समय पीडा

कथाकार र सामाजिक कथा

पद्मावती सिंह (वि.सं. २००५) नेपाली कथाकार हुन्। ‘समय पीडा’ उनको सामाजिक कथा हो। सामाजिक कथाले समाजमा भइरहेको कुनै समस्या वा परिवर्तनलाई एउटा परिवार वा केही पात्रको जीवनबाट देखाउँछ। यस कथाको समस्या हो: सन्तान पढाइ र कामका लागि विदेशिने, अनि घरमा बुढा बुबाआमा एक्लिने।

यो कथा एकाइ ७ को ‘कालजित र अजङ्गको राक्षसको कथा’ जस्तो लोककथा होइन। एकाइ २ को ‘स्वाद’ पनि सामाजिक कथा हो, तर त्यसले गरिबीको पीडा हल्का व्यङ्ग्यमा देखाउँछ; ‘समय पीडा’ मा व्यङ्ग्य छैन, सोझै करुणा छ। यसमा ठुला घटना कम छन्; धेरैजसो कथा पात्रको मनभित्र चल्छ: आनन्दीको चिन्ता, रामनाथको रिस, दुवैले एकअर्काबाट लुकाएको पिर। यस्तो कथालाई मनोवैज्ञानिक पक्ष बलियो भएको कथा पनि भनिन्छ।

कथाका पात्र

पात्र	को हो
आनन्दी	कथाकी प्रमुख पात्र; साठी नाघेकी गृहिणी। दिनभर घरको काममा व्यस्त, राति विदेशिएका छोराहरूको चिन्तामा डुब्ने मायालु आमा।
रामनाथ	आनन्दीका पति; कपडाको ठुलो व्यापार चलाउने व्यापारी, हृदयरोगी। छोराहरूप्रतिको पिर रिस र झर्कोमा लुकाउने बुबा।
ठुलो छोरा (ठुलोबाबु)	परिवारसहित अस्ट्रेलियामा काम गर्ने जेठो छोरा। बुबाको व्यापार नसम्हाली विदेश गएको।
सानो छोरा (कान्छा, सानो बाबु)	पढ्न अमेरिका गएको कान्छो छोरा; पढाइ सकेर उतै बस्ने र उतैकी केटीसँग बिहे गर्ने निर्णय गर्ने।
छोरी	नेपालमै बस्ने, पत्रकारिता पेसामा व्यस्त, दुई साना बच्चाकी आमा।
सानु (नातिनी)	ठुलो छोराकी छोरी; अस्ट्रेलियामा निमोनियाले बिरामी परेकी पाँच वर्षकी नातिनी।
बुहारी	ठुलो छोराकी श्रीमती।
सेविका	बिरामी आनन्दीको हेरचाह गर्न राखिएकी महिला।

कथा तृतीय पुरुषमा सुनाइएको छ: सुनाउने व्यक्ति कथाको पात्र होइन, तर ऊ आनन्दी र रामनाथ दुवैको मनको कुरा जान्दछ। यहाँ कथालाई घटनाको क्रमअनुसार एघार अंशमा बाँडिएको छ।

१. दुई जनाको घर, दुई किसिमको दिन (पृष्ठ ११७)

रामनाथको दिनचर्या (दिनभरको कामको क्रम) निश्चित छ: पाँच वर्षदेखि उनी बिहान पाँच बजे उठेर हिँड्न जान्छन्, दिनभर अफिस, बेलुका नौ बजेको समाचार सुनेपछि सरासर (सिधै) बिछ्यौना (ओछ्यान) मा ढल्छन् र एकैछिनमा मस्त निदाउँछन्। आनन्दीको दिन भने कहिल्यै सकिँदैन। घरमा जोईपोइ (लोग्नेस्वास्नी) बाहेक कोही छैनन्; दुवै छोरा विदेशमा छन्। सफासुग्घर, पूजापाठ, खाना, बगैँचाका फूल, भान्सा सकेपछि कोठा मिलाउने यावत् (सबै) काम गर्दै रातको दश बज्छ। त्यसपछि पत्रपत्रिका पढ्ने, छोराहरूसँग फोनमा कुरा गर्ने, वा पुराना एलबममा छोराहरूका तस्बिर हेरेर आँखा भिजाउने उनको दैनिकी हो। ओछ्यानमा पुग्दा एघार बज्छ।

यहाँ कथाकारले दुई पात्रको तुलना गरेर सुरु गर्नुभएको छ: रामनाथ नियममा चल्ने र छिट्टै निदाउने, आनन्दी काममा आफूलाई अल्झाएर पिर भुल्न खोज्ने।

२. निदाउन नसक्ने रात

ओछ्यानमा ढलेर पनि आनन्दी धेरैबेर निदाउन सक्दिनन्। सात समुद्रपारि छोराहरू नोकरी र घरगृहस्थी धान्न कति सङ्घर्ष गर्दै होलान्! विशेष गरी पढ्दै गरेको कान्छाको चिन्ता छ: घरमा गाग्रोबाट पानीसमेत सारेर नखाने केटो पढाइ, नोकरी र खाना पकाउने काम सबै कसरी गर्दो हो! सम्झँदा सम्झँदा उनका परेली भिज्छन्।

कथाकार यहाँ एउटा ठुलो कुरा भन्नुहुन्छ: घरमा सुखसयल (सुख र सुविधा) सबै हुँदा पनि विदेशमै बस्न रमाउने युवा पिँढी (पुस्ता) को मनस्थितिका अगाडि बुबाआमाले घुँडा टेक्नुपर्‍यो (हार मान्नुपर्‍यो)। सन्तोषको एउटै कुरा छ: एउटी छोरी नेपालमै छिन्।

३. ‘मणि हराएको सर्प’ (पृष्ठ ११८)

