कुनै कविता एक पटक पढेपछि मनमा गुनगुनाइरहन मन लाग्छ। अर्को कविता उस्तै राम्रो कुरा भन्छ, तैपनि बोलेर पढेजस्तो लाग्छ। फरक प्रायः छन्दमा हुन्छ। छन्दमा लेखिएको कविताका हरेक हरफ एउटै तालमा बग्छन्: कहाँ छोटो अक्षर आउँछ, कहाँ लामो, कहाँ रोकिने, सबै पहिल्यै तय हुन्छ। नियमित तालमा बाँधिएका हरफ कण्ठ गर्न पनि सजिलो हुन्छ।
छन्द गणितजस्तै नियममा चल्छ। नियम थाहा भएपछि कुनै श्लोक हेरेर त्यसको छन्द आफैँ पत्ता लगाउन सकिन्छ। यस पानामा पहिले अक्षर गन्न र लघु–गुरु छुट्याउन सिकिन्छ, त्यसपछि गण, अनि कक्षा १० र ११ को ऐच्छिक नेपालीले सोध्ने छन्द एकएक गरी। यहाँका सबै उदाहरण हामीले यसै पानाका लागि लेखेका हुन्।
छन्द र लय भनेको के हो?
छन्द कविताको नापेको ढाँचा हो। छन्दमा लेखिएको कविता प्रायः चार पाउ (चरण) को श्लोक मा हुन्छ। हरेक पाउमा कति अक्षर आउने, कुन अक्षर छोटो र कुन लामो हुने, अनि कहाँ रोकिने भन्ने कुरा छन्दले तोक्छ। पढ्दा पाउको बिचमा लिइने सानो विश्रामलाई यति (वा विश्राम) भनिन्छ।
लय भनेको कविता पढ्दा वा गाउँदा सुनिने ताल र बहाब हो। छन्दमा लेखिएको हरेक कवितामा लय हुन्छ, तर लय भएको हरेक कविता शास्त्रीय छन्दमा हुँदैन। झ्याउरे, सवाई, असारेजस्ता लोकगीतका भाकामा पनि लय हुन्छ; तिनलाई लोकलय भनिन्छ। छन्द वा लोकलयको कुनै नियम नमानी लेखिएको कवितालाई मुक्त (गद्य) कविता भनिन्छ।
कक्षा ११ को ऐच्छिक नेपाली पाठ्यक्रमले छन्दका तीन भाग यसरी राखेको छ: वर्णमात्रिक, मात्रिक र लोकलय। यही क्रममा तल हेरौँ, तर सबैको जग एउटै छ: अक्षर गन्ने र लघु–गुरु छुट्याउने।
अक्षर गन्ने
छन्दमा लेखिएका अक्षर गनिन्छन्, बोल्दाका होइनन्। बोल्दा कमल लाई /क.मल्/ दुई अक्षरमा भनिन्छ, तर छन्दमा क-म-ल तीन अक्षर गनिन्छ: लेख्दा ल मा अ छ। दुई नियम सम्झनुहोस्:
- संयुक्त अक्षर एउटै अक्षर हो। त्यसको पहिलो खुट्टो (आधा अक्षर) छुट्टै गनिँदैन: चन्द्र = च-न्द्र, दुई अक्षर।
- हलन्त भएको अन्तिम व्यञ्जन अघिल्लो अक्षरसँगै गनिन्छ: जगत् = ज-गत्, दुई अक्षर।
बोलाइ र लेखाइका अक्षरको यो फरक अक्षर: कवितामा अक्षर गन्ने मा पनि छ।
लघु र गुरु
हरेक अक्षर कि लघु (छोटो) हुन्छ कि गुरु (लामो)। यस पानामा लघुलाई I र गुरुलाई S ले देखाइएको छ। पुस्तकहरूले लघुलाई ठाडो धर्काले लेख्छन्, तर त्यो धर्को पूर्णविरामजस्तो देखिने भएकाले यहाँ I लेखिएको छ। गुरुलाई पुस्तकहरूमा प्रायः ऽ ले देखाइन्छ। परीक्षामा जुनसुकै चिह्न लेखे पनि सुरुमै त्यसको अर्थ लेख्नुहोस्, जस्तै “लघु = I, गुरु = S”।
लघु हुन्छ:
- छोटो स्वर (अ, इ, उ, ऋ) भएको अक्षर: ग, मि, सु, नृ।
गुरु हुन्छ:
- लामो स्वर (आ, ई, ऊ, ए, ऐ, ओ, औ) भएको अक्षर: गा, मी, सू, मे, नै, लो, गौ।
