पतितिर जिज्ञासु आँखाले हेर्छिन्: यो कुरा कहाँबाट आयो? दुवैका आँखा जुध्छन्। कृष्णबहादुरको अनुहारको रङ उडिसकेको छ: उनी लाज र पछुतोले फिका भएका छन्। पार्वती केही भन्दिनन्; अकमक्क परेर टोलाउँदै छोरालाई हप्काउँछिन्, र उड्दै आएको एउटा पुतली देखाएर उसको ध्यान अर्कैतिर लैजान्छिन्। नरेश पुतलीको पछि पछि दगुर्छ।

यहाँ पार्वतीको समझदारी देखिन्छ: रिसाएर लामो भाषण दिँदा सानो बालकको मनमा कुरा झन् गडेर बस्छ, त्यसैले उनले त्यस बेलाका लागि छोराको ध्यान मात्र मोडिन्। सोच बदल्ने काम उनी रातिका लागि राख्छिन्।

अंश ६: दुष्ट को हो? (पृष्ठ १७०)

राति सुत्ने बेलामा नरेश आमालाई सोध्छ: जर्मनहरू साह्रै खराब हुन्छन् रे, हो? यहाँ पार्वतीले छोराको प्रश्नलाई टार्दिनन्, साँचो र सन्तुलित उत्तर दिन्छिन्: सबै जर्मन खराब हुँदैनन्; उनीहरू ज्ञानी हुन्छन्, रोगी निको पार्ने धेरै औषधी बनाउँछन्, र कलकाँटा (यन्त्र र मेसिन) को काममा पनि सिपालु हुन्छन्।

नरेश अलमलिन्छ: त्यसो भए बुबालाई किन गोली हाने? आमा भन्छिन्, उनीहरूले होइन, अरू दुष्ट हरूले हानेका थिए। अनि दुष्ट को हुन्? पार्वतीको उत्तर यस कथाको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण वाक्य हो: जसले अरूलाई दुःख दिन्छ, आफू मात्र खान्छ र ठुलाको अर्ती (सल्लाह, उपदेश) मान्दैन, त्यही दुष्ट हो।

यो उत्तरले नरेशको मनमा गहिरो छाप पार्छ। उसले शत्रु लाई कुनै देश वा जातिका रूपमा होइन, खराब व्यवहार का रूपमा बुझ्न थाल्छ। त्यसैले ऊ आफैँलाई जाँच्छ: “आमा, म खराब छु कि राम्रो?” पार्वती मनमनै हाँस्दै भन्छिन्, “तिमी राम्रा छौ, सबैभन्दा राम्रा।”

अंश ७: छटपटीको रात र भविष्यको निर्माण (पृष्ठ १७०)

त्यो रात पार्वती धेरै बेरसम्म छटपटाइरहन्छिन्: छोराको मनमा पसेको बदलाको भाव कसरी निकाल्ने? कृष्णबहादुर पनि आफ्नो बेसुद्धी (होस नपुर्‍याएर बोलेको) मा खिन्न (दुःखी, उदास) छन्। भोलिपल्ट पनि नरेशले जर्मनहरूकै कुरा सोध्छ, र पार्वती त्यस अबोध बालकको मनबाट प्रतिहिंसा (बदला लिने भाव) हटाउने चेष्टा (प्रयास) गरिरहन्छिन्।

त्यो रात भान्सा सकेर छोरालाई सुताउँदै गर्दा नरेशले साना हातले आमाको गाला छोप्दै लाडे स्वरमा भन्छ: आजदेखि मैले बन्दुक फालिदिएँ; ठुलो भएपछि जर्मनी जान्छु, जर्मनहरूलाई साथी बनाउँछु, र म पनि उनीहरूले जस्तै रोगी निको पार्ने औषधी बनाउँछु।

