पाठको अन्त्यमा लेखिएको छ: “आफूलाई मन परेको शीर्षकमा एउटा कविता तयार पार्नुहोस्।” सुजलले दश मिनेटमै लेख्यो:
मेरो गाउँ धेरै राम्रो छ,
हरियाली छ, शान्ति छ।
म मेरो गाउँलाई माया गर्छु,
मेरो गाउँ सबैभन्दा राम्रो छ।
शिक्षकले पढेर सोध्नुभयो, “तिम्रो गाउँ अरूको गाउँभन्दा कसरी फरक छ?” सुजल अलमलियो। उसको कवितामा जुनसुकै गाउँको नाम राखे पनि मिल्थ्यो; हरियाली र शान्ति सबैतिर हुन्छन्। भोलिपल्ट उसले आफ्नो गाउँको एउटै दृश्य लेख्यो: बिहान पाँच बजे धारामा लाम लागेका गाग्री, हरेक गाग्री कसको हो भन्ने सबैलाई थाहा। कविता छोटो भयो, तर कक्षाले त्यो गाउँ देख्यो। (सुधारिएको कविता तल खेस्रा सुधार्ने मा छ।)
कविता लेख्न जन्मजात प्रतिभा चाहिन्छ भन्ने धेरैलाई लाग्छ। केही कुरा भने सिक्न सकिन्छ: सानो विषय छान्ने, आँखाले देख्ने गरी लेख्ने, लय समात्ने र पहिलो खेस्रा सुधार्ने। यस पानामा यिनै कुरा चरणचरण गरी सिकौँ। यहाँका सबै नमुना कविता र गीत हामीले यसै पानाका लागि लेखेका हुन्।
कविता कहाँ लेख्नुपर्छ?
कक्षा ६ देखि १० सम्मका नेपाली पाठ्यपुस्तकमा कविता पाठपछि ‘सिर्जना र परियोजना कार्य’ मा प्रायः कविता लेख्न भनिन्छ: ‘चाडपर्व’, ‘मेरो विद्यालय’, ‘हामी नेपाली’, ‘मेरो घर’, ‘विद्यार्थी जीवन’ जस्ता शीर्षकमा, कहिले गद्य कविता, कहिले बालगीत। पाठहरूको सूची तल कक्षाका पाठमा छ। यी सबै कक्षामा गरिने काम हुन्, परीक्षाका प्रश्न होइनन्।
कक्षा ७ को शिक्षक निर्देशिकाले कविता रचना सिकाउँदा शिक्षकलाई यी कुरा बताउन भनेको छ: लयमा ध्यान दिनु, शब्द छनोटमा ध्यान दिनु, शीर्षक वा विषयमै रहनु र छन्दमा लेख्दा अक्षर सङ्ख्या र गण मिलाउनु। त्यसले हरेक पङ्क्तिको अन्त्यमा अन्त्यानुप्रास (मिल्ने अन्त्य शब्द) पनि माग्छ। तर त्यो छन्द र लयमा लेखिने कविताको कुरा हो। कक्षा ८ को शिक्षक निर्देशिकाअनुसार गद्य कवितामा अन्त्यानुप्रास अनिवार्य हुँदैन। त्यसैले यो पानामा दुई किसिमका कविता छुट्टाछुट्टै सिकिन्छन्।
पहिलो चरण: विषय र भाव
पराजुलीले पूर्वीय र पश्चिमी विद्वान् र नेपाली कविहरूले दिएका काव्यका परिभाषा केलाएका छन्। तिनको सार छोटकरीमा भन्दा: कविता भावनाबाट जन्मिन्छ र त्यो भावनाले पढ्नेले अनुभव गर्न सक्ने रूप पाएपछि मात्र कविता बन्छ। कविता लेख्ने पहिलो सूत्र यही हो: पहिले एउटा भावना, अनि त्यसलाई देखाउने रूप।
तलका सल्लाह शिक्षकका हुन्, नियम होइनन्:
- १.शीर्षक ठुलो भए त्यसभित्र सानो ठाउँ खोज्नुहोस्। ‘मेरो देश’ दिइयो भने देशको एउटा बिहान, एउटा बाटो, एउटा मान्छे। ‘विद्यार्थी जीवन’ भए परीक्षाअघिको रात, वा टिफिनको आधा घन्टा।