- शिरबिन्दु (ं) वा विसर्ग (ः) भएको अक्षर: अंश को अं, निःशुल्क को निः।
- संयुक्त अक्षर वा हलन्त अक्षरभन्दा ठिक अघिको छोटो अक्षर: पुस्तक को पु, चन्द्र को च, जगत् को गत् (ग छोटो छ, तर हलन्त त् सँगै गनिँदा गुरु हुन्छ)।
दुई कुरा थप:
- चन्द्रविन्दु (ँ) ले अक्षरलाई गुरु बनाउँदैन: हँ, उँ लघु नै रहन्छन्। यो नियम हामीले यसरी बुझेका हौँ: पराजुलीले गुरु बनाउने चिह्नमा शिरबिन्दु र विसर्ग मात्र भनेका छन्, चन्द्रविन्दु भनेका छैनन्। कक्षा १० को उज्यालो यात्रा को अन्तिम दुई श्लोकका चारै सम पाउमा पनि लघु चाहिने पाँचौँ ठाउँमा लुँ र नुँ (चलुँला, खनुँला) परेका छन्।
- पाउको अन्तिम अक्षर छन्दलाई चाहिएअनुसार लघु वा गुरु जे पनि मान्न सकिन्छ।
मात्रा लघु–गुरुकै अर्को नाप हो: लघुको एक मात्रा, गुरुको दुई। कमल = १ + १ + १ = ३ मात्रा; आमा = २ + २ = ४ मात्रा।
गण
वर्णमात्रिक छन्दका पाउ लामा हुन्छन्। त्यसैले तिनलाई तीन तीन अक्षरका टुक्रामा बाँडेर सम्झने गरिन्छ। तीन अक्षरको यस्तो टुक्रालाई गण भनिन्छ। तीन अक्षरमा लघु–गुरुका आठ मात्र जोडी बन्छन्। त्यसैले गण पनि आठ छन्: य म त र ज भ न स। पाउको अन्त्यमा तीनको समूह नपुगेर बाँकी रहेका एक्ला अक्षरलाई ल (लघु) र ग (गुरु) भनिन्छ।
आठै गण सम्झने सूत्र हो: यमाताराजभानसलगा। सूत्रमा गणको नामकै अक्षरबाट सुरु गरी तीन अक्षर लिनुहोस् अनि तिनको लघु–गुरु हेर्नुहोस्। जस्तै ज गण: सूत्रमा ज-भा-न = I S I।
| गण | सूत्रका तीन अक्षर | सङ्केत | उदाहरण शब्द |
|---|---|---|---|
| य | य-मा-ता | I S S |
हिमाली |
| म | मा-ता-रा | S S S |
चौतारी |
| त | ता-रा-ज | S S I |
आकाश |
| र | रा-ज-भा | S I S |
बाँसुरी |
| ज | ज-भा-न | I S I |
किताब |
| भ | भा-न-स | S I I |
मादल |
| न | न-स-ल | I I I |
नगर |
| स | स-ल-गा | I I S |
हरियो |
वर्णमात्रिक र मात्रिक
- वर्णमात्रिक छन्द: हरेक पाउमा अक्षरको सङ्ख्या र कुन ठाउँमा लघु, कुन ठाउँमा गुरु भन्ने क्रम दुवै तोकिएका हुन्छन्। गणले यिनैको ढाँचा देखाउँछ। कक्षा ११ को पाठ्यक्रमले यिनलाई वर्णमात्रिक भनेको छ; पराजुलीको राम्रो रचना मीठो नेपाली र शब्दकोशमा यही अर्थमा वार्णिक शब्द छ। परीक्षामा वर्णमात्रिक लेख्नुहोस्।
- मात्रिक छन्द: अक्षरको सङ्ख्या होइन, हरेक पाउका मात्राको जोड तोकिन्छ। एउटा गुरुको सट्टा दुई लघु आए पनि मात्रा उत्तिकै रहन्छ।
- लोकलय: लोकगीतबाट आएका भाका। तिनमा लघु–गुरुको कडा क्रम हुँदैन; अक्षरको सङ्ख्या र विश्राम मुख्य हुन्छन्।
शास्त्रीय छन्दहरू
कक्षा ११ को ऐच्छिक नेपाली पाठ्यक्रमले यी छन्दको परिचय र प्रयोग माग्छ: शिखरिणी, उपजाति, मन्दाक्रान्ता, तोटक, शार्दूलविक्रीडित, अनुष्टुप्, वसन्ततिलका, आर्या र झ्याउरे। कक्षा १० को ऐच्छिक नेपालीको नमुना प्रश्नमा मन्दाक्रान्ता छ। आर्या मात्रिक र झ्याउरे लोकलय हुन्; बाँकी सात वर्णमात्रिक हुन्।