छोराहरू गएपछि घर शून्य (खाली, सुनसान) भयो। घरका सबै काम र सारा सामाजिक व्यवहार आफैँ धान्नुपर्दा आनन्दी कहिलेकाहीँ दिक्क हुन्छिन्। तर पति हृदयरोगी र सधैँ व्यस्त भएकाले उनी घरको कुनै चिन्ता उनलाई सुनाउँदिनन्; घरको सारा बोझ आफ्नै थाप्लो (टाउको) मा बोक्छिन्। ‘आधुनिक जीवनशैली यस्तै हुँदो रहेछ, समयको पदचाप (पाइला) पछ्याउनै पर्ने रहेछ’ भनेर आफ्नो मन आफैँ बुझाउँछिन्।

यही अनुच्छेदमा छोराहरू कसरी गए भन्ने पनि थाहा हुन्छ। ठुलो छोरा परिवारसहित काम र माम (गाँस, जीविका) को खोजीमा अस्ट्रेलिया गए। सानो छोरालाई साथै राख्न बुबाआमाले चाहेका थिए, तर उसले दिनरात ‘अमेरिका गएर पढ्छु’ भन्ने सुगारटाइ (सुगाले झैँ एउटै कुरा बारम्बार दोहोर्‍याउने काम) गरेपछि विवश (नचाहँदा नचाहँदै बाध्य) भएर उनीहरूले अनुमति दिए।

दुई आँखाका नानी जस्ता दुवै छोरा आँखाबाट ओझेल (नदेखिने) भएपछि ६० नाघेका दम्पती मणि हराएको सर्प जस्ता भए। लोककथामा सर्पको शिरमा बहुमूल्य मणि हुन्छ, र त्यो हराएपछि सर्प छटपटाउँछ भनिन्छ। बुबाआमाका लागि सन्तान त्यही मणि हुन्।

दुवैले आफ्नो पिर एकअर्काबाट लुकाउँछन्: रामनाथ पत्नीका अगाडि पिर पोख्दैनन्, आनन्दी पतिका अगाडि रुँदिनन्। छोराहरू फोन त गर्छन्, तर फोनले आमाको ममताको फूल फक्रिन पाउँदैन; उनी छोराहरूलाई आँखाअगाडि देख्न चाहन्छिन्। छोराहरूलाई मन पर्ने परिकार (खानेकुराको किसिम) पाक्दा उनको आँखा रसाउँछ, चाडबाडमा मुखमा गाँस छिर्दैन।

४. माघेसङ्क्रान्तिको घिउचाकु

माघेसङ्क्रान्तिको दिन आनन्दी सम्झिन्छिन्: “घिउचाकु तताएर भातमा झ्वाइँ पारेर खान कान्छालाई खुबै मन पर्छ; खाए होलान् त्यसरी?” रामनाथ झर्किन्छन्: “बुढाबुढी आमाबुबा छोडेर विदेश गएका छोराको केको चिन्ता? उनीहरू पिजा, बर्गर खाएर रमाइरहेका होलान्। बिनसित्ति (बेकारमा) किन चिन्ता गर्छ्यौ!”

रामनाथको झर्को रिस मात्र होइन, उनको आफ्नै पीडा हो; कथाकारकै शब्दमा, उनले ‘आफ्नो मनको पीडा पोखे’।

५. रामनाथको गुनासो

रामनाथको झर्कनु जायजै (उचित नै) छ। उनको आफ्नै कपडाको ठुलो व्यापार छ; त्यही व्यापार धाने पनि छोराहरूलाई मनग्य (प्रशस्त) पुग्थ्यो। कान्छो पढ्न गए पनि जेठोले त बुबाको व्यवसाय अँगाल्नु र फैलाउनु पर्थ्यो। उल्टै उनीहरू विदेशमा अर्काको नोकरी दिनरात गर्दै ‘दोस्रो नागरिक’ को पीडा सहेर बाँचिरहेका छन्। यो कस्तो रहर हो? रामनाथ बुझ्न सक्दैनन्। छोराहरूले ध्यान दिएका भए आज कारोबार हेर्न म्यानेजर र अरू कामदार राख्नुपर्दैनथ्यो।

‘दोस्रो नागरिक’ भनेको आफ्नै देशमा नभई अर्काको देशमा बस्दा पाइने कम अधिकार र कम सम्मानको अवस्था हो।

६. व्यस्त छोरी (पृष्ठ ११९)

छोरी नेपालमै छिन्, तर बिहे गरेर गएकी, पत्रकारिता पेसामा लागेकी र दुई साना बच्चाकी आमा भएकाले उनलाई एकछिन फुर्सद छैन। कहिलेकाहीँ मात्र माइत आउँछिन्। फोनमा उनी गनगनाउँछिन्: “बिहानदेखि आधारातसम्म फुर्सदै हुन्न; बच्चा सुतेपछि लेख्छु, कहिलेकाहीँ कम्प्युटरअगाडि बस्दाबस्दै कुखुरा बास्छ।”

कथाकार यहाँ निष्पक्ष हुनुहुन्छ: महिला घरको कामसँगै बाहिरको काममा व्यस्त हुनु समयको माग हो, र व्यस्त हुनु राम्रै हो। तर वृद्ध आमाबुबालाई एकछिन समय दिन नसक्ने व्यस्तताले आनन्दीलाई दिक्क लगाउँछ। अरूले आफ्ना समस्या पस्केपछि (सुनाएपछि) उनी झनै पिरोलिन्छिन्, र मनमा चिन्ताको जालो बुन्दाबुन्दै कतिखेर निदाउँछिन्, पत्तै पाउँदिनन्।

७. एकाबिहानैको फोन

एक दिन बिहानै फोनको घन्टी बज्यो। असमयमा फोन आउँदा आनन्दीको मुटु ढुकढुक गर्छ र उनी हडबडाउँछिन् (आत्तिन्छिन्); छोराहरू गएपछि त कुसमयको घन्टीले उनी थरथर काम्छिन्। फोन अस्ट्रेलियाबाट थियो: नातिनी सानुलाई निमोनिया भएर अस्पताल भर्ना गरिएको छ, कुलदेवतालाई बत्ती बालिदिनुहोस्। आनन्दीले तुरुन्तै नुहाइधुवाइ गरेर कुलदेवताको पूजा गरिन्, नातिनीको सुस्वास्थ्यको कामना गर्दै दीप प्रज्वलित गरिन् (दियो बालिन्), अनि सङ्कटा, महाङ्काल र भद्रकाली गएर पूजा गरिन्।