छोराको कुरा सुनेर पार्वतीको कण्ठ भरिन्छ, गला रुद्ध हुन्छ (भावले बोली अड्किन्छ) र आँखामा हर्षाश्रु (खुसीका आँसु) आउँछन्। उनी “हुन्छ बाबु” मात्र भन्न सक्छिन्। लेखिका भन्छिन्: छोराको भविष्य आज उनले निर्माण गरिन्। छोरो मिठो सपनामा निदाइसक्दा पनि आमा भने छोराको भविष्य बुन्दै झुलिरहन्छिन्।

नरेशको परिवर्तन ध्यान दिएर हेर्नुहोस्: उसले जर्मनलाई मार्ने सपना छाडेर जर्मनसँग साथी बन्ने र तिनीहरूबाट सिक्ने सपना देख्छ। शत्रु मान्नेहरूलाई साथी बनाउनु, मार्ने हातले औषधी बनाउनु: शान्तिवीरको अर्थ यही हो।

विषयवस्तु र सन्देश

कथाको विषयवस्तु युद्धको वातावरणले बालमनमा पार्ने प्रभाव र त्यसलाई परिवारले बदल्न सक्ने शक्ति हो। बालबालिका आफूवरिपरि जे देख्छन् र सुन्छन्, त्यही सिक्छन्: अखबारका युद्ध, साथीका युद्धका खेल र बुबाको एउटा वाक्यले नरेशको मनमा बदलाको सपना जन्मायो; आमाको धैर्यपूर्ण र सन्तुलित कुराले त्यही सपनालाई अरूको सेवा गर्ने सपनामा बदलिदियो।

कथाको सन्देश छोटकरीमा: बालबालिकाको भविष्य घरको वातावरण र अभिभावकको व्यवहारले बनाउँछ। घृणा कुनै देश वा जातिप्रति होइन, खराब व्यवहारप्रति हुनुपर्छ; अरूलाई दुःख दिने होइन, सहयोग गर्ने मानिस नै असल हो; अनि बालकको गल्ती रिसले होइन, बुझाएर सच्याउनुपर्छ।

कथाका तत्त्व

तत्त्व	यस कथामा
कथानक	आदि: घर र परिवारको परिचय, संसारको अशान्ति र आमाबुबाको सपना। मध्य: बुबाको दाग र स्वीकारोक्ति, काठको बन्दुक, दुष्टको परिभाषा। अन्त्य: नरेशको परिवर्तन र आमाको हर्षाश्रु। घटना समयक्रममा अघि बढ्छन्।
पात्र	प्रमुख पात्र पार्वती, जसको प्रयासले कथा अघि बढ्छ; नरेश कथाको केन्द्रमा रहेको बाल पात्र हो, र कृष्णबहादुर सहायक पात्र। नरेश परिवर्तन भइरहने गतिशील पात्र हो।
परिवेश	स्थान: दार्जिलिङको तुङसुङ बस्ती, एउटा सानो घर र त्यसको सुत्ने कोठा। समय: दोस्रो महायुद्धपछिको वि.सं. २००७ तिरको अशान्त संसार; एक आइतवार र त्यसपछिका दुई रात।
संवाद	छोटा, स्वाभाविक र बालसुलभ प्रश्नोत्तर: “गोली लाग्दा तपाईँलाई दुखेन?”, “म खराब छु कि राम्रो छु?” संवादले नै नरेशको मनको अवस्था देखाउँछ।
दृष्टिविन्दु	तृतीय पुरुष: लेखिका बाहिर बसेर ‘तिनी’, ‘उनी’ भन्दै कथा भन्छिन्, र पात्रको मनभित्रका कुरा पनि जान्छिन् (पार्वतीको एकान्त सपना, कृष्णबहादुरको डर)।
भाषाशैली	सरल, भावुक र चित्रात्मक; तत्सम शब्द (दाम्पत्य, प्रतिहिंसा, हर्षाश्रु, चेष्टा) र टुक्का (रङ उड्नु, कण्ठ भरिनु, गला रुद्ध हुनु) को प्रयोग।
उद्देश्य	युद्ध र हिंसाको प्रभावबाट बालबालिकालाई जोगाएर शान्ति, मानवता र सेवाको भावना जगाउनु।