| छन्द | गण | हरेक पाउमा अक्षर | यति |
|---|---|---|---|
| अनुष्टुप् | गण तोकिँदैन; ५, ६, ७ औँ अक्षरको नियम | ८ | हरेक पाउपछि |
| इन्द्रवज्रा | त त ज ग ग | ११ | (उपजाति हेर्नुहोस्) |
| उपेन्द्रवज्रा | ज त ज ग ग | ११ | (उपजाति हेर्नुहोस्) |
| उपजाति | इन्द्रवज्रा र उपेन्द्रवज्राका पाउ मिसिएका | ११ | (पराजुली: ७ औँ अक्षरपछि) |
| तोटक | स स स स | १२ | (पराजुली: तीन तीन अक्षरमा) |
| वसन्ततिलका | त भ ज ज ग ग | १४ | (पराजुली: ८ औँ अक्षरपछि) |
| मन्दाक्रान्ता | म भ न त त ग ग | १७ | ४ र १० औँ अक्षरपछि |
| शिखरिणी | य म न स भ ल ग | १७ | ६ औँ अक्षरपछि |
| शार्दूलविक्रीडित | म स ज स त त ग | १९ | १२ औँ अक्षरपछि (पराजुली: ७–१२) |
गणका यी ढाँचा पराजुलीको राम्रो रचना मीठो नेपाली र संस्कृतको छन्दग्रन्थ वृत्तरत्नाकर दुवैमा उस्तै छन्। यतिमा भने दुईको कुरा सबै ठाउँ मिल्दैन। मन्दाक्रान्ता र शिखरिणीको यति दुवैमा उही छ। शार्दूलविक्रीडितमा वृत्तरत्नाकरले बाह्र र सात अक्षरमा बाँडेको छ, अर्थात् बाह्रौँ अक्षरपछि यति; पराजुलीले “७–१२ मा विश्राम” लेखेका छन्। वसन्ततिलका, उपजाति र तोटकमा वृत्तरत्नाकरले पाउबिचको यति तोकेको छैन; पराजुलीले वसन्ततिलकामा ८ औँ, उपजातिमा ७ औँ र तोटकमा तीन तीन अक्षरमा विश्राम देखाएका छन्। त्यसैले तालिकामा पराजुलीको मात्र भएको यति कोष्ठमा छ।
अनुष्टुप्
यसमा गण तोकिँदैन; आठ अक्षरका चार पाउमा तीन ठाउँ मात्र हेरिन्छ:
- हरेक पाउको पाँचौँ अक्षर लघु र छैटौँ अक्षर गुरु।
- सातौँ अक्षर पहिलो र तेस्रो (विषम) पाउमा गुरु, दोस्रो र चौथो (सम) पाउमा लघु।
- हरेक आठ अक्षरपछि यति। दुई पाउलाई एउटै हरफमा लेख्ने चलन छ।
हिमाल यो सुनौलो छ, जगाएर बिहानले।
चरा पनि रमाएका, उडेर गीत गाउँदै॥
पहिलो पाउ हि-मा-ल-यो-सु-नौ-लो-छ मा पाँचौँ सु लघु, छैटौँ नौ गुरु, सातौँ लो गुरु। दोस्रो पाउ ज-गा-ए-र-बि-हा-न-ले मा पाँचौँ बि लघु, छैटौँ हा गुरु, सातौँ न लघु। बाँकी अक्षर जे भए पनि हुन्छ।
कक्षा १० नेपालीको पहिलो पाठ, रामप्रसाद ज्ञवालीको उज्यालो यात्रा, अनुष्टुप्मा छ: उज्यालो यात्रा: अनुष्टुप् छन्द।
उपजाति (इन्द्रवज्रा र उपेन्द्रवज्रा)
इन्द्रवज्रा का हरेक पाउमा त त ज ग ग (SSI SSI ISI S S) हुन्छ; उपेन्द्रवज्रा मा ज त ज ग ग (ISI SSI ISI S S)। दुवैमा ११ अक्षर छन्; फरक पहिलो अक्षरमा मात्र छ: इन्द्रवज्राको पहिलो अक्षर गुरु, उपेन्द्रवज्राको लघु। एउटै श्लोकमा यी दुईका पाउ मिसिए भने त्यो उपजाति हुन्छ।
किसानले हात सधैँ चलायो,