- २.एउटै भाव रोज्नुहोस्: खुसी, न्यास्रो, गर्व, रिस, डर। आठ पङ्क्तिको कवितामा तीन चार भाव राख्दा कुनै पनि गहिरो हुँदैन।
- ३.आफूले देखेको, भोगेको कुरा लिनुहोस्। हिमाल नदेखेको विद्यार्थीले हिमालको कविता लेख्दा किताबकै शब्द आउँछन्; घरको छतबाट देखिने डाँडो लेख्दा आफ्नै शब्द आउँछन्।
- ४.लेख्नुअघि दुई मिनेट टिप्नुहोस्: त्यो ठाउँ वा क्षणमा के देखिन्छ, के सुनिन्छ, कस्तो गन्ध आउँछ, हातले के छुन्छ, मनमा के हुन्छ। यही टिपोट कविताको कच्चा पदार्थ हो।
विम्ब: भन्ने होइन, देखाउने
विम्ब (केही पुस्तक र लेखमा बिम्ब लेखिन्छ; शब्दकोशले विम्ब लेख्छ) को सोझो अर्थ छाया वा प्रतिविम्ब हो। साहित्यमा भने कविले आफ्नो मनको चित्रलाई भाषामार्फत देखाउन प्रयोग गर्ने शब्द वा शब्दसमूहलाई विम्ब भनिन्छ। राजेश विद्रोहीको लेखअनुसार विम्बको काम पढ्नेको मनमा कुनै दृश्य वा अनुभूतिको छाप पार्नु हो र विम्बबिनाको कविताले पढ्नेमा चाहेको प्रभाव पार्न सक्दैन। विम्ब आँखाले देखिने चित्र मात्र होइन; सोही लेखले इन्द्रियअनुसार यसका भेद देखाएको छ:
| विम्ब | कुन इन्द्रियसँग | हाम्रा उदाहरण |
|---|---|---|
| चाक्षुष (दृश्य) | आँखा | धारामा लाम लागेका रङ्गीचङ्गी गाग्री |
| श्रव्य | कान | टिनको छानामा पहिलो झरीको तडतड |
| आस्वाद्य | जिब्रो | कागतीको अचारले अमिलो भएको टिफिन |
| घ्राण | नाक | भर्खर पोतिएको भुइँको माटोको गन्ध |
| स्पर्श | छाला | जाडो बिहान धाराको पानीले चिसिएका औँला |
यस्ता शब्द आउँदा पढ्ने व्यक्ति आफैँ त्यहाँ पुग्छ। ‘गाउँ राम्रो छ’ भन्दा उसले केही देख्दैन; ‘धारामा गाग्रीको लाम’ भन्दा उसले देख्छ र गाउँ राम्रो रहेछ भन्ने निष्कर्ष आफैँ निकाल्छ। यसैलाई ‘भन्ने होइन, देखाउने’ भनिन्छ। यो शिक्षकको सल्लाह हो। अङ्ग्रेजी कवितामा विम्बवाद (Imagism) नामको आन्दोलन चलेको थियो। त्यसका कविहरूका नियम सन् १९१३ मा अमेरिकाको पोएट्री पत्रिकामा छापिए। तीमध्ये पहिलो नियम पनि यस्तै थियो: वस्तुलाई सिधै प्रस्तुत गर्ने।
‘देखाउने’ वाक्य लामा छन्, तर पढ्नेलाई सोच्ने ठाउँ दिन्छन्। विम्ब छान्दा अरू सबैले लेखिसकेको चित्र (‘फूलजस्तो मुहार’, ‘हिमालजस्तो अटल’) भन्दा आफ्नै आँखाले देखेको सानो कुरा बढी बोल्छ।
गद्य कविता: छन्द बिना लय
छन्द र लयको तोकिएको ढाँचामा नबाँधिई लेखिने कवितालाई गद्य कविता भनिन्छ। पराजुलीका अनुसार यसैलाई मुक्त वा स्वच्छन्द कविता पनि भनिन्छ। यस्तो कवितामा पनि गति हुन्छ; फरक यति हो कि त्यो कुनै तोकिएको नियमबाट होइन, कविको अनुभव र बोलाइको बहाबबाट आउँछ। कक्षा ८ को शिक्षक निर्देशिकाले गद्य कविताका विशेषता यसरी दिएको छ:
- मात्रा, गण र पाउको निश्चित नियम चाहिँदैन; अन्त्यानुप्रास अनिवार्य हुँदैन।
- तैपनि वर्ण, शब्द, पद र पदावली दोहोरिँदा, अनि आदि, मध्य र अन्त्यमा उस्तै ध्वनिका शब्द आउँदा, गद्य कवितामा सङ्गीत भरिन्छ।
- विम्ब र प्रतीकले कवितालाई विशिष्ट बनाउँछन्; यो भावनाप्रधान हुन्छ।
यसबाट गद्य कविता लेख्ने तीन औजार निस्कन्छन्:
- १.दोहोरो: एउटा शब्द, पदावली वा वाक्यको ढाँचा दुई तीन पटक दोहोर्याउनुहोस्।
- २.पङ्क्ति टुटाउने ठाउँ: पढ्ने रोकियोस् भन्ने लागेको शब्दलाई पङ्क्तिको अन्त्यमा वा एक्लै राख्नुहोस्। पङ्क्ति टुटाउनु नै गद्य कवितालाई अनुच्छेदबाट छुट्याउने कुरा हो।
- ३.एउटा केन्द्रीय विम्ब: एउटै वस्तु सुरुदेखि अन्त्यसम्म आओस् र अन्त्यमा अलि नयाँ अर्थ देओस्।
छन्दमा कविता
छन्दमा लेख्दा हरेक पाउमा तोकिएको सङ्ख्यामा अक्षर हुन्छन् र कुन ठाउँमा लघु (I) र कुन ठाउँमा गुरु (S) आउने भन्ने पनि तोकिएको हुन्छ। लघु–गुरु गन्ने नियम र नेपालीमा चल्ने छन्दहरू छन्द पानामा छन्। यहाँ एउटा छन्दमा आफैँ लेखेर हेरौँ।
सुरु गर्न अनुष्टुप् सजिलो छ। यसका आठ अक्षरको पाउमा तीन ठाउँ मात्र हेर्नुपर्छ (अनुष्टुप्का नियम):
- हरेक पाउको पाँचौँ अक्षर लघु, छैटौँ गुरु;
- सातौँ अक्षर पहिलो र तेस्रो (विषम) पाउमा गुरु, दोस्रो र चौथो (सम) पाउमा लघु।
चरण १: भाव गद्यमा। “बिहान पढ्दै गर्दा झ्यालबाट घाम आएर कपालमा पर्यो, कापीका अक्षर चम्किए र मन खुसी भयो।”
चरण २: आठ अक्षरका टुक्रा। पहिलो प्रयास झ्यालबाट घाम आयो थियो। गन्दा: झ्या (S) ल (I) बा (S) ट (I) घा (S) म (I) आ (S) यो (S)। आठ अक्षर त पुगे, तर पाँचौँ अक्षर घा गुरु भयो; अनुष्टुप्मा त्यहाँ लघु चाहिन्छ। यो पाउ चल्दैन।
चरण ३: शब्द सार्ने, फेर्ने। घाम आयो कपालमा: घा म आ यो क पा ल मा, पाँचौँ क लघु, छैटौँ पा गुरु, सातौँ ल लघु। सम पाउका लागि ठिक। यसै गरी बाँकी पाउ मिलाउँदा:
पढ्दा पढ्दै बिहानीमा, घाम आयो कपालमा।
कापीका अक्षरै चम्के, हाँस्यो कलम हातमा॥
तेस्रो पाउ का-पी-का-अ-क्ष-रै-च-म्के मा अ पछि क्ष संयुक्त अक्षर आएकाले अ गुरु भयो, तर चौथो ठाउँको कुनै नियम छैन। सातौँ च पछि म्के को संयुक्त अक्षर आएकाले च गुरु भयो र विषम पाउमा त्यहाँ गुरु नै चाहिन्थ्यो। चौथो पाउमा पहिले मन भयो रमाइलो लेखिएको थियो। गन्ती मिल्थ्यो, तर त्यसले भाव भन्थ्यो मात्र। हाँस्यो कलम हातमा ले त्यही खुसी देखाउँछ।
छन्दमा लेख्दा यी कुरा काम लाग्छन् (शिक्षकको सल्लाह):
- पहिले भाव, अनि गन्ती। भावै नभएको श्लोक अक्षर मिलेर पनि खोक्रो हुन्छ।