शीर्षकको सार्थकता

‘भविष्य निर्माण’ शीर्षक सार्थक छ। कथाको सुरुदेखि नै पार्वतीको सपना छोराको भविष्य बनाउनु हो; मध्यमा त्यो भविष्य युद्ध र बदलातिर मोडिने खतरा आउँछ; अन्त्यमा पार्वतीले धैर्य र बुझाइले छोराको सोच बदलिदिन्छिन्, र लेखिका स्पष्ट भन्छिन्: “छोराको भविष्य आज तिनले निर्माण गर्न सकिन्।” यहाँ भविष्य भनेको जागिर वा धन होइन, बालकको सोच र चरित्र हो; त्यो सानो उमेरमै घरमा बनाइन्छ भन्ने कुरा शीर्षकले बुझाउँछ।

पार्वतीको चरित्रचित्रण

• शिक्षित र सचेत: उनी दैनिक अखबार पढ्छिन् र संसारका घटनाले छोरामा पार्ने असर बुझ्छिन्।
• दूरदर्शी आमा: छोरालाई श्रेष्ठ व्यक्ति र शान्तिवीर बनाउने सपना पहिल्यै देख्छिन् र त्यसका लागि कोठामा शान्तिका सन्देश टाँग्छिन्।
• धैर्यशाली र समझदार: बन्दुक देख्दा रिसाउँदिनन्, बरु पुतली देखाएर ध्यान मोड्छिन्; राति शान्त भएर कुरा बुझाउँछिन्।
• सन्तुलित सोच भएकी: ‘सबै जर्मन खराब हुँदैनन्’ भनेर जाति वा देशलाई होइन, व्यवहारलाई खराब मान्न सिकाउँछिन्।
• भावुक र मायालु: छोराको चिन्ताले रातभर छटपटाउँछिन्, र उसको परिवर्तनमा खुसीले रुन्छिन्।

कठिन शब्दको अर्थ

पाठमा आएका कठिन शब्द र तिनका अर्थ तल छन्। रेखाङ्कित शब्दमा थिच्दा नेपाली शब्द मा त्यसको अङ्ग्रेजी अर्थ, नेपाली अर्थ र उदाहरण देखिन्छ।

शब्द	अर्थ
चिटिक्क	सानो र छाँट मिलेको, राम्रो
सुग्घर	सफा, स्वच्छ
सङ्घार	ढोकाको ठेलो
गृहलक्ष्मी	घर सम्हाल्ने असल गृहिणी
गुणवती	राम्रा गुण भएकी
लप्टन	सेनामा कप्तानभन्दा मुनिको पद
पल्टन	सेना, फौज
गृहिणी	घरको काम सम्हाल्ने महिला
पालनपोषण	हेरचाह गरेर हुर्काउने काम
श्रेष्ठ	असल, उत्तम
एकान्त	एक्लै, अरूलाई थाहा नभएको
स्वप्न	सपना
भावुक	कोमल भाव भएको, भावनामा डुब्ने
दाम्पत्य	पति र पत्नीको सम्बन्ध वा जिम्मेवारी
मतभेद	मत वा विचारमा भिन्नता
कर्णेल	सेनाको एउटा ठुलो पद
गम्नु	गहिरिएर सोच्नु
हठात्	अचानक, एक्कासि
दाग	घाउ निको भएपछि रहेको टाटो, खत
झसङ्ग	एक्कासि तर्सिएर
पुलुक्क	एकपल्ट आँखा उठाएर हेर्ने गरी
निर्दोष	कुनै दोष नभएको
जिज्ञासा	जान्ने इच्छा
द्विविधा	दोधार, के गर्ने भन्ने अलमल
व्यर्थ	काम नलाग्ने, निरर्थक
अजिब	अनौठो, अचम्म लाग्दो
जिज्ञासु	जान्न चाहने
ज्ञानी	ज्ञान भएको, विद्वान्
कलकाँटा	यन्त्र र मेसिन
सिपालु	सिप भएको, दक्ष
दुष्ट	अर्कालाई दुःख दिने
अर्ती	सल्लाह, उपदेश
छटपटाउनु	बेचैन भएर तड्पिनु
बेसुद्धी	होस नपुर्‍याएको अवस्था
खिन्न	उदास, दुःखी
अबोध	केही नबुझ्ने, सानो र निर्दोष
प्रतिहिंसा	बदला लिने भाव
चेष्टा	कोसिस, प्रयत्न
लाडे	लाडिएको, पुलपुलिएको
कण्ठ	घाँटी, गला
रुद्ध	रोकिएको, बन्द भएको
हर्षाश्रु	खुसीको आँसु