हाम्रो पखेरा हरियो बनायो।
पहिलो हरफ कि-सा-न / ले-हा-त / स-धैँ-च / ला-यो = ISI SSI ISI S S (उपेन्द्रवज्रा)। दोस्रो हा-म्रो-प / खे-रा-ह / रि-यो-ब / ना-यो = SSI SSI ISI S S (इन्द्रवज्रा)। दुईको मिश्रण भएकाले यो उपजाति हो।
तोटक
चार स गण (IIS IIS IIS IIS), बाह्र अक्षर: दुई लघुपछि एक गुरु, चार पटक।
बलियो मनले अघि बढ्छु सधैँ,
मनमा सपना, घरमा किरण।
ब-लि-यो / म-न-ले / अ-घि-ब / ढ्छु-स-धैँ: तेस्रो ब पछि संयुक्त ढ्छु आएकाले ब गुरु भयो। दोस्रो हरफको अन्तिम ण लघु हो, तर पाउको अन्तिम अक्षर भएकाले गुरुको ठाउँमा मानिन्छ।
वसन्ततिलका
त भ ज ज ग ग (SSI SII ISI ISI S S), चौध अक्षर।
हाम्रो किताब सबको मनको सहारा।
पाना पढेँ, मन खुसी, सपना सजाएँ।
हा-म्रो-कि / ता-ब-स / ब-को-म / न-को-स / हा / रा = SSI SII ISI ISI S S। किताब को ब पछि संयुक्त अक्षर नआएकाले लघु रह्यो। दुवै हरफ आठ अक्षरपछि (सबको र खुसी पछि) रोकिँदा सहज सुनिन्छन्।
मन्दाक्रान्ता
म भ न त त ग ग (SSS SII III SSI SSI S S), सत्र अक्षर, चौथो र दसौँ अक्षरपछि यति। यसको रूप सम्झन सजिलो छ: सुरुमा चार गुरु, अनि पाँच लघु, अनि गुरु, अनि SIS SIS S जस्तो बहाब। एउटा पूरै श्लोक:
पानी पर्दा, तन मन भिजे, खेतमा धान रोपौँ,
सारा साथी रमझम गरी गीत गाऔँ र नाचौँ।
डाँडाकाँडा सब हरित भो, फूलको बास आयो,
बाली पाक्दा सब जन मिली भोज खाई रमाऔँ॥
हरेक हरफ तीन टुक्रामा पढ्नुहोस्: पानी पर्दा (४) | तन मन भिजे (६) | खेतमा धान रोपौँ (७)। यही ४ + ६ + ७ को विभाजन मन्दाक्रान्ताको पहिचान हो। कक्षा १० ऐच्छिक नेपालीको नमुना प्रश्नमा छन्द चिनाउन दिइएको श्लोक पनि मन्दाक्रान्तामै छ।
शिखरिणी
य म न स भ ल ग (ISS SSS III IIS SII I S), सत्र अक्षर, छैटौँ अक्षरपछि यति। सुरुमा एक लघु र पाँच गुरु, अनि पाँच लघु लगातार आउँछन्; यो लामो लघुको लहर नै शिखरिणीको चिनारी हो।
हिमाली डाँडामा सबतिर सुनौलो किरण छ,
किसानी आमाले फसलतिर हेर्छिन् दिनभरि।
दुवै हरफको अन्तिम अक्षर (छ र रि) लघु हुन्, तर छन्दले त्यहाँ गुरु माग्छ। पाउको अन्तिम अक्षर जे पनि मान्न मिल्ने नियमले यो मिल्छ। कक्षा ९ नेपालीको पहिलो पाठ भरतराज पन्तको मेघ बिजुली विवाह शिखरिणीमा छ। पाठ्यपुस्तकले पनि ६ र ११ अक्षरमा विश्राम गरी पढ्न भनेको छ: मेघ बिजुली विवाह: शिखरिणी छन्द।
शार्दूलविक्रीडित
म स ज स त त ग (SSS IIS ISI IIS SSI SSI S), उन्नाइस अक्षर, बाह्रौँ अक्षरपछि यति। पराजुलीका अनुसार शार्दूलविक्रीडित, मन्दाक्रान्ता र शिखरिणी नेपाली कवितामा निकै चलेका छन्।
हाम्रो गौरव यो हिमाल सबको, प्यारो सहारा पनि,
पानी बाँड्छ नदी निरन्तर बगी, खेती र बारीभरि।