दिनभर उनलाई केही काम गर्न मन लागेन; घरीघरी कोठामा झुन्ड्याइएको छोराबुहारी र नातिनातिनाको तस्बिरमा उनको आँखा अल्झिरह्यो। उकुसमुकुस (बेचैनी) मै दिन बित्यो।

८. सन्चोको खबर र अस्ट्रेलिया जाने रहर (पृष्ठ १२०)

साँझ रामनाथ आए। आनन्दी बरन्डामा झोक्रिएर (उदास भएर टाउको निहुराएर) बसेकी थिइन्। रामनाथले भने: ठुलोबाबुको फोन अफिसमा आएको थियो, नातिनीलाई अलि सन्चो छ; अस्ट्रेलिया जस्तो विकसित देशमा राम्रो उपचार भइहाल्छ। उनले पत्नीको पिठिउँ थपथपाए। आनन्दीको चिन्ताले ढाकेको मनको आकाशमा झुलुक्क घाम भुल्कियो। दिनभर केही नखाएकी आनन्दीले साँझ पतिसँग मात्र चिया पिइन्, अनि छोरालाई फोन गरिन्। “अब निकै बेस छ, चिन्ता लिनुपर्दैन” भन्ने सुनेर बल्ल सन्तोषको सास फेरिन्।

त्यसपछि आनन्दीले बिस्तारै मन खोलिन्: छोराले बोलाएको बोलायै छ, एकपल्ट अस्ट्रेलिया गएर भेटौँ; एक वर्षकी हुँदा गएकी नातिनी अहिले पाँच वर्षकी भइसकी। रामनाथले पत्नीको मन राख्न ‘हुन्छ, जाऔँला’ भने।

९. कान्छाको फोन: “यतै बस्ने मनसाय छ”

केही दिनपछि अमेरिकाबाट कान्छाको फोन आयो: “आमा, मैले परीक्षा पास गरेँ; अब खर्च पठाउनु पर्दैन। यतै केही वर्ष काम गरेर बस्ने मनसाय (विचार) बनाएको छु।” आमाले सम्झाइन्: पढाइ सकेर काठमाडौँ फर्कने र यतै बिहे गर्ने वचन दिएर गएको होइन? छोराले भन्यो: केही वर्ष काम गरेर अनुभव बटुल्नुपर्‍यो; मैले यतै केटी मन पराइसकेको छु, मिल्छ भने बिहेका लागि यतै आउनुहोला। अनि उसले फोन बिच्छेद गर्‍यो (काट्यो)।

आनन्दी आकाशबाट झरेसरी भइन्, अर्थात् अचानकको खबरले स्तब्ध भइन्। फोन हातमै लिएर किंकर्तव्यविमूढ (के गरूँ, कसो गरूँ भन्ने निर्णय गर्न नसक्ने) भई टोलाइरहिन्। साँझ पति आएपछि रुँदै सबै सुनाइन्।

१०. रामनाथको तितो र ‘बुबाको हृदय’ (पृष्ठ १२०–१२१)

सुनेर रामनाथ एकछिन हतप्रभ (स्तब्ध, निराश) भए; अनुहारमा पीडाका रेखा देखिए। तर धैर्य गरेर पत्नीको आँसु पुछ्दै भने: उनीहरू आफ्नो जिन्दगी बाँचिरहेका छन्, हामी आफ्नो; अब उनीहरूबिना बाँच्न सिक्नुपर्छ। विदेशको मोह र रमझमले उनीहरूलाई हामीबाट टाढा पुर्‍यायो; न उनीहरू फर्कन्छन्, न हामी यहाँबाट जान सक्छौँ। उनीहरूलाई हाम्रो पर्वाह (वास्ता) छैन भने हामी किन सधैँ उनीहरूकै चिन्तामा जल्ने?

आनन्दीले रुँदै भनिन्: “तपाईँको मुटु त ढुङ्गाको पो हो कि?” रामनाथको जवाफ कथाको मर्म खोल्ने वाक्य हो (अभ्यास १२ मा यसैको व्याख्या सोधिएको छ): “तिमीसित आमाको हृदय छ भने मसित पनि बुबाको हृदय छ।” अनि उनले वर्षौँदेखि मनमा गुम्सिएको (थुनिएको) तितो ओकले: बिरामी छोरालाई रातभर बोकेर डुलाएको, ढिलो घर नफर्कँदा खोज्दै हिँडेको, शिक्षादीक्षा र सुखसुविधाका लागि जिन्दगीभर दौडधुप गरेको; जेठोको बिहे गरिदिएर कारोबारमा लगाउन खोजेको, तर ऊ बच्चा जन्मनासाथ यत्रो कारोबारको वास्तै नगरी अस्ट्रेलिया गएको; कान्छो पढाइको बहानामा अमेरिका गएको। “के यहाँ राम्रा क्याम्पस छैनन्?”