टुक्का

शब्दको सोझो अर्थभन्दा अर्कै विशेष अर्थ दिने शब्दसमूहलाई टुक्का भनिन्छ। यो कथामा पात्रका मनका भाव धेरैजसो टुक्काले नै देखाइएका छन्:

टुक्का	अर्थ	कथामा कसको मनको भाव
झसङ्ग हुनु	एक्कासि तर्सिनु, चनाखो हुनु	आफ्नै कुरा सुनेर कृष्णबहादुर
रङ उड्नु	डर, लाज वा चिन्ताले अनुहार फिका हुनु	छोराको बन्दुक देखेर कृष्णबहादुर
खिन्न हुनु	मन उदास र दुःखी हुनु	आफ्नो भुलमा कृष्णबहादुर
कण्ठ भरिनु	खुसी वा दुःखले घाँटी अवरुद्ध भएझैँ हुनु	छोराको सपना सुनेर पार्वती
गला रुद्ध हुनु	भावले बोली नै अड्किनु	त्यही बेला पार्वती

अनुकरणात्मक शब्द

कुनै आवाज, चाल वा दृश्यको नक्कल गरेर बनेका शब्दलाई अनुकरणात्मक शब्द भनिन्छ। कथामा ‘झसङ्ग’, ‘पुलुक्क’, ‘चिटिक्क’ यस्तै शब्द हुन्: झसङ्ग ले तर्सिँदाको झट्का, पुलुक्क ले एक पटक आँखा उठाएर हेरेको दृश्य, चिटिक्क ले सानो र मिलेको छाँट देखाउँछ। यस्ता शब्द प्रायः तीन किसिमका हुन्छन्:

के को नक्कल	उदाहरण
आवाज	ट्याक्क, ढ्याङढ्याङ, कलकल, स्याँस्याँ, गडगड
चाल वा काम	लुसुक्क, फुत्त, खुरुखुरु, टुलुटुलु, लुरुलुरु
दृश्य वा अवस्था	चिटिक्क, टलक्क, झलमल, टिलिक्क, पुलुक्क

अभ्यास: शब्दभण्डार

पाठ्यपुस्तकको सुनाइ पाठ १६ एउटा काग र भँगेराबारे हो। सुनाइ पाठ यहाँ सारिएको छैन। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रले यसको रेकर्डिङ सार्वजनिक गरेको छ; त्यो तल सुन्न सकिन्छ। पहिले तलका प्रश्न पढ्नुहोस्, अनि आवश्यक भए दुई तीन पटक सुन्नुहोस्।

कर्मवाच्य भनेको के हो?

एकाइ १५ मा वाच्य को परिचय र कर्तृवाच्य र भाववाच्य सिकियो Grade 9: कर्तृवाच्य र भाववाच्य। सम्झनुहोस्: वाक्यमा क्रियापद कसअनुसार चल्छ भन्ने कुराले वाच्य छुट्याउँछ।

• ‘पार्वती अखबार पढ्छिन्।’ मा क्रियापद कर्ता ‘पार्वती’ (स्त्रीलिङ्ग, एकवचन, आदर) अनुसार छ: यो कर्तृवाच्य हो।
• ‘पार्वतीबाट अखबार पढिन्छ।’ मा क्रियापद कर्म ‘अखबार’ अनुसार छ: यो कर्मवाच्य हो।