हा-म्रो-गौ / र-व-यो / हि-मा-ल / स-ब-को (१२) | प्या-रो-स / हा-रा-प / नि (७)। बाह्र अक्षरपछिको विश्राम पछिल्लो सात अक्षरलाई छुट्टै वाक्यजस्तो बनाउँछ।
आर्या (मात्रिक)
आर्यामा अक्षर होइन, मात्रा गनिन्छ। श्लोकका दुई भाग (अर्धाली) हुन्छन्। पाउका मात्रा यस्ता हुन्छन्: पहिलो १२, दोस्रो १८, तेस्रो १२, चौथो १५।
घाम उदायो हाँसी, सुनको रङले सबतिर पोतिदियो।
सारा पन्छी जागे, चिरबिर चिरबिर गरी नाचे॥
घा(२) म(१) उ(१) दा(२) यो(२) हाँ(२) सी(२) = १२; सु न को र ङ ले स ब ति र पो ति दि यो = १ + १ + २ + १ + १ + २ + १ + १ + १ + १ + २ + १ + १ + २ = १८। बाँकी दुई पाउ जोडेर हेर्नुहोस्: १२ र १५ आउँछन्।
संस्कृतको वृत्तरत्नाकरले आर्याको पहिलो आधा भागलाई चार चार मात्राका सात गण र अन्त्यमा एक गुरु भनेको छ (७ × ४ + २ = ३०, अर्थात् १२ + १८)। माथिको पहिलो आधा यसरी बाँडिन्छ: घाम उ | दायो | हाँसी | सुनको | रङले | सबतिर | पोतिदि | यो। कक्षा ११ का लागि भने हरेक पाउको मात्राको जोड मिलाउनु मुख्य कुरा हो।
लोकलय
लोकलयका नियम शास्त्रीय छन्दजस्ता कडा हुँदैनन्। गाउँदा लय मिल्नुपर्छ; लघु–गुरु जे भए पनि हुन्छ। एउटै गीतका हरफमा एक दुई अक्षर घटबढ हुन सक्छन्। कक्षा ८ को नेपाली पाठ्यपुस्तकले सवाई, असारे, तिज, भैलो, मारुनी, झ्याउरे र सेलोलाई लोकलयका उदाहरण भनेको छ।
झ्याउरे: नेपालका प्रायः सबै ठाउँमा नाचिने झ्याउरे नाचको गीतको भाका। महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाले मुनामदन यही लयमा लेखेर झ्याउरेलाई शिखरमा पुर्याएको कुरा कक्षा १० को पाठ्यपुस्तकमा छ: लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा। यसको ढाँचामा भने स्रोत मिल्दैनन्:
- कक्षा ८ को पाठ्यपुस्तकले झ्याउरेको हरफमाथि ३ २ ३ २ ३ ३ = १६ लेखेको छ। नेपाली बृहत् शब्दकोशले पनि झ्याउरेलाई पाँचौँ, दसौँ र सोह्रौँ अक्षरमा विश्राम हुने लय भनेको छ, अर्थात् त्यही १६ अक्षरको ढाँचा।
- पराजुलीको राम्रो रचना मीठो नेपाली ले झ्याउरेलाई १९ अक्षरको भनेको छ, अनि ४, ९ र १३ औँ अक्षरमा विश्राम। उनले ३ + २, ३ + २, ३ + ३ को १६ अक्षरे ढाँचालाई चाहिँ असारे भनेका छन्।
यो फरक गन्ने तरिकाले मात्र आएको होइन। कक्षा ८ को पुस्तकले उदाहरण दिएका दुई हरफमा लेखाइका अक्षर गन्दा १८ र १९ आउँछन्। बोल्दा जस्तै गन्दा (बिहान = बि-हान, सपुत = स-पुत) दोस्रो हरफ १६ मा मिल्छ, पहिलो हरफ १७ हुन्छ। त्यसैले ३ २ ३ २ ३ ३ गाउँदाको ताल हो भन्ने हाम्रो बुझाइ हो, पुस्तकले आफैँ भनेको होइन। झ्याउरेलाई एउटै सङ्ख्यामा नबाँध्नुहोस्। परीक्षामा झ्याउरेको ढाँचा सोधिए कक्षा ८ को पुस्तक र शब्दकोशकै ३ २ ३ २ ३ ३ = १६ लेख्नुहोस्। कक्षा ८ नेपालीको पहिलो पाठ सहिदहरूको सम्झनामा यही लयमा छ: लोकलय र झ्याउरे। लोकलयका अरू भाका र यस्ता फरकबारे लोकगीत र लोकलय पानामा छ।