आनन्दी रुन छोडेर पतिको मुख हेरिरहिन्। पतिका कुरामा लुकेको सत्य उनले हृदयङ्गम गरिन् (मनमा राम्ररी बुझिन्)।

११. थलिएकी आनन्दी, अन्तिम अँगालो (पृष्ठ १२१–१२३)

कान्छो पनि नफर्कने सुरसार (तयारी) देखेपछि आनन्दीको मनमा सधैँ चिन्ताको बादल मडारिन थाल्यो। कान्छाको बिहे गरेर नातिनातिना खेलाउने सपना तुहियो (पूरा हुन नपाई सकियो)। संसारै अँध्यारो लाग्न थाल्यो; उनी आफ्नै हेरचाहमा लापरवाह भइन्। एक दिन उनी उठ्नै नसक्ने गरी थलिइन्। छोरीले केही दिन आवतजावत गरिन्, तर आफ्नै घर र जागिरले भ्याइनन्। रामनाथले प्रशस्त पैसा र सुविधा दिएर एक जना सेविका राखे, तर आनन्दी दिनदिनै अस्वस्थ हुँदै गइन्। रामनाथको अभीप्सा (प्रबल इच्छा) र आशा अँध्यारोमा डुब्न थाले।

छोराहरूलाई खबर पठाइयो, तर एउटाले बिदा नमिलेको, अर्कोले पढाइमा दखल पर्ने (बाधा पर्ने) बहाना गरे; बुहारीले आउने आशा देखाइन्, तर नातिनी बिरामी भएकाले आइनन्। तीन महिना ओछ्यान पर्दा पनि छोराहरू आएनन्; दिनहुँ जस्तो फोनमा आश्वासन (भरोसा) मात्र दिइरहे। आनन्दी पति नभएको बेला एलबम झिकेर छोराछोरीको बाल्यकालका तस्बिर चुम्दै रुन्थिन्, तस्बिरलाई नै बच्चा झैँ काखमा राखेर थपथपाउँथिन्।

पत्नीको विह्वल (भावले व्याकुल) मनलाई सान्त्वना दिन रामनाथ भन्छन्: छोराछोरी चराचुरुङ्गीका बचेरा जस्तै हुन्; पखेटा लागेपछि बचेरा उड्छन्, गोडा लागेपछि मान्छेका बच्चा पनि गाँस, बास र कपासका लागि टाढा जान्छन्। यो प्रकृतिको नियम हो, घरघरको कथा हो। म छँदै छु; अन्त्यमा बुढाका लागि बुढी, बुढीका लागि बुढा, यही शाश्वत (सधैँ रहने) सत्य हो।

आनन्दी देख्छिन्: सधैँ गुनासो गर्ने, कचकच गर्ने, आफूले भनेजस्तो नभए रिसाउने र भनाभन हुँदा नखाई बाहिर जाने पतिका दुर्गुण अहिले सद्गुणमा बदलिएका छन्। जीवनको सन्ध्याकाल (बुढेसकाल) मा उनले बुझिन्: पतिपत्नीको माया जस्तो अमूल्य कुरा संसारमा केही रहेनछ।

अन्तिम दृश्यमा रामनाथ पत्नीको हात समाएर भन्छन्: व्यवसायमा डुबेर तिमीसँग घुम्ने, रमाइलो गर्ने समय कहिल्यै निकालिनँ; यत्रो सम्पत्ति कसका लागि जोडेँ? छोरी नै बुढेसकालको सहारा भइन्। उनी निःशब्द (आवाज ननिकाली) रुन्छन्; पतिलाई असहाय भएर रोएको देखी आनन्दी पनि भक्कानिएर रुन्छिन्। त्यही बेला फोन बज्छ। विदेशबाट होला भनेर रामनाथ उठाउँदैनन्; फोनबाटै हालखबर सोधेर औपचारिकता पूरा गर्ने छोराहरूप्रति उनको मनमा वितृष्णा (वाक्क लाग्ने भाव) जाग्छ। फोन कान खाने गरी चिच्याएर आफैँ थाकेर चुप लाग्छ।

रामनाथले पत्नीलाई स्नेहपूर्वक अँगाल्दै भने: म छु, कुनै धन्दा (पिर) नमान; संसारको जुनसुकै कुनामा लगेर भए पनि निको पार्छु, सबै सम्पत्ति खर्च गर्न पनि पछि पर्दिनँ। केवल पुत्रमोह छोड; “चिन्ताले नै तिमीलाई चितातर्फ धकेलिरहेछ।” पतिको कुराले आश्वस्त भएकी आनन्दीले न्यानो अँगालोमा संसार भुलिन्, पतिको अनुहारमा मायालु नजर फ्याँकिन्, आँखा चिम्लिन्, र फेरि कहिल्यै ती आँखा खोलिनन्।

विषयवस्तु र सन्देश

कथाको विषयवस्तु सन्तान विदेशिएपछि एक्लिएका वृद्ध बुबाआमाको पीडा हो। कथाले यी कुरा देखाउँछ:

• पैसा, घर र सुविधाले सन्तानको सामीप्यको ठाउँ लिन सक्दैन: रामनाथको घरमा सबै छ, सेविका छिन्, तर आनन्दी छोराहरूको मुख हेर्न तड्पिन्छिन्।
• विदेशको मोहले युवा पिँढीलाई आफ्नै घर, व्यवसाय र बुबाआमाबाट टाढा लैजान्छ; फोनबाट गरिने हालखबर औपचारिकतामा सीमित हुन्छ।
• चिन्ता र एक्लोपन मनको मात्र होइन, शरीरको पनि रोग बन्छ: आनन्दी चिन्ताले थलिन्छिन्।
• बुढेसकालमा पति र पत्नी नै एकअर्काका साँचो सहारा हुन्।
• समयसँगै मान्छे बदलिन्छ: कचकच गर्ने रामनाथ अन्त्यमा पत्नीको सबैभन्दा कोमल साथी बन्छन्।

सन्देश: सन्तानले आफ्नो भविष्य बनाउँदा बुबाआमाप्रतिको कर्तव्य बिर्सनु हुँदैन; बुबाआमालाई पैसाभन्दा बढी साथ, समय र माया चाहिन्छ। अर्कातिर, बुबाआमाले पनि सन्तानप्रतिको मोहलाई आफ्नो स्वास्थ्यको शत्रु बन्न दिनु हुँदैन।