कर्म भएको, अर्थात् सकर्मक क्रियाको वाक्यमा मात्र कर्मवाच्य बन्छ। कर्मवाच्यमा कर्मलाई प्रमुख बनाइन्छ, र कर्ता प्रायः पछाडि पर्छ वा लेखिँदैन पनि: ‘हिजो एउटा कविता पढियो।’ कसले पढ्यो भन्ने कुरा प्रसङ्गबाट बुझिन्छ। समाचार र सूचनामा कर्मवाच्य धेरै आउँछ, किनकि त्यहाँ कसले गर्‍यो भन्दा के गरियो भन्ने कुरा मुख्य हुन्छ: ‘भोलिदेखि नयाँ बसपार्क सञ्चालन गरिने छ।’

पाठ्यपुस्तकको पहिलो अभ्यासको अनुच्छेदमा कर्ता नलेखिएका कर्मवाच्यका यस्ता क्रियापद छन्: पढियो, पढिए, हेरियो, भेटिनुभयो, भेटिए, भेटिइन्, भेटिइस्, भेटिएलास्। यी सबैमा धातुपछि -इ लागेको छ, र क्रियापद कर्मअनुसार फेरिएको छ।

कर्तृवाच्यबाट कर्मवाच्य

कर्तृवाच्यको सकर्मक वाक्यलाई कर्मवाच्यमा बदल्न यी चार काम गरिन्छ:

१. कर्तामा ‘बाट’ वा ‘द्वारा’: कर्ताको ‘ले’ हटाएर ‘बाट’ वा ‘द्वारा’ लगाइन्छ: नरेशले → नरेशबाट। कर्तामा ‘ले’ नभए पनि ‘बाट’ थपिन्छ: पार्वती → पार्वतीबाट। सर्वनाम आफ्नो तिर्यक् रूपमा आउँछ: म → मबाट, ऊ → उसबाट, तिनी → तिनीबाट, हामी → हामीबाट।
२. कर्मको ‘लाई’ हटाउने: छोरालाई → छोरो, हजुरबुबालाई → हजुरबुबा। तर पाउने व्यक्ति जनाउने (सम्प्रदानको) ‘लाई’ रहन्छ: ‘शिक्षकबाट विद्यार्थीलाई पुरस्कार दिइयो।’ (पुरस्कार कर्म हो, विद्यार्थीले पाउँछन्।)
३. धातुमा ‘-इ’: पढ् → पढि, बनाउ → बनाइ, टाँग् → टाँगि, खा → खाइ, गा → गाइ। केही धातुको रूप बदलिन्छ: जा → गइ, हु → भइ, दि → दिइ, लि → लिइ, आउ → आइ।
४. क्रियापद कर्मअनुसार: क्रियापदले अब कर्मको लिङ्ग, वचन, पुरुष र आदर लिन्छ। काल, पक्ष, भाव र करण वा अकरण भने जस्ताको तस्तै रहन्छन्।

कर्मवाच्यका रूप काल र पक्षअनुसार यसरी बन्छन् (कर्म ‘काम’, अन्य पुरुष एकवचन):

काल र पक्ष	कर्तृवाच्य (कर्ता ‘ऊ’)	कर्मवाच्य	अकरण
सामान्य वर्तमान	उसले काम गर्छ	उसबाट काम गरिन्छ	गरिँदैन
अपूर्ण वर्तमान	उसले काम गर्दै छ	उसबाट काम गरिँदै छ	गरिँदै छैन
पूर्ण वर्तमान	उसले काम गरेको छ	उसबाट काम गरिएको छ	गरिएको छैन
सामान्य भूत	उसले काम गर्‍यो	उसबाट काम गरियो	गरिएन
पूर्ण भूत	उसले काम गरेको थियो	उसबाट काम गरिएको थियो	गरिएको थिएन
अज्ञात भूत	उसले काम गरेछ	उसबाट काम गरिएछ	गरिएनछ
अभ्यस्त भूत	उसले काम गर्थ्यो	उसबाट काम गरिन्थ्यो	गरिँदैनथ्यो
सामान्य भविष्यत्	उसले काम गर्ने छ	उसबाट काम गरिने छ	गरिने छैन
सम्भावना	उसले काम गर्ला	उसबाट काम गरिएला	नगरिएला
आज्ञा र इच्छा	उसले काम गरोस्	उसबाट काम गरियोस्	नगरियोस्