सवाई: यसमा दुई स्रोत मिल्छन्: हरेक पाउमा १४ अक्षर अनि चार चार अक्षरमा छोटो विश्राम (कक्षा ९ को शिक्षक निर्देशिकाले ४, ४, ४ देखाएको छ; पराजुलीले ४, ८ र १३ औँ अक्षरमा विश्राम भनेका छन्)। कक्षा ९ नेपालीको सारङ्गीमा देश सवाईमा छ: सवाई छन्द र लय।
असारे, सेलो, भैलो, तिज र अरू लोकलयको अक्षर सङ्ख्या दुई स्रोतमा मिलाएर हेर्न सकिएन, त्यसैले यहाँ नाम मात्र दिइएको छ।
लयमा पढ्दा उच्चारण
छन्दमा लेखिएको कविता पढ्दा कतै बोलीभन्दा फरक उच्चारण गर्नुपर्छ। बोल्दा गगन लाई ग-गन् भनिन्छ, तर छन्दमा ग-ग-न तीन अक्षर तानेर पढिन्छ। कक्षा ९ को पाठ्यपुस्तकले यही कुरा अभ्यास गराउँछ: कवितामा लयका लागि गरिने उच्चारण र सामान्य उच्चारणको फरक सुनाउन लगाउँछ।
छन्द चिन्ने तरिका
- १.श्लोकको एउटा पाउ छान्नुहोस् र लेखाइअनुसार अक्षर छुट्याउनुहोस्।
- २.अक्षर गन्नुहोस्। ८ भए अनुष्टुप्, ११ भए इन्द्रवज्रा, उपेन्द्रवज्रा वा उपजाति, १२ भए तोटक, १४ भए वसन्ततिलका, १७ भए मन्दाक्रान्ता वा शिखरिणी, १९ भए शार्दूलविक्रीडित हुन सक्छ।
- ३.हरेक अक्षरमुनि
IवाSलेख्नुहोस्। - ४.सुरुदेखि तीन तीन अक्षरमा बाँड्नुहोस् र हरेक समूहको गण लेख्नुहोस्; बाँकी एक्ला अक्षरलाई ल वा ग लेख्नुहोस्।
- ५.गणको क्रम छन्दको सूत्रसँग मिलाउनुहोस्। १७ अक्षरमा म भ न ले सुरु भए मन्दाक्रान्ता, य म न ले सुरु भए शिखरिणी।
- ६.अर्को एउटा पाउ पनि हेरेर पक्का गर्नुहोस्।
सत्र अक्षरको एउटा पाउ ISS SSS III … बाट सुरु हुन्छ। यो कुन छन्द हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
परीक्षामा
कक्षा १० ऐच्छिक नेपाली (विशिष्टीकरण तालिका २०८०): प्रश्न ७, गण र सङ्केतसहित छन्द पहिचान, ४ अङ्क। पाठ्यपुस्तकमा भएको कुनै कविताको एक श्लोक दिएर “तलको श्लोक पढी त्यसको गण र सङ्केतसहित छन्द पहिचान गरी लेख्नुहोस्” भनिन्छ। नमुना प्रश्नपत्रको श्लोक मन्दाक्रान्तामा छ।
कक्षा ११ ऐच्छिक नेपाली (विशिष्टीकरण तालिका २०७७): छन्द दुई ठाउँमा आउँछ।
- समूह क, कविता (५ अङ्क): कविताको अंश दिएर दुई छोटा प्रश्न। एउटा लयविधान, शब्दशक्ति वा शैलीबाट हुन्छ, अर्को रस, अलङ्कार वा छन्दबारे।
- समूह ख, साहित्य र साहित्यसिद्धान्त (छ प्रश्नमध्ये चारको उत्तर, २० अङ्क): तीमध्ये एउटा प्रश्न शब्दशक्ति, रस, छन्द र अलङ्कारको सिद्धान्तबाट हुन्छ, वा कविताको अंश दिएर छन्द, गण वा शब्दशक्तिबाट।
ऐच्छिक नेपालीको कक्षा ११–१२ पाठ्यक्रमको प्रयोगात्मक कार्यमा “छन्दोबद्ध अथवा लोकलयको कविता” रचना गर्न लगाउने विकल्प पनि छ (८ अङ्क), त्यसैले माथिका छन्दमा एक दुई हरफ आफैँ लेखेर अभ्यास गर्नु राम्रो हुन्छ।
अभ्यास