कथाका तत्त्व

तत्त्व	यस कथामा
कथानक	आदि: आनन्दी र रामनाथको दिनचर्या, विदेशिएका छोराहरूको चिन्ता, माघेसङ्क्रान्तिको घिउचाकु, व्यस्त छोरी। मध्य: नातिनी बिरामी भएको फोन, अस्ट्रेलिया जाने रहर, कान्छो अमेरिकामै बस्ने खबर, रामनाथको तितो, आनन्दी थलिनु, छोराहरूको बहाना। अन्त्य: रामनाथको पश्चात्ताप र सान्त्वना, पतिको अँगालोमा आनन्दीको मृत्यु।
पात्र	आनन्दी (प्रमुख), रामनाथ (प्रमुख), ठुलो छोरा, सानो छोरा, छोरी (सहायक), नातिनी, बुहारी, सेविका (गौण)। छोराहरू कथामा फोनमा मात्र देखा पर्छन्।
परिवेश	काठमाडौँको एउटा सम्पन्न घर (बगैँचा, भान्सा, बरन्डा, पूजाकोठा), सङ्कटा, महाङ्काल र भद्रकाली मन्दिर; फोनमार्फत अस्ट्रेलिया र अमेरिका। समय आजकलको: मोबाइल, कम्प्युटर, पिजा बर्गर, विदेश जाने लहर; कथाका घटना केही महिनामा घट्छन् (आनन्दी तीन महिना थलिन्छिन्), तर ठुलो छोरा गएको करिब चार वर्ष भइसकेको छ: एक वर्षकी हुँदा गएकी नातिनी अहिले पाँच वर्षकी भइसकी।
संवाद	थोरै तर अर्थपूर्ण: घिउचाकुको प्रसङ्ग, फोनका कुराकानी, “तपाईँको मुटु त ढुङ्गाको पो हो कि?”, “तिमीसित आमाको हृदय छ भने…”। धेरैजसो कुरा पात्रको मनभित्र भनिएको छ।
दृष्टिविन्दु	तृतीय पुरुष; कथावाचक दुवै प्रमुख पात्रको मनको कुरा जान्ने (सर्वदर्शी)।
भाषाशैली	सरल, भावुक, विम्ब र उपमायुक्त: मणि हराएको सर्प, ममताको फूल, मनाकाशमा घाम, चराका बचेरा; टुक्का (घुँडा टेक्नु, तितो ओकल्नु, मुटुमा चिरा पर्नु) र अनुकरणात्मक शब्द (ढुकढुक, झुलुक्क, थरथर)।
उद्देश्य	विदेशिने लहरले परिवारमा पारेको पीडा देखाउनु, सन्तानलाई बुबाआमाप्रतिको कर्तव्य सम्झाउनु, र पतिपत्नीको मायाको मूल्य बुझाउनु।

शीर्षकको सार्थकता

‘समय पीडा’ भन्नाले ‘समयले दिएको पीडा’ बुझिन्छ। कथाका पात्र कसैका कारणले मात्र दुःखी छैनन्; छोराहरू पनि खराब मान्छे होइनन्, उनीहरू आजको समयको लहरमा बगेका छन्। आनन्दी आफैँ भन्छिन्: ‘समयको पदचापलाई पछ्याउनै पर्ने रहेछ।’ छोरीको व्यस्ततालाई पनि कथाकार ‘समयको माग’ भन्नुहुन्छ, र पतिको बदलिएको स्वभाव देखेर आनन्दी अन्त्यतिर सोच्छिन्: ‘समय र परिस्थितिले मानिसलाई कस्तो परिवर्तन गर्दो रहेछ।’ यसरी कथाको हरेक मोडमा ‘समय’ छ, र त्यसले दिएको ‘पीडा’ नै कथाको मूल विषय हो। त्यसैले शीर्षक छोटो, अर्थपूर्ण र विषयवस्तुसँग पूरै मिल्ने छ।

पात्रको चरित्रचित्रण

आनन्दी: कथाकी प्रमुख पात्र। उनी परिश्रमी छिन्: बिहानदेखि रातको दश बजेसम्म घरको यावत् काम आफैँ गर्छिन्। उनी मायालु छिन्: छोराहरू टाढा भए पनि उनको मन सधैँ उनीहरूमै हुन्छ; नातिनी बिरामी हुँदा मन्दिर मन्दिर धाउँछिन्। उनी धार्मिक छिन्: पूजापाठ, कुलदेवता र दीप। उनी सहनशील र त्यागी छिन्: हृदयरोगी पतिलाई चिन्ता नदिन घरको सारा बोझ आफैँ बोक्छिन्, आफ्नो पीडा कसैलाई सुनाउँदिनन्। उनको कमजोरी अति मोह र चिन्ता हो, जसले उनलाई थलाउँछ। उनी आजका धेरै आमाको प्रतिनिधि पात्र हुन्।

रामनाथ: आनन्दीका पति, कथाका अर्का प्रमुख पात्र। उनी अनुशासित र मिहिनेती छन्: दिनचर्या नियमित छ, हृदयरोगी भए पनि व्यापारमा खटिन्छन्। उनी बाहिरबाट कठोर र झर्किने देखिन्छन्, तर भित्र संवेदनशील बुबा हुन्: ‘मसित पनि बुबाको हृदय छ।’ उनी व्यावहारिक छन्: ‘अब उनीहरूबिना बाँच्न सिक्नुपर्छ।’ उनी स्वदेशप्रेमी छन्: आफ्नै देशमा राम्रो व्यवसाय र क्याम्पस हुँदाहुँदै विदेशिनुलाई उनी बुझ्न सक्दैनन्। अन्त्यमा उनी पश्चात्ताप गर्ने र समर्पित पति बन्छन्: पत्नीलाई समय नदिएकामा दुःख मान्छन् र सबै सम्पत्ति खर्चेर पनि निको पार्ने वचन दिन्छन्।

भाषा र शैली

कथाको भाषा सरल छ, तर भावलाई चित्र बनाएर देखाउने विम्ब र उपमाले भरिएको छ:

भाषाको प्रयोग	अर्थ
दुई आँखाका नानी जस्ता छोरा	अत्यन्त प्यारा
मणि हराएको सर्प जस्तै	सबैभन्दा बहुमूल्य कुरा गुमाएर छटपटाएको
ममताको फूल फक्रिन	आमाको माया पूरा खुल्न, अनुभव गर्न
चिन्ताको बादल मडारिरहेको मनाकाश	चिन्ताले ढाकेको मन
झुलुक्क घाम भुल्कियो	एकैछिनमा खुसी आयो
मनमा चिन्ताको जालो बुन्दै	एउटा चिन्ताबाट अर्को चिन्ता जोड्दै
पीडाको सागर उर्लन्छ	अपार दुःख उठ्छ
चराचुरुङ्गीका बचेरा	हुर्केपछि घर छाडेर जाने सन्तान
चिन्ताले चितातर्फ धकेल्नु	चिन्ताले मृत्युतिर लैजानु

‘चिन्ता’ र ‘चिता’ (मृत शरीर जलाउने दाउराको थुप्रो) बिच एउटा अक्षरको मात्र फरक छ। रामनाथको वाक्यमा यही समानताले अर्थलाई झन् चोटिलो बनाएको छ। कथामा अनुकरणात्मक शब्द (सरासर, झ्वाइँ, ढुकढुक, झुलुक्क, थरथर) ले दृश्य र आवाज आँखा र कानअगाडि ल्याउँछन्।

कठिन शब्दको अर्थ

पाठमा आएका कठिन शब्द र तिनका अर्थ तल छन्। रेखाङ्कित शब्दमा थिच्दा नेपाली शब्द मा त्यसको अङ्ग्रेजी अर्थ, नेपाली अर्थ र उदाहरण देखिन्छ।

शब्द	अर्थ
दिनचर्या	दिनभरि क्रमैसँग गरिने कामहरू
सरासर	नरोकिई सिधै
बिछ्यौना	ओछ्यान
जोईपोइ	लोग्नेस्वास्नी, पतिपत्नी
यावत्	जति छन् ती सबै
सुखसयल	सुख र सुविधा
पिँढी	उमेरका आधारमा छुट्टिने मानिसको समूह, पुस्ता; (अर्को अर्थ) घरअगाडिको खुला भाग
मनस्थिति	मनको अवस्था
शून्य	केही नभएको, खाली, सुनसान
पदचाप	पाइला राख्दाको आवाज वा चिह्न; (समयको पदचाप) समयको गति
विवश	इच्छा नहुँदा पनि केही गर्न बाध्य
सुगारटाइ	सुगाले झैँ एउटै कुरा बारम्बार दोहोर्‍याइरहने काम
ओझेल	आँखाले नदेखिने ठाउँ, छाया
दम्पती	पति र पत्नी, जोडी
परिकार	खानेकुराका विभिन्न किसिम
बिनसित्ति	बेकारमा, कारणबिना
जायज	उचित, ठिक
मनग्य	प्रशस्त, मनले चिताएजति
भौँतारिनु	यताउता भौँतारिएर डुल्नु
पत्रकारिता	समाचार सङ्कलन, लेखन र प्रकाशनको पेसा
हडबडाउनु	आत्तिनु, हतारमा अलमलिनु
सुस्वास्थ्य	राम्रो स्वास्थ्य
प्रज्वलित	बालिएको, बलेको
उकुसमुकुस	मन वा शरीरको बेचैनी, छटपटी
झोक्रिनु	चिन्ताले टाउको निहुराएर उदास बस्नु
मनसाय	मनको विचार, उद्देश्य
किंकर्तव्यविमूढ	के गरूँ, कसो गरूँ भन्ने निर्णय गर्न नसकेको
टोलाउनु	एकोहोरो वाल्ल परेर हेरिरहनु
हतप्रभ	प्रभा वा कान्ति हराएको, स्तब्ध र निराश
रमझम	चहलपहल र रमाइलो
पर्वाह	वास्ता, ख्याल
हृदयङ्गम	मनमा राम्ररी बुझ्ने काम
सुरसार	कुनै काम गर्ने तयारी
लापरवाह	वास्ता नगर्ने, ध्यान नदिने
अभीप्सा	प्रबल इच्छा, तीव्र चाहना
दखल	(यहाँ) बाधा, चोट; शब्दकोशमा कब्जा, अधिकार र निपुणता जस्ता अर्थ पनि
आश्वासन	भरोसा, विश्वास दिलाउने कुरा
सामीप्य	नजिक हुनुको भाव, निकटता
विह्वल	भावले व्याकुल
सान्त्वना	दुःखमा परेकालाई दिइने ढाडस
शाश्वत	सधैँ रहने, कहिल्यै नाश नहुने
बुढेसकाल	बुढो उमेर
निःशब्द	आवाज ननिकाली, चुपचाप
असहाय	सहारा नभएको
भक्कानिनु	भावले घाँटी अवरुद्ध हुने गरी रुनु, मनमा गाँठो पर्नु
औपचारिकता	मनबाट नभई देखाउनका लागि मात्र गरिने व्यवहार
वितृष्णा	इच्छा मरेर वाक्क लाग्ने भाव
धन्दा	पिर, चिन्ता; काम

पद र पदावली

वाक्यमा प्रयोग भएको शब्द पद हो: ‘म घर जान्छु’ मा म, घर र जान्छु तीन पद हुन्। दुई वा बढी पद मिलेर एउटै अर्थ दिने समूहलाई पदावली भनिन्छ: ‘मुटु’ पद हो, ‘ढुङ्गाको मुटु’ पदावली। कथामा यस्ता धेरै पदावली छन्: मणि हराएको सर्प, शाश्वत सत्य, सन्तोषको सास, पीडाका रेखा, विह्वल मन। पदावलीको अर्थ प्रायः शब्दको सोझो अर्थभन्दा फरक हुन्छ: ढुङ्गाको मुटु भएको मान्छे साँच्चै ढुङ्गाको हुँदैन, कठोर हृदयको हुन्छ।