कर्मअनुसार क्रियापद कसरी फेरिन्छ, पाठ्यपुस्तकको अनुच्छेदबाटै हेर्नुहोस्:

कर्मवाच्य वाक्य	कर्म	क्रियापद किन यस्तो
एउटा मात्र कविता पढियो	कविता (एउटा)	एकवचन
धेरै कविता पढिए	कविता (धेरै)	बहुवचन
टेलिभिजन हेरियो	टेलिभिजन	एकवचन
मामा भेटिनुभयो	मामा	आदरार्थी व्यक्ति, त्यसैले आदरार्थी रूप
भाइ भेटिए	भाइ	मध्यम आदर (भाइ आए, भाइ गए जस्तै)
बहिनी भेटिइन्	बहिनी	स्त्रीलिङ्ग
तँ भेटिइस्	तँ	मध्यम पुरुष, सामान्य भूत
तँ भेटिएलास्	तँ	मध्यम पुरुष, सम्भावना

कर्मवाच्यबाट कर्तृवाच्य

कर्मवाच्यलाई फेरि कर्तृवाच्यमा फर्काउँदा उल्टो काम गरिन्छ:

१. कर्ताको ‘बाट’ वा ‘द्वारा’ हटाउने, र भूत कालको सकर्मक क्रिया भए कर्तामा ‘ले’ लगाउने: मद्वारा → मैले।
२. कर्ता लेखिएको छैन भने प्रसङ्गअनुसार उपयुक्त कर्ता थप्ने: ‘मिलेर आँप खाइयो।’ → ‘हामीले मिलेर आँप खायौँ।’
३. धातुको ‘-इ’ हटाउने: ल्याइ → ल्या, बाँडि → बाँड्।
४. क्रियापदलाई कर्ताको लिङ्ग, वचन, पुरुष र आदरअनुसार बनाउने।
५. कर्म व्यक्ति हो भने आवश्यक परे कर्ममा ‘लाई’ फेरि लगाउने: ‘पार्वतीबाट छोरो हप्काइयो।’ → ‘पार्वतीले छोरालाई हप्काइन्।’

कर्मवाच्य	कर्तृवाच्य
नरेशबाट काठको बन्दुक बनाइयो।	नरेशले काठको बन्दुक बनायो।
आमाबुबाबाट शान्तिका सन्देश टाँगिएका थिए।	आमाबुबाले शान्तिका सन्देश टाँगेका थिए।
पार्वतीबाट छोरो हप्काइयो।	पार्वतीले छोरालाई हप्काइन्।
बाटोमा साथी भेटियो।	(मैले) बाटोमा साथी भेटेँ।

कृदन्त र तद्धितान्त

एकाइ ५ मा उपसर्ग र प्रत्यय सिकिए Grade 9: प्रत्यय: कृत् र तद्धित; यहाँ तिनैमध्ये प्रत्ययको दोहोर्‍याइ छ:

• धातु मा लाग्ने प्रत्यय कृत् प्रत्यय हो, र त्यसबाट बनेको शब्द कृदन्त: पढ् + आइ = पढाइ, बोल् + अक्कड = बोलक्कड, सिक् + आरु = सिकारु, गा + एर = गाएर, लाग् + ने = लाग्ने।
• नाम, सर्वनाम, विशेषण आदि शब्दमा लाग्ने प्रत्यय तद्धित प्रत्यय हो, र त्यसबाट बनेको शब्द तद्धितान्त: दया + आलु = दयालु, सिप + आलु = सिपालु, दिन + इक = दैनिक, मानव + ता = मानवता, रोग + ई = रोगी।