ज गणको सङ्केत कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
तलका मध्ये कुन अक्षर गुरु होइन?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
यी तथ्य कहाँबाट
- विशिष्टीकरण तालिका २०८०, नेपाली (ऐच्छिक), कक्षा १०, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: प्रश्न ७ (गण र सङ्केतसहित छन्द पहिचान, ४ अङ्क) र नमुना प्रश्नपत्र।
- विशिष्टीकरण तालिका २०७७, नेपाली (ऐच्छिक), कक्षा ११, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: समूह क (कविता) र समूह ख (साहित्य र साहित्यसिद्धान्त)।
- माध्यमिक शिक्षा पाठ्यक्रम २०७६, कक्षा ११–१२, नेपाली (ऐच्छिक), पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: साहित्य सिद्धान्त (छन्द: वर्णमात्रिक, मात्रिक र लोकलय; शिखरिणी, उपजाति, मन्दाक्रान्ता, तोटक, शार्दूलविक्रीडित, अनुष्टुप्, वसन्ततिलका, आर्या, झ्याउरे) र सिर्जनात्मक लेखन।
- नेपाली, कक्षा ८, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: पाठ १ को अभ्यास (लोकलयका उदाहरण, झ्याउरेको ३ २ ३ २ ३ ३ = १६ र त्यसका दुई उदाहरण हरफ)।
- नेपाल प्रज्ञा-प्रतिष्ठान, नेपाली बृहत् शब्दकोश: “झ्याउरे” (पाँचौँ, दसौँ र सोह्रौँ अक्षरमा विश्राम हुने लोकलय)।
- स्वास्थ्य, शारीरिक तथा सिर्जनात्मक कला, कक्षा ८, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: झ्याउरे नाचको परिचय।
- नेपाली, कक्षा ९, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: पाठ १ (शिखरिणी, ६ र ११ अक्षरमा विश्राम; लयका निम्ति गरिने उच्चारण)।
- शिक्षक निर्देशिका, नेपाली, कक्षा ९, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: सवाई छन्द (१४ अक्षर, चार चार अक्षरमा विश्राम)।
- नेपाली, कक्षा १०, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: पाठ १ उज्यालो यात्रा (कविता र अभ्यासमा अनुष्टुप्का नियम) र लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको पाठ (मुनामदन र झ्याउरे)।
- कृष्णप्रसाद पराजुली, राम्रो रचना मीठो नेपाली, पृ. २३६–२४५: लघु–गुरुका नियम, गण, मात्रिक छन्द (आर्या), वार्णिक छन्दका गण, अक्षर र यति, लोकलय (असारे १६ अक्षर, झ्याउरे १९ अक्षर, सवाई १४ अक्षर), मुक्त कविता (पृ. २४५); शार्दूलविक्रीडित, मन्दाक्रान्ता र शिखरिणी नेपालीका प्यारा छन्द (पृ. २३६)।
- केदार भट्ट, वृत्तरत्नाकर (संस्कृत, विकिस्रोत): अध्याय १ (गण र लघु–गुरुका नियम, १.६–१.९), अध्याय २ (आर्या २.१–२.२; अनुष्टुप्को वक्त्र र पथ्यावक्त्र २.२१–२.२२), अध्याय ३ (इन्द्रवज्रा, उपेन्द्रवज्रा, उपजाति, तोटक, वसन्ततिलका, मन्दाक्रान्ता, शिखरिणी, शार्दूलविक्रीडितका सूत्र र यति)।