टुक्का र अनुकरणात्मक शब्द

टुक्काको अर्थ घुमाउरो हुन्छ: ‘घुँडा टेक्नु’ मा घुँडाले भुइँ छुने होइन, हार मान्नु बुझिन्छ। वाक्यअनुसार टुक्काको क्रियाको रूप बदलिन्छ: घुँडा टेके, घुँडा टेक्नुपर्‍यो, घुँडा नटेकी।

अनुकरणात्मक शब्दले कुनै आवाज, चाल वा दृश्यको नक्कल गर्छ: मुटु ढुकढुक, घाम झुलुक्क, शरीर थरथर। यस्ता शब्द प्रायः कुनै खास क्रियासँग आउँछन्: झमझम पानी पर्छ, टुप्लुक्क आइपुगिन्छ, भतभती पोल्छ। एकाइ २ मा अनुकरणात्मक शब्द का किसिम पढिएका छन्।

अभ्यास: शब्दभण्डार

पाठ्यपुस्तकको सुनाइ पाठ ११ गाउँ र गाउँ छाडेर गएका सन्तानबारे हो भन्ने प्रश्नहरूबाट देखिन्छ: ‘समय पीडा’ को सहरको घर जस्तै यहाँ एउटा गाउँ आफ्ना सन्तानको बाटो हेर्छ। सुनाइ पाठ यहाँ सारिएको छैन। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रले यसको रेकर्डिङ सार्वजनिक गरेको छ; त्यो तल सुन्न सकिन्छ। पहिले तलका प्रश्न पढ्नुहोस्, अनि आवश्यक भए दुई तीन पटक सुन्नुहोस्।

प्रेरणानगरमा पुगेका धातु

पाठ्यपुस्तकले यो पाठ एउटा सानो कथाबाट सुरु गर्छ। एक दिन ‘गर्’, ‘हिँड्’, ‘बस्’, ‘डुल्’ जस्ता सामान्य धातु घुम्न निस्किए र प्रेरणानगर भन्ने सहरमा पुगे। त्यहाँ प्रवेश गर्ने सबैलाई ‘आउ’ प्रत्ययको गुच्छाले स्वागत गरियो, र धातुहरूले त्यो ‘आउ’ आफ्नो पछाडि गाँसेर हिँड्न थाले। अब तिनीहरू ‘गराउ’, ‘हिँडाउ’, ‘बसाउ’ र ‘डुलाउ’ बने। यस्ता धातुलाई प्रेरणार्थक धातु भनिन्छ।

‘आनन्दी सुतिन्’ मा आनन्दी आफैँ सुतेकी छन्। ‘सेविकाले आनन्दीलाई सुताइन्’ मा सुत्ने आनन्दी नै हुन्, तर सुत्न लगाउने सेविका। आफैँ काम गर्ने साधारण अर्थ दिने क्रियालाई सामान्यार्थक भनिन्छ; कसैलाई काम गर्न लगाउने वा प्रेरित गर्ने अर्थ दिने क्रियालाई प्रेरणार्थक भनिन्छ। प्रेरणार्थक वाक्यमा दुई जना हुन्छन्: काम गराउने प्रेरक कर्ता र काम गर्ने व्यक्ति।

प्रेरणार्थक धातु कसरी बन्छ?

धेरैजसो धातुमा -आउ सिधै लाग्छ। केहीमा धातुको रूप अलिकति फेरिन्छ, र जुन धातु आफैँ ‘आउ’ मा टुङ्गिन्छ, त्यसमा ‘-न लगाउ’ को प्रयोग हुन्छ:

सामान्य धातु	प्रेरणार्थक धातु	उदाहरण
गर्	गराउ	आमाले छोरीलाई गृहकार्य गराउनुभयो।
पढ्	पढाउ	शिक्षक विद्यार्थीलाई कथा पढाउनुहुन्छ।
लेख्	लेखाउ	सम्पादकले छोरीलाई समाचार लेखाए।
सिक्	सिकाउ	दिदीले भाइलाई साइकल सिकाइन्।
बस्	बसाउ	हजुरआमाले नातिलाई काखमा बसाउनुभयो।
सुत्	सुताउ	बुहारीले नातिनीलाई सुताइन्।
हाँस्	हँसाउ (आँ छोटिन्छ)	जोकरले केटाकेटीलाई हँसायो।
खा	खुवाउ	आमा कान्छालाई घिउचाकु खुवाउनुहुन्छ।
पिउ	पिलाउ, पियाउ	सेविकाले आनन्दीलाई औषधी पिलाइन्।
रु	रुवाउ	भाइले जिस्काएर बहिनीलाई रुवायो।
दि	दिलाउ	बुबाले छोरालाई पुरस्कार दिलाउनुभयो।
गा	गवाउ, गाउन लगाउ	शिक्षकले विद्यार्थीलाई राष्ट्रगान गाउन लगाउनुभयो।
ल्याउ, सुनाउ, निदाउ	-न लगाउ	रामनाथ सेविकालाई औषधी ल्याउन लगाउँछन्।

वाक्य कसरी बदलिन्छ?

सामान्यार्थक वाक्यलाई प्रेरणार्थक बनाउँदा यी कुरा फेरिन्छन्:

१. धातु पत्ता लगाएर ‘आउ’ जोड्ने: पढ्छ → पढ् → पढाउ।
२. नयाँ प्रेरक कर्ता थप्ने: कसले गराउँछ? (म, आमा, शिक्षक…)
३. पुरानो कर्तालाई कर्म बनाउने: त्यसमा ‘लाई’ लाग्छ: ऊ → उसलाई।
४. क्रियापद नयाँ कर्तासँग मिलाउने: लिङ्ग, वचन, पुरुष र आदर अब प्रेरक कर्ताका।
५. काल र भाव जस्ताको तस्तै राख्ने: वर्तमान वर्तमानै, भूत भूतै।