चिन्ने सजिलो उपाय: प्रत्यय हटाएपछि बाँकी अंशमा ‘-नु’ थप्दा क्रिया बन्छ भने (पढ् → पढ्नु, सिक् → सिक्नु) कृदन्त; नाम वा विशेषण बाँकी रहन्छ भने (दया, दिन, मानव) तद्धितान्त। एउटै प्रत्यय दुवैतिर लाग्न सक्छ: ‘ई’ ले बोल् + ई = बोली (कृदन्त) पनि बनाउँछ, धन + ई = धनी (तद्धितान्त) पनि। त्यसैले प्रत्ययको नाम होइन, त्यो कुन शब्दमा जोडिएको छ भन्ने हेरिन्छ।

कथामै धेरै कृदन्त र तद्धितान्त छन्:

शब्द	बनोट	किसिम
पोतेको	पोत् + एको	कृदन्त
लिपेको	लिप् + एको	कृदन्त
सुत्ने	सुत् + ने	कृदन्त
लेखेर	लेख् + एर	कृदन्त
उड्दै	उड् + दै	कृदन्त
लडाइँ	लड् + आइँ	कृदन्त
गुणवती	गुण + वती	तद्धितान्त
दैनिक	दिन + इक	तद्धितान्त
ज्ञानी	ज्ञान + ई	तद्धितान्त
रोगी	रोग + ई	तद्धितान्त
लाडे	लाड + ए	तद्धितान्त

अभ्यास: व्याकरण

‘र’ वर्ण शब्दमा पाँच किसिमले लेखिन्छ। कुन रूप लाग्छ भन्ने कुरा ‘र’ को अघिपछि के छ भन्नेमा भर पर्छ:

रूप	कहिले लाग्छ	उदाहरण
र (पूरा)	‘र’ आफैँ स्वरसहित उच्चारण हुँदा	रातो, बजार, फेरि, रुद्र को ‘रु’
र् (रेफ, शिरोरेखामाथि)	आधा ‘र्’ पछि अर्को व्यञ्जन आउँदा; पछिल्लो अक्षरमाथि लाग्छ	पर्दा, कर्णेल, निर्दोष, सूर्य, गन्धर्व
प्र, क्र (पदेन, तल सानो धर्को)	व्यञ्जनपछि ‘र’ आउँदा	प्रश्न, जनक्रान्ति, श्रेष्ठ, प्रसाद, रुद्र को ‘द्र’
ट्र, ड्र (ट वर्गमुनि ^ आकार)	ट, ठ, ड, ढ पछि ‘र’ आउँदा	ट्रक, ड्रम, राष्ट्र, राष्ट्रिय
र्‍य (आँखीभौँ आकार)	आधा ‘र्’ पछि ‘य’ आउँदा, नेपालीकै शब्दमा	पर्‍यो, दगुर्‍यो, गर्‍यो, र्‍याइँर्‍याइँ

अभ्यास: वर्णविन्यास

बुँदाका आधारमा कथा लेख्ने तरिका

बुँदाबाट कथा लेख्ने चरण एकाइ २ मा छन्: बुँदाबाट कथा लेख्ने तरिका। छोटकरीमा:

१. सबै बुँदा पढेर कथाको सुरु, बिच र अन्त्य छुट्याउनुहोस्।
२. बुँदा क्रमैसँग राख्नुहोस्; कुनै नछुटाउनुहोस्, र बुँदाबिचका खाली ठाउँ आफ्नै कल्पनाले भर्नुहोस्।
३. पात्रलाई दुई चार संवाद दिनुहोस्; कथा भूत कालमा लेख्नुहोस्।
४. शीर्षक दिनुहोस्, र अन्त्यमा कथाबाट मिल्ने शिक्षा एक वाक्यमा राख्नुहोस्।
५. परीक्षामा करिब १५० देखि २०० शब्द पर्याप्त हुन्छ।

‘भविष्य निर्माण’ बाट एउटा थप कुरा सिक्न सकिन्छ: कथा घटनाले मात्र होइन, पात्रको मनको अवस्था ले पनि अघि बढ्छ। तलको कथामा अनिलको मनमा के के कल्पना आए, क्रमैसँग देखाउँदा कथा जीवन्त हुन्छ।