- एउटै अर्थका छोटा र लामा शब्दको सूची राख्नुहोस्: घाम / रवि / किरण, मन / हृदय / चित्त, बिहान / बिहानी / प्रभात। एउटा अक्षर घटाउन वा लघुलाई गुरु बनाउन यिनै काम लाग्छन्।
- पदक्रम कवितामा बदलिन्छ (घाम आयो कपालमा, गद्यमा कपालमा घाम आयो)। तर अर्थ नबुझिने गरी शब्द उल्ट्याउनु हुँदैन।
- ठुला वर्णमात्रिक छन्द (शिखरिणी, मन्दाक्रान्ता, शार्दूलविक्रीडित) मा हरेक अक्षरको लघु–गुरु तोकिएको हुन्छ। अनुष्टुप्मा हात बसेपछि मात्र तिनमा जानुहोस्।
छोटा ढाँचा पनि छन्: दुई हरफका सेर जोडिएर बन्ने गजल, चार हरफको मुक्तक र पाँच, सात र पाँच अक्षरको हाइकु। तिनलाई लेखेर हेर्ने तरिका गजल, हाइकु र मुक्तक पानामा छ।
गीत लेख्ने
कविता पढिन्छ; गीत गाइन्छ। त्यसैले गीतको बनोट पनि गाउन मिल्ने हुन्छ। कक्षा ८ को स्वास्थ्य, शारीरिक तथा सिर्जनात्मक कला पुस्तकले गीतका दुई भाग यसरी चिनाएको छ:
- स्थायी: गीतको सुरुमा आउने भाग, प्रायः दुई हरफको (कुनै गीतमा एक वा तीन हरफको पनि)। गीतमा स्थायी एउटै हुन्छ। यसले पूरै गीतको भाव बोक्छ र हरेक अन्तरापछि यसको एक वा दुवै हरफ दोहोरिन्छन्; निरन्तर दोहोरिने भएकाले नै यसलाई स्थायी भनिएको हो।
- अन्तरा: गीतको बिचमा आउने, प्रायः चार हरफको भाग। यसले स्थायीको भावलाई फैलाउँछ र पुष्टि गर्छ, अनि फेरि स्थायीसँग जोडिन्छ। आधुनिक गीतमा प्रायः दुई, तीन वा चारवटा अन्तरा हुन्छन्; लोकगीत र दोहोरीमा धेरै।
त्यस पुस्तकको उदाहरणमा स्थायी र अन्तराका हरफ जोडी जोडी मिल्ने अन्त्य शब्दमा टुङ्गिन्छन्। गीत लेख्दा यो कुरा काम लाग्छ (शिक्षकको सल्लाह): दुई दुई हरफको अन्त्य मिलाउँदा गाउन र सम्झन सजिलो हुन्छ र एउटा अन्तराका हरफ लगभग उत्तिकै लामा राख्दा एउटै धुनमा अट्छन्।
गीत लेख्ने क्रम:
- १.स्थायी पहिले: गीतको भाव दुई हरफमा। यसमा कुनै विम्ब राख्न सके गीत सम्झनमा बस्छ।
- २.हरेक अन्तरा एउटा नयाँ दृश्य: पहिलोमा एउटा दिन, दोस्रोमा अर्को। एउटै कुरा फेरि फेरि भन्दा अन्तरा थपिएको अर्थ हुँदैन।
- ३.अन्तराको अन्त्यले स्थायीतिर फर्काओस्: अन्तिम हरफ पढेपछि स्थायी फेरि गाउँदा मिल्नुपर्छ।
- ४.गाएर जाँच्नुहोस्: कुनै चिनेको धुनमा गुनगुनाउँदा कुन हरफ लामो भयो, कहाँ जिब्रो अड्कियो, थाहा हुन्छ।
कक्षा ६ को पाठ्यपुस्तकले बालगीतका कम्तीमा दुई अन्तरा लेख्न लगाएको छ। त्यहाँ पनि पहिले स्थायी लेख्दा अन्तरा सजिलै आउँछन्।
खेस्रा सुधार्ने
पहिलो पटक लेखेको कविता खेस्रा हो। सुधार्दा यी प्रश्न सोध्नुहोस् (शिक्षकको सल्लाह):
- कतै ‘भनेको’ छ? ‘राम्रो’, ‘सुन्दर’, ‘दुःखी’, ‘माया लाग्छ’ जस्ता शब्दलाई विम्बले बदल्न सकिन्छ?