सामान्यार्थक	प्रेरणार्थक
ऊ किताब पढ्छ।	म उसलाई किताब पढाउँछु।
तिमी कथा पढ्दै छौ।	म तिमीलाई कथा पढाउँदै छु।
आनन्दी सुतिन्।	सेविकाले आनन्दीलाई सुताइन्।
नातिनीले हजुरआमालाई चिठी दिई।	बुहारीले नातिनीद्वारा हजुरआमालाई चिठी दिलाइन्।

प्रेरणार्थक बन्दा क्रियाको किसिम पनि फेरिन्छ: अकर्मक क्रिया (सुत्, हाँस्, बस्) सकर्मक बन्छ, किनभने अब कसैलाई सुताइन्छ; सकर्मक क्रिया (पढ्, खा, लेख्) द्विकर्मक बन्छ, किनभने अब दुई कर्म हुन्छन् (उसलाई किताब)। सकर्मक र अकर्मक क्रिया एकाइ २ मा पढिएका छन्। वाक्यमा पहिले नै ‘लाई’ लागेको कर्म छ भने पुरानो कर्तामा अर्को ‘लाई’ नलगाई ‘द्वारा’ लगाइन्छ, नत्र दुईओटा ‘लाई’ ले अर्थ अलमलिन्छ: बुहारीले नातिनीद्वारा हजुरआमालाई चिठी दिलाइन्।

अभ्यास: प्रेरणार्थक

बोल्दा हामी रोकिन्छौँ, स्वर उठाउँछौँ, कसैको भनाइ उसैको स्वरमा भन्छौँ। लेख्दा यही काम लेख्य चिह्नले गर्छन्। ‘समय पीडा’ मा प्रयोग भएका र यस पाठका अभ्यासमा चाहिने मुख्य चिह्न यस्ता छन्:

चिह्न	नाम	कहाँ लाग्छ	उदाहरण
।	पूर्णविराम	सामान्य वाक्य टुङ्गिँदा	घरमा जोईपोइबाहेक कोही छैनन्।
,	अल्पविराम	उस्तै पदको सूचीमा, सम्बोधनपछि, भन्ने क्रियापछि, थोरै रोकिँदा	पढ्नु, नोकरी गर्नु अनि पकाउनु।
;	अर्धविराम	एकअर्कासँग जोडिएका दुई स्वतन्त्र वाक्यबिच, अल्पविरामभन्दा लामो रोकाइ	छोराहरू विदेशमा छन्; छोरी नेपालमै।
?	प्रश्नवाचक	प्रश्न सोधिएको वाक्यको अन्त्यमा	यो कस्तो रहर हो?
!	उद्गार (विस्मयादिबोधक)	हर्ष, दुःख, अचम्मको भाव	कति सङ्घर्ष गर्दै होलान्!
“ ”	दोहोरो उद्धरण	कसैको भनाइ जस्ताको तस्तै राख्दा	आनन्दीले भनिन्, “तपाईँको मुटु त ढुङ्गाको पो हो कि?”
‘ ’	एकोहोरो उद्धरण	रचनाको नाम, विशेष शब्द, भनाइभित्रको भनाइ	‘समय पीडा’ कथा
...	लोप	अधुरो वा छुटेको कुरा	म छँदै छु…

अभ्यास: लेख्य चिह्न

दुई पद जोडेर लेख्नुलाई पदयोग र छुट्याएर लेख्नुलाई पदवियोग भनिन्छ। ‘छोरा लाई’ कि ‘छोरालाई’? ‘सम्झाउँदैछिन्’ कि ‘सम्झाउँदै छिन्’? यो कुरा पछिल्लो पद के हो भन्ने कुराले टुङ्गो लगाउँछ।

जोडेर लेखिने (पदयोग):

के जोडिन्छ	उदाहरण
नाम वा सर्वनाममा लाग्ने विभक्ति (ले, लाई, बाट, देखि, मा, को, का, की)	रामनाथले, छोरालाई, अस्ट्रेलियाबाट, आमाको
नाममा सिधै लाग्ने नामयोगी (भित्र, बाहिर, माथि, तिर, सँग, सम्म, भन्दा)	घरभित्र, शान्तसँग, अमेरिकातिर, सबैभन्दा
बहुवचन जनाउने ‘हरू’	छोराहरू, नदीनालाहरू
समस्त शब्द	नातिनातिना, छोराबुहारी, जीवनशैली
संयुक्त क्रिया	गर्नुपर्छ, अल्झिरहन्छिन्, खाइदियो
निषेधको ‘न’, उपसर्ग र प्रत्यय	नसुतुन्जेल, नफर्कने, असहाय

छुट्याएर लेखिने (पदवियोग):

के छुट्टिन्छ	उदाहरण
अपूर्ण र पूर्ण पक्ष, सामान्य भविष्यत्का सहायक क्रिया	सम्झाउँदै छिन्, आएको छ, गएका थिए, फर्कने छैनन्
निपात (त, नै, पो, पनि, नि, रे)	म पनि, तिमी त, ढुङ्गाको पो
विभक्तिपछि आउने नामयोगी	आमाका लागि, उसका लागि, घरको छेउमा
पूरै शब्द दोहोरिएको द्वित्व	सम्झी सम्झी, घर घर
विशेषण र नाम, क्रियाविशेषण र क्रिया	ठुलो व्यापार, मन लगाएर पढ

अभ्यास: पदयोग र पदवियोग

बुँदाबाट कथा लेख्ने तरिका

बुँदाका आधारमा कथा लेख्दा बुँदा एकपछि अर्को सूचीझैँ नलेख्नुहोस्; हरेक बुँदालाई एउटा दृश्य बनाउनुहोस्। सुरुमा पात्र र ठाउँ चिनाउनुहोस्, बिचमा समस्या र त्यसको मोड, अन्त्यमा परिणाम। पात्रलाई एक दुई संवाद दिनुहोस्; संवादले कथा जीवन्त बनाउँछ। ‘समय पीडा’ मा जस्तै पात्रको मनको कुरा पनि लेख्नुहोस्। अन्त्यमा एउटा उपयुक्त शीर्षक दिनुहोस्।