- कुन शब्द अर्थ थप्दैनन्? ‘धेरै’, ‘एकदमै’, ‘साह्रै’ प्रायः हटाउँदा कविता बलियो हुन्छ। विम्बवादीहरूको दोस्रो नियम पनि यही थियो: कवितामा केही नथप्ने शब्द एउटै पनि नराख्ने।
- ठुलो स्वरले पढ्नुहोस्। शिक्षक निर्देशिकाहरूले कविता तयार भएपछि लय, गति र यति मिलाएर वाचन गर्न लगाउँछन्। पढ्दा जिब्रो अड्किने ठाउँ प्रायः सुधार्ने ठाउँ हुन्छ।
- छन्दमा भए हरेक पाउ फेरि गन्नुहोस्। एउटा शब्द फेर्दा अर्को ठाउँको लघु–गुरु बिग्रन सक्छ।
- अन्त्य हेर्नुहोस्। अन्तिम पङ्क्तिले उपदेश दिन्छ (‘त्यसैले सबैले … गरौँ’)? त्यसको सट्टा एउटा चित्रमा टुङ्ग्याउँदा पढ्ने बढी सोच्छ।
सामान्य गल्ती
परीक्षामा
कविता वा गीत लेख्न लगाउने प्रश्न परीक्षामा सोधिँदैन। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रका विशिष्टीकरण तालिकामा यस्तो कुनै प्रश्न छैन:
| परीक्षा | लेखन सिपका प्रश्न | कवितासँग सम्बन्धित प्रश्न |
|---|---|---|
| कक्षा ८ (२०८०) | निर्देशित रचना, व्यावहारिक लेखन, बुँदा टिपोट र सारांश, निबन्ध | पाठबाट दिइएका पङ्क्तिको भावविस्तार वा व्याख्या, पाठगत बोध |
| एसईई, अनिवार्य नेपाली | निर्देशित रचना, व्यावहारिक लेखन, बुँदा टिपोट, सारांश, निबन्ध | पाठगत बोध, भावविस्तार वा व्याख्या, समीक्षात्मक उत्तर; पठनबोधको भाषिक संरचनामा आलङ्कारिक पदक्रमलाई व्याकरणिक पदक्रममा वा उल्टो फेर्ने उपप्रश्न आउन सक्छ |
| कक्षा १० ऐच्छिक नेपाली (२०८०) | निबन्ध, कथा वा व्यक्तिगत विवरण र संवाद, सारांश | पाठ्यपुस्तकको श्लोक दिएर गण र सङ्केतसहित छन्द पहिचान (४ अङ्क) |
| कक्षा ११ र १२ अनिवार्य नेपाली | व्यावहारिक लेखन, प्रतिवेदन, टिप्पणी, दैनिकी वा वक्तृता, प्रतिक्रिया, निबन्ध | पाठको अंशमा आधारित छोटा उत्तर (कक्षा १२ मा व्याख्या पनि), समीक्षात्मक उत्तर |
| कक्षा ११ र १२ ऐच्छिक नेपाली | सारलेखन वा घटना टिपोट | कविताको मूल भाव, लय, शब्दशक्ति, रस, अलङ्कार, छन्दबारे प्रश्न; व्याख्या र समीक्षा |
त्यसैले यो पानामा सिकेका कुरा परीक्षामा सिधै लेखाइमा होइन, पढाइमा काम लाग्छन्। आफैँ विम्ब बनाउने र अक्षर गन्ने विद्यार्थीले पाठका कवितामा विम्ब, लय र छन्द छिटो चिन्छ र भावविस्तार वा समीक्षात्मक उत्तर लेख्दा ती कुरा देखाउन सक्छ।
कविता लेखन चाहिँ पाठ्यक्रममा छ अनि एक ठाउँमा परीक्षाबाहिर अङ्क पनि पाउँछ:
- कक्षा ११ र १२ को ऐच्छिक नेपाली (Nep. 331, 332) मा आन्तरिक मूल्याङ्कनको परियोजना तथा प्रयोगात्मक कार्यअन्तर्गत ‘सिर्जनात्मक लेखन’ को ८ अङ्क छ। त्यसका विकल्पमध्ये एउटा हो: समसामयिक विषय वा शीर्षक दिएर छन्दोबद्ध अथवा लोकलयको कविता रचना गरेर प्रस्तुत गर्ने। अरू विकल्प कथा, निबन्ध, आत्मजीवनी, नियात्रा र एकाङ्की हुन्।
- कक्षा ११ र १२ को अनिवार्य नेपाली को पाठ्यक्रमले कक्षा ११ को पहिलो पाठ (पद्य कविता) पछि अनुकरणात्मक कविता सिर्जना र कक्षा १२ मा गद्य कविता सिर्जना, गीति कविता सिर्जना र गजलको रचना माग्छ। यो कक्षामा गरिने काम हो; यस विषयका कक्षा ११ (२०७७) र कक्षा १२ (२०७८) का विशिष्टीकरण तालिकामा कविता लेख्ने प्रश्न छैन।
- कक्षा ९–१० को पाठ्यक्रमले कक्षा १० को गद्य कविता पाठमा ‘अनुकरणात्मक कविता लेखन’ राखेको छ; त्यो पनि कक्षामा गरिने काम हो।
कविता पढेर लेखिने उत्तरका लागि साहित्यका विधा र भावविस्तार पाना हेर्नुहोस्।
अभ्यास
गीतको स्थायी बारे कुन भनाइ ठिक हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
कक्षाका पाठमा
कविता लेख्ने अभ्यास र हाम्रा नमुना यी पाठमा छन्: कक्षा ८ का सहिदहरूको सम्झनामा, फर्क आफ्नै देश (गद्य कविता) र प्यारो प्रकृति; कक्षा ९ का मेघ बिजुली विवाह (अधुरो कविता पूरा गर्ने), सारङ्गीमा देश र आमाको तस्बिर (गद्य कविता); कक्षा १० का उज्यालो यात्रा र गाउँमाथि एउटा कविता (गद्य कविता)। कक्षा ६ (पाठ १ ‘मातृभूमिको आवाज’, पाठ ९ ‘जाग जाग’, पाठ १३ ‘लाग्दछ मलाई रमाइलो’) र कक्षा ७ (पाठ १ ‘मेरो देश’, पाठ १५ ‘वसन्त’) का पाठ्यपुस्तकमा पनि कविता लेख्न लगाइएको छ।
यी तथ्य कहाँबाट
- नेपाली, कक्षा ६, ७, ८, ९ र १०, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: कविता पाठपछिका ‘सिर्जना र परियोजना कार्य’ (माथि उल्लेख गरिएका पाठ; कक्षा ६ पाठ १३ मा बालगीतका कम्तीमा दुई अन्तरा)।
- शिक्षक निर्देशिका, नेपाली, कक्षा ७, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: पाठ १ को कविता रचना (लय, अन्त्यानुप्रास, शब्द चयन, शीर्षक, छन्दमा अक्षर सङ्ख्या र गण)।
- शिक्षक निर्देशिका, नेपाली, कक्षा ८ (२०८१), पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: पाठ ८ ‘फर्क आफ्नै देश’ (गद्य कविताका विशेषता: मात्रा, गण र पाउको नियम नचाहिने, अन्त्यानुप्रास अनिवार्य नहुने, आवृत्तिले लय, विम्ब र प्रतीक)।
- शिक्षक निर्देशिका, नेपाली, कक्षा ९ र १०, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: कविता रचना सिकाउने क्रियाकलाप (लय, गति र यति मिलाएर वाचन)।
- स्वास्थ्य, शारीरिक तथा सिर्जनात्मक कला, कक्षा ८, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: ‘गायन र वादन’, पृ. १९०: स्थायी र अन्तरा।
- विशिष्टीकरण तालिका २०८०, कक्षा ८ नेपाली; विशिष्टीकरण तालिका, कक्षा ११ अनिवार्य विषयहरू (२०७७) र कक्षा १२ अनिवार्य विषयहरू (२०७८), नेपाली; विशिष्टीकरण तालिका, कक्षा ९–१० अनिवार्य नेपाली (पठनबोधको भाषिक संरचना, उपप्रश्न ग); विशिष्टीकरण तालिका २०८०, कक्षा १० ऐच्छिक नेपाली (प्रश्न ७, छन्द पहिचान, ४ अङ्क); विशिष्टीकरण तालिका, कक्षा ११ ऐच्छिक नेपाली (२०७७) र कक्षा १२ ऐच्छिक नेपाली (२०७८); पाठ्यक्रम विकास केन्द्र।
- माध्यमिक शिक्षा पाठ्यक्रम २०७६, कक्षा ११–१२, नेपाली (ऐच्छिक), पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: परियोजना तथा प्रयोगात्मक कार्य (सिर्जनात्मक लेखन, ८ अङ्क: छन्दोबद्ध अथवा लोकलयको कविता रचना) र कविता शिक्षण (अनुकरणात्मक र मौलिक कविता सिर्जना)।
- माध्यमिक शिक्षा पाठ्यक्रम २०७६, कक्षा ११–१२, नेपाली (अनिवार्य), पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: कक्षा ११ पाठ १ र कक्षा १२ पाठ १ र ७ (कविता सिर्जना, गीति कविता सिर्जना, गजलको रचना)।
- माध्यमिक शिक्षा पाठ्यक्रम कक्षा ९ र १० नेपाली (संशोधन), पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: कक्षा १० पाठ १५ (गद्य कविता: अनुकरणात्मक कविता लेखन)।
- राजेश विद्रोही, “आमाको गीत: २ कवितामा बिम्बविधान”, दृष्टिकोण ११ (१), २०२१, पृ. २५९–२६८ (nepjol.info): विम्बको अर्थ, इन्द्रियअनुसार भेद र विम्बवादका सिद्धान्त।
- ध्रुवराज गौतम, “‘माटो’ खण्डकाव्यमा बिम्बविधान”, हैमप्रभा २३ (१), २०८१, पृ. ४८–५९ (nepjol.info): विम्बको अर्थ (छाया, प्रतिच्छवि; कविको मनको चित्रलाई भाषामा मूर्त पार्ने काम)।
- “Imagery in Poetry”, EBSCO Research Starters (ebsco.com): इन्द्रियअनुसार विम्बका पाँच प्रकार।
- F. S. Flint, “Imagisme”, Poetry १ (६), मार्च १९१३ (Project Gutenberg को Poetry, Volume I): विम्बवादीहरूका नियम।
- कृष्णप्रसाद पराजुली, राम्रो रचना मीठो नेपाली: पृ. २४५ (मुक्त वा स्वच्छन्द कविता, अर्थात् गद्य कविता र त्यसको मुक्त लय) र पृ. २६० (काव्य: मनका सूक्ष्म भावनाको मूर्त रूप)